౩. కారకకణ్డ

అథ విభత్తీనమత్థభేదా వుచ్చన్తే.

తత్థ ఏకమ్పి అత్థం కమ్మాదివసేన, ఏకత్తాదివసేన చ విభజన్తీతి విభత్తియో, స్యాదయో. తా పన పఠమాదిభేదేన సత్తవిధా.

తత్థ కస్మిం అత్థే పఠమా?

౨౮౩. లిఙ్గత్థే పఠమా.

లిఙ్గత్థాభిధానమత్తే పఠమావిభత్తి హోతి.

లిఙ్గస్స అత్థో లిఙ్గత్థో. ఏత్థ చ లీనం అఙ్గన్తి లిఙ్గం, అపాకటో అవయవో, పురిసోతిఆదీనఞ్హి పకతిప్పచ్చయాదివిభాగకప్పనాయ నిప్ఫాదితానం సద్దప్పతిరూపకానం నామికపదానం పఠమం ఠపేతబ్బం పకతిరూపం అపాకటత్తా, అవయవత్తా చ లిఙ్గన్తి వుచ్చతి. అథ వా విసదావిసదోభయరహితాకారవోహారసఙ్ఖాతేన తివిధలిఙ్గేన సహితత్థస్స, తబ్బినిముత్తస్సుపసగ్గాదీనమత్థస్స చ లీనస్స గమనతో, లిఙ్గనతో వా లిఙ్గన్తి అన్వత్థనామవసేన వా ‘‘ధాతుప్పచ్చయవిభత్తివజ్జితమత్థవం లిఙ్గ’’న్తి వచనతో పరసమఞ్ఞావసేన వా లిఙ్గన్తి ఇధ పాటిపదికాపరనామధేయ్యం స్యాదివిభత్యన్తపదపకతిరూపమేవ వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బం.

లిఙ్గస్సత్థో నామ పబన్ధవిసేసాకారేన పవత్తమానే రూపాదయో ఉపాదాయ పఞ్ఞాపీయమానో తదఞ్ఞానఞ్ఞభావేన అనిబ్బచనీయో సమూహసన్తానాదిభేదో ఉపాదాపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతో ఘటపటాదివోహారత్థో చ పథవీధాతుఫస్సాదీనం సభావధమ్మానం కాలదేసాదిభేదభిన్నానం విజాతియవినివత్తో సజాతియసాధారణో యథాసఙ్కేతమారోపసిద్ధో తజ్జాపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతో కక్ఖళత్తఫుసనాదిసామఞ్ఞాకారో చ.

సో పన కమ్మాదిసంసట్ఠో, సుద్ధో చాతి దువిధో. తత్థ కమ్మాదీసు దుతియాదీనం విధీయమానత్తా కమ్మాదిసంసగ్గరహితో లిఙ్గసఙ్ఖ్యాపరిమాణయుత్తో, తబ్బినిముత్తుపసగ్గాదిపదత్థభూతో చ సుద్ధో సద్దత్థో ఇధ లిఙ్గత్థో నామ.

యో పన ఆఖ్యాతకితకతద్ధితసమాసేహి వుత్తో కమ్మాదిసంసట్ఠో అత్థో, సోపి దుతియాదీనం పున అత్తనా వత్తబ్బస్స అత్థవిసేసస్సాభావేన అవిసయత్తా, లిఙ్గత్థమత్తస్స సమ్భవతో చ పఠమాయేవ విసయో.

హోతి చేత్థ –

పఠమావుపసగ్గత్థే, కేసఞ్చత్థే నిపాతసద్దానం;

లిఙ్గాదికే చ సుద్ధే-భిహితే కమ్మాదిఅత్థేపి.

సలిఙ్గే తావ – ఏసో పురిసో, ఏతే పురిసా, ఏసా కఞ్ఞా, ఏతా కఞ్ఞాయో, ఏతం చిత్తం, ఏతాని చిత్తాని.

ససఙ్ఖ్యే – ఏకో ద్వే.

సపరిమాణే – దోణో ఖారీ ఆళ్హకం.

లిఙ్గాదివినిముత్తే సత్తామత్తే – చ వా హ అహం అత్థి సక్కాలబ్భా ఇచ్చాది.

‘‘లిఙ్గత్థే పఠమా’’తి అధికిచ్చ ‘‘ఆలపనే చా’’తి ఆలపనత్థే చ పఠమా, అభిముఖం కత్వా లపనం ఆలపనం, ఆమన్తనం అవ్హానన్తి అత్థో.

ఏత్థ చ ఆమన్తనం నామ పగేవ లద్ధసరూపస్స సద్దేన అభిముఖీకరణం, కతాభిముఖో పన ‘‘గచ్ఛా’’తిఆదినా నయేన క్రియాయ యోజీయతి, తస్మా ఆమన్తనసమయే క్రియాయోగాభావతో ఇదం కారకవోహారం న లభతి.

వుత్తఞ్చ

‘‘సద్దేనాభిముఖీకారో, విజ్జమానస్స వత్థునో;

ఆమన్తనం విధాతబ్బే, నత్థి ‘రాజా భవే’తిద’’న్తి.

భో పురిస ఏహి, భో పురిసా వా, భవన్తో పురిసా ఏథ.

కస్మిం అత్థే దుతియా?

౨౮౪. కమ్మత్థే దుతియా.

కమ్మత్థే లిఙ్గమ్హా దుతియావిభత్తి హోతి.

అనభిహితే ఏవాయం, ‘‘కమ్మని దుతియాయం త్తో’’తి వచనఞ్చేత్థ ఞాపకం.

కిం కమ్మం?

‘‘యేన వా కయిరతే తం కరణ’’న్తి ఇతో ‘‘వా’’తి వత్తతే.

౨౮౫. యం కరోతి తం కమ్మం.

యం వా కరోతి, యం వా వికరోతి, యం వా పాపుణాతి, తం కారకం కమ్మసఞ్ఞం హోతి.

ఇధ లిఙ్గకాలవచనమతన్తం. కరీయతీతి కమ్మం. తత్థ కారకం, సాధకం క్రియానిప్ఫత్తియా కారణముచ్చతే, తం పన కారకం ఛబ్బిధం కమ్మం కత్తా కరణం సమ్పదానమపాదానమోకాసో చాతి. తత్థ సభావతో, పరికప్పతో వా కమ్మాదిమ్హి సతియేవ క్రియాభావతో కమ్మాదీనం ఛన్నమ్పి కారకవోహారో సిద్ధోవ హోతి.

తం పన కమ్మం తివిధం నిబ్బత్తనీయం వికరణీయం పాపణీయఞ్చాతి. యథా – మాతా పుత్తం విజాయతి, ఆహారో సుఖం జనయతి. ఘటం కరోతి దేవదత్తో, కట్ఠమఙ్గారం కరోతి, సువణ్ణం కేయూరం, కటకం వా కరోతి, వీహయో లునాతి. దేవదత్తో నివేసనం పవిసతి, ఆదిచ్చం పస్సతి, ధమ్మం సుణాతి, పణ్డితే పయిరుపాసతి.

వుత్తఞ్చ

‘‘నిబ్బత్తివికతిప్పత్తి-భేదేన తివిధం మతం;

కత్తు క్రియాభిగమ్మం తం, సుఖఙ్గారం నివేసన’’న్తి.

ఏత్థ చ ఇచ్ఛితానిచ్ఛితకథితాకథితాదిభేదమనపేక్ఖిత్వా సబ్బసఙ్గాహకవసేన ‘‘యం కరోతి తం కమ్మ’’న్తి వుత్తత్తా, అత్థన్తరవికప్పనవాధికారతో చ సబ్బత్థ ఇమినావ కమ్మసఞ్ఞా హోతి.

తత్థ అనిచ్ఛితకమ్మం యథా – కణ్టకం మద్దతి, విసం గిలతి, గామం గచ్ఛన్తో రుక్ఖమూలం ఉపగచ్ఛతి.

అకథితకమ్మం యథా – యఞ్ఞదత్తం కమ్బలం యాచతే బ్రాహ్మణో. ఏత్థ హి ‘‘కమ్బల’’మితి కథితకమ్మం ద్వికమ్మికాయ యాచనక్రియాయ పత్తుమిచ్ఛితతరత్తా. ‘‘యఞ్ఞదత్త’’మితి అప్పధానత్తా అకథితకమ్మం. తథా సమిద్ధం ధనం భిక్ఖతే, అజం గామం నయతి, పరాభవన్తం పురిసం, మయం పుచ్ఛామ గోతమం, భగవా భిక్ఖూ ఏతదవోచ ఇచ్చాది.

అభిహితకమ్మే పన న హోతి, యథా – కటో కరీయతే దేవదత్తేన, సుగతేన దేసితో ధమ్మో, యఞ్ఞదత్తో కమ్బలం యాచీయతే బ్రాహ్మణేన ఇచ్చాది.

‘‘దుతియా’’తి అధికారో.

౨౮౬. గతి బుద్ధి భుజ పఠ హర కర సయాదీనం కారితే వా.

గము సప్ప గతిమ్హి, బుధ బోధనే, బుధ అవగమనే వా, భుజ పాలనబ్యవహరణేసు, పఠ బ్యత్తియం వాచాయం, హర హరణే, కర కరణే, సి సయే ఇచ్చేవమాదీనం ధాతూనం పయోగే కారితే సతి పయోజ్జకకత్తుభూతే కమ్మని లిఙ్గమ్హా దుతియావిభత్తి హోతి వా. నిచ్చసమ్పత్తే వికప్పత్థోయం, తేన తస్స పక్ఖే తతియా హోతి.

యో కోచి పురిసో గామం గచ్ఛతి, తమఞ్ఞో పయోజయతి. పురిసో పురిసం గామం గమయతి, పురిసేన వా గామం గమయతి. ఏవం సిస్సం ధమ్మం బోధేతి ఆచరియో, మాతా పుత్తం భోజనం భోజయతి, సిస్సం ధమ్మం పాఠేతి ఆచరియో, పురిసో పురిసం భారం హారేతి, తథా పురిసో పురిసం కమ్మం కారయతి, పురిసేన వా కమ్మం కారాపయతి, పురిసో పురిసం సయాపయతి. ఏవం సబ్బత్థ కారితే కత్తుకమ్మని దుతియా.

కారితేతి కిం? పురిసో గామం గచ్ఛతి.

అభిహితే న భవతి, పురిసేన పురిసో గామం గమీయతే, సిస్సో ధమ్మం బోధీయతే ఇచ్చాది.

౨౮౭. కాలద్ధానమచ్చన్తసంయోగే.

అచ్చన్తం నిరన్తరం సంయోగోఅచ్చన్తసంయోగో. కాలద్ధానం దబ్బగుణక్రియాహి అచ్చన్తసంయోగే తేహి కాలద్ధానవాచీహి లిఙ్గేహి దుతియావిభత్తి హోతి.

కాలే తావ – సత్తాహం గవపానం, మాసం మంసోదనం, సరదం రమణీయా నదీ, సబ్బకాలం రమణీయం నన్దనం, మాసం సజ్ఝాయతి, తయో మాసే అభిధమ్మం దేసేసి.

అద్ధానే – యోజనం వనరాజి, యోజనం దీఘో పబ్బతో, కోసం సజ్ఝాయతి.

అచ్చన్తసంయోగేతి కిం? మాసే మాసే భుఞ్జతి, యోజనే యోజనే విహారం పతిట్ఠాపేసి.

౨౮౮. కమ్మప్పవచనీయయుత్తే.

కమ్మప్పవచనీయేహి నిపాతోపసగ్గేహి యుత్తే యోగే సతి లిఙ్గమ్హా దుతియావిభత్తి హోతి.

కమ్మం పవచనీయం యేసం తే కమ్మప్పవచనీయా, పరసమఞ్ఞావసేన వా అన్వాదయో కమ్మప్పవచనీయా.

తత్థ అనుసద్దస్స లక్ఖణే, సహత్థే, హీనే చ కమ్మప్పవచనీయసఞ్ఞా వుత్తా. యథా – పబ్బజితమను పబ్బజింసు, నదిమన్వవసితా బారాణసీ, నదియా సహ అవబద్ధాతి అత్థో, అను సారిపుత్తం పఞ్ఞవా.

లక్ఖణాదీసు ‘‘లక్ఖణి’త్థమ్భూతక్ఖానభాగ విచ్ఛాసు పతి పరి అనవో’’తి పతి పరి అనూనం కమ్మప్పవచనీయసఞ్ఞా వుత్తా.

లక్ఖణే సూరియుగ్గమనం పతి దిబ్బా భక్ఖా పాతుభవేయ్యుం, రుక్ఖం పతి విజ్జోతతే చన్దో, రుక్ఖం పరి, రుక్ఖం అను.

ఇత్థమ్భూతక్ఖానే సాధు దేవదత్తో మాతరం పతి, మాతరం పరి, మాతరం అను.

భాగే యదేత్థ మం పతి సియా, మం పరి, మం అను, తం దీయతు.

విచ్ఛాయోగే అత్థమత్థం పతి సద్దో నివిసతి, రుక్ఖం రుక్ఖం పతి విజ్జోతతే చన్దో, రుక్ఖం రుక్ఖం పరి, రుక్ఖం రుక్ఖం అను.

‘‘అభిరభాగే’’తి అభిస్స భాగవజ్జితేసు లక్ఖణాదీసు కమ్మప్పవచనీయసఞ్ఞా వుత్తా. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో, సాధు దేవదత్తో మాతరం అభి.

నిపాతే ధి బ్రాహ్మణస్స హన్తార మిచ్చేవమాది.

౨౮౯. క్వచి దుతియా ఛట్ఠీనమత్థే.

ఛట్ఠీనం అత్థే క్వచి దుతియావిభత్తి హోతి. అన్తరాఅభితో పరితో పతి పటిభాతియోగే అయం. అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో, రాజగహస్స చ నాళన్దాయ చ మజ్ఝేతి అత్థో. అభితో గామం వసతి, పరితో గామం వసతి, నదిం నేరఞ్జరం పతి, నేరఞ్జరాయ నదియా సమీపేతి అత్థో. పటిభన్తు తం చున్ద బోజ్ఝఙ్గా, ఉపమా మం పటిభాతి, ఉపమా మయ్హం ఉపట్ఠహతీతి అత్థో.

‘‘క్వచి దుతియా, అత్థే’’తి చ వత్తతే.

౨౯౦. తతియాసత్తమీనఞ్చ.

తతియాసత్తమీనమత్థే చ క్వచి లిఙ్గమ్హా దుతియావిభత్తి హోతి.

తతియత్థే సచే మం నాలపిస్సతి, త్వఞ్చ మం నాభిభాససి, వినా సద్ధమ్మం కుతో సుఖం, ఉపాయమన్తరేన న అత్థసిద్ధి.

సత్తమియత్థే – కాలే, ఉపాన్వజ్ఝావసస్స పయోగే, అధిసిట్ఠావసానం పయోగే, తప్పానచారే చ దుతియా.

కాలే తావ – పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా, ఏకం సమయం భగవా. ఇమం రత్తిం చత్తారో మహారాజానో.

ఉపాదిపుబ్బస్స వసధాతుస్స పయోగే – గామం ఉపవసతి, గామం అనువసతి, విహారం అధివసతి, గామం ఆవసతి, అగారం అజ్ఝావసతి. తథా పథవిం అధిసేస్సతి, గామం అధితిట్ఠతి, గామం అజ్ఝావసతి.

తప్పానచారేసు – నదిం పివతి, గామం చరతి ఇచ్చాది.

కస్మిం అత్థే తతియా?

౨౯౧. కరణే తతియా.

కరణకారకే తతియావిభత్తి హోతి.

కిం కరణం?

౨౯౨. యేన వా కయిరతే తం కరణం.

యేన వా కత్తా ఉపకరణభూతేన వత్థునా క్రియం అబ్యవధానేన కరోతి, యేన వా వికరోతి, యేన వా పాపుణాతి, తం కారకం కరణసఞ్ఞం హోతి.

కరీయతే అనేనాతి కరణం, ఏత్థ చ సతిపి సబ్బకారకానం క్రియాసాధకత్తే ‘‘యేన వా కయిరతే’’తి విసేసేత్వా వచనం కత్తూపకరణభూతేసు కారకేసు సాధకతమస్సేవ గహణత్థం.

వుత్తఞ్చ

‘‘యస్స సబ్బవిసేసేన, క్రియాసంసిద్ధిహేతుతా;

సమ్భావీయతి తం వుత్తం, కరణం నామ కారక’’న్తి.

తం పన దువిధం అజ్ఝత్తిక బాహిరవసేన.

యథా – హత్థేన కమ్మం కరోతి, చక్ఖునా రూపం పస్సతి, మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ. దత్తేన వీహయో లునాతి, అగ్గినా కుటిం ఝాపేతి.

‘‘తతియా’’తి అధికారో.

౨౯౩. కత్తరి చ.

కత్తరి చ కారకే లిఙ్గమ్హా తతియావిభత్తి హోతి. చగ్గహణేన ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే, క్రియాపవగ్గే, పుబ్బసదిససమూనత్థ కలహ నిపుణ మిస్సక సఖిలత్థాదియోగే, కాలద్ధానేసు, పచ్చత్తకమ్మత్థపఞ్చమియత్థాదీసు చ తతియా.

కో చ కత్తా?

౨౯౪. యో కరోతి స కత్తా.

యో క్రియం అత్తప్పధానో హుత్వా కరోతి, సో కత్తుసఞ్ఞో హోతి.

సో తివిధో సుద్ధకత్తా హేతుకత్తా కమ్మకత్తాతి. తత్థ యో సయమేవ క్రియం కరోతి, సో సుద్ధకత్తా. యో అఞ్ఞం కాతుం సమత్థం అకరోన్తం కమ్మం నియోజేతి, సో హేతుకత్తా, యథా – గన్తుం సమత్థో దేవదత్తో, తమఞ్ఞో పయోజేతి ‘‘గమయతి దేవదత్త’’న్తి.

యం పన తత్థ తత్థ గచ్ఛతి దేవదత్తో, తమఞ్ఞో పయోజయతి ‘‘గమయతి దేవదత్త’’న్తి హేత్వత్థనిదస్సనం, తమ్పి సామత్థియదస్సనవసేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా యది సయమేవ గచ్ఛతి, కిం తత్థ పయోజకబ్యాపారేన అకరోన్తం బలేన కారయతి, పాసాణం ఉట్ఠాపయతీతిఆదికఞ్చ న సిజ్ఝేయ్య.

ఏత్థ పన

‘‘కత్తా’’తి వత్తతే.

౨౯౩. యో కారేతి స హేతు.

యో కత్తారం కారేతి, సో హేతుసఞ్ఞో హోతి, కత్తా చాతి హేతుకత్తుసఞ్ఞా.

యో పన పరస్స క్రియం పటిచ్చ కమ్మభూతోపి సుకరత్తా సయమేవ సిజ్ఝన్తో వియ హోతి, సో కమ్మకత్తా నామ, యథా – సయం కరీయతే కటో, సయమేవ పచ్చతే ఓదనోతి.

వుత్తఞ్చ

‘‘అత్తప్పధానో కిరియం, యో నిబ్బత్తేతి కారకో;

అప్పయుత్తో పయుత్తో వా, స కత్తాతి పవుచ్చతి.

హేతుకత్తాతి కథితో,

కత్తునో యో పయోజకో;

కమ్మకత్తాతి సుకరో,

కమ్మభూతో కథీయతే’’తి.

నను చ ‘‘సంయోగో జాయతే’’తిఆదీసు కథం పురే అసతో జననక్రియాయ కత్తుభావోసియాతి? వుచ్చతే – లోకసఙ్కేతసిద్ధో హి సద్దప్పయోగో, అవిజ్జమానమ్పి హి లోకో సద్దాభిధేయ్యతాయ విజ్జమానం వియ గహేత్వా వోహరతి, వికప్పబుద్ధిగహితాకారోయేవ హి సద్దేనాభిధీయతే, న తు వత్థుసభావో, అఞ్ఞథా సుతమయఞాణేనపి పచ్చక్ఖేన వియ వత్థుసభావసచ్ఛికరణప్పసఙ్గో చ ముసావాద కుదిట్ఠివాదాదీనమభావప్పసఙ్గో చ సియా, తస్మా బుద్ధిపరికప్పితపఞ్ఞత్తివసేనపి సద్దప్పవత్తి హోతీతి అసతో సంయోగాదిస్సపి హోతేవ జననక్రియాయ కత్తుకారకతాతి.

యథాహ

‘‘వోహారవిసయో సద్దో, నేకన్తపరమత్థికో;

బుద్ధిసఙ్కప్పితో అత్థో, తస్సత్థోతి పవుచ్చతి.

బుద్ధియా గహితత్తా హి, సంయోగో జాయతే ఇతి;

సంయోగో విజ్జమానోవ, కత్తా భవతి జాతియా’’తి.

తత్ర తతియా జినేన దేసితో ధమ్మో, బుద్ధేన జితో మారో, అహినా దట్ఠో నరో, బుద్ధేన బోధితో లోకో, సద్ధేహి కారితో విహారో.

అభిహితే న భవతి. కటం కరోతి దేవదత్తో, కారేతి వా.

ఇత్థమ్భూతస్స లక్ఖణే – సా భిన్నేన సీసేన పగ్ఘరన్తేన లోహితేన పటివిస్సకానం ఉజ్ఝాపేసి, ఊనపఞ్చబన్ధనేన పత్తేన అఞ్ఞం నవం పత్తం చేతాపేయ్య, తిదణ్డకేన పరిబ్బాజకమద్దక్ఖి.

అపవగ్గే – ఏకాహేనేవ బారాణసిం పాయాసి, నవహి మాసేహి విహారం నిట్ఠాపేసి, యోజనేన అధీతం బ్యాకరణం, క్రియాపవగ్గోతి క్రియాయ ఆసుం పరినిట్ఠాపనం.

పుబ్బాదియోగే – మాసేన పుబ్బో, పితరా సదిసో, మాతరా సమో, కహాపణేన ఊనో, ధనేన వికలో, అసినా కలహో, ఆచారేన నిపుణో, వాచాయ నిపుణో, గుళేన మిస్సకం, తిలేన మిస్సకం, వాచాయ సఖిలో, మణినా అత్థో, ధనేన అత్థో, పితరా తుల్యో.

కాలద్ధానేసు – మాసేన భుఞ్జతి, యోజనేన గచ్ఛతి.

పచ్చత్తే – అత్తనావ అత్తానం సమ్మన్నతి.

కమ్మత్థే – తిలేహి ఖేత్తే వపతి.

పఞ్చమియత్థే – సుముత్తా మయం తేన మహాసమణేన.

౨౯౬. సహాదియోగే చ.

సహ సద్ధిం సమం నానా వినా అలం కిమిచ్చేవమాదీహి యోగే లిఙ్గమ్హా తతియావిభత్తి హోతి, చసద్దేన సహత్థేపి.

తత్థ సహసద్దేన యోగో క్రియా గుణ దబ్బ సమవాయే సమ్భవతి. యథా – వితక్కేన సహ వత్తతి, పుత్తేన సహ థూలో, అన్తేవాసికసద్ధివిహారికేహి సహ ఆచరియుపజ్ఝాయానం లాభో, నిసీది భగవా సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన, సహస్సేన సమం మితా, సబ్బేహి మే పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో, సఙ్ఘో వినాపి గగ్గేన ఉపోసథం కరేయ్య, అలం తే ఇధ వాసేన, కిం మే ఏకేన తిణ్ణేన, పురిసేన థామదస్సినా, కిం తే జటాహి దుమ్మేధ, కిం తే అజినసాటియా.

సహత్థే – దేవదత్తో రాజగహం పావిసి కోకాలికేన పచ్ఛాసమణేన, దుక్ఖో బాలేహి సంవాసో.

౨౯౭. హేత్వత్థే చ.

యోగగ్గహణమిహానువత్తతే, హేత్వత్థే, హేత్వత్థప్పయోగే చ లిఙ్గమ్హా తతియావిభత్తి హోతి.

కిస్మిఞ్చి ఫలే దిట్ఠసామత్థియం కారణం హేతు, సోయేవ అత్థో, తస్మిం హేత్వత్థే, అన్నేన వసతి, ధమ్మేన వసతి, విజ్జాయ వసతి.

న జచ్చావసలో హోతి,

న జచ్చా హోతి బ్రాహ్మణో;

కమ్మునా వసలో హోతి,

కమ్మునా హోతి బ్రాహ్మణో.

దానేన భోగవా, ఆచారేన కులీ.

కేన పాణి కామదదో, కేన పాణి మధుస్సవో;

కేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతి.

హేత్వత్థప్పయోగే – కేన నిమిత్తేన, కేన పయోజనేన, కేనట్ఠేన, కేన హేతునా వసతి.

౨౯౮. సత్తమ్యత్థే చ.

సత్తమ్యత్థే చ లిఙ్గమ్హా తతియావిభత్తి హోతి.

కాలద్ధానదిసాదేసాదీసు చాయం. తేన సమయేన, తేన కాలేన, కాలేన ధమ్మస్సవణం, సో వో మమచ్చయేన సత్థా, మాసేన భుఞ్జతి, యోజనేన ధావతి. పురత్థిమేన ధతరట్ఠో, దక్ఖిణేన విరూళ్హకో, పచ్ఛిమేన విరూపక్ఖో, ఉత్తరేన కసివన్తో జనోఘమపరేన చ, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి ఇచ్చాది.

౨౯౯. యేనఙ్గవికారో.

యేన బ్యాధిమతా అఙ్గేన అఙ్గినో వికారో లక్ఖీయతే, తత్థ తతియావిభత్తి హోతి. ఏత్థ చ అఙ్గమస్స అత్థీతి అఙ్గం, సరీరం. అక్ఖినా కాణో, హత్థేన కుణీ, పాదేన ఖఞ్జో, పిట్ఠియా ఖుజ్జో.

౩౦౦. విసేసనే చ.

విసేసీయతి విసేసితబ్బం అనేనాతి విసేసనం, గోత్తాది. తస్మిం గోత్తనామజాతిసిప్పవయోగుణసఙ్ఖాతే విసేసనత్థే తతియావిభత్తి హోతి, చసద్దేన పకతిఆదీహి చ. గోత్తేన గోతమో నాథో.

సారిపుత్తోతి నామేన, విస్సుతో పఞ్ఞవా చ సో;

జాతియా ఖత్తియో బుద్ధో, లోకే అప్పటిపుగ్గలో.

తదహు పబ్బజితో సన్తో, జాతియా సత్తవస్సికో;

సోపి మం అనుసాసేయ్య, సమ్పటిచ్ఛామి మత్థకే.

సిప్పేన నళకారో సో, ఏకూనతింసో వయసా, విజ్జాయ సాధు, పఞ్ఞాయ సాధు, తపసా ఉత్తమో, సువణ్ణేన అభిరూపో.

పకతిఆదీసు – పకతియా అభిరూపో, యేభుయ్యేన మత్తికా, సమేన ధావతి, విసమేన ధావతి, ద్విదోణేన ధఞ్ఞం కిణాతి, సహస్సేన అస్సకే కిణాతి ఇచ్చాది.

కస్మిం అత్థే చతుత్థీ?

౩౦౧. సమ్పదానే చతుత్థీ.

సమ్పదానకారకే లిఙ్గమ్హా చతుత్థీవిభత్తి హోతి.