౨. నామకణ్డ

అథ నామికవిభత్యావతారో వుచ్చతే.

అత్థాభిముఖం నమనతో, అత్తని చత్థస్స నామనతో నామం, దబ్బాభిధానం.

తం పన దువిధం అన్వత్థరుళ్హీవసేన, తివిధం పుమిత్థినపుంసకలిఙ్గవసేన. యథా – రుక్ఖో, మాలా, ధనం.

చతుబ్బిధం సామఞ్ఞగుణక్రియాయదిచ్ఛావసేన, యథా – రుక్ఖో, నీలో, పాచకో, సిరివడ్ఢోతిఆది.

అట్ఠవిధం అవణ్ణివణ్ణువణ్ణోకారనిగ్గహీతన్తపకతిభేదేన.

పుల్లిఙ్గ

తత్థ పఠమం అకారన్తమ్హా పుల్లిఙ్గా జాతినిమిత్తా పురిససద్దా స్యాదివిభత్తియో పరా యోజీయన్తే.

౬౦. జినవచనయుత్తఞ్హి.

అధికారోయం. తత్థ పఞ్చ మారే జితవాతి జినో, బుద్ధో. జినస్స వచనం జినవచనం, తస్స జినవచనస్స యుత్తం జినవచనయుత్తం, తేపిటకస్స బుద్ధవచనస్స మాగధికాయ సభావనిరుత్తియా యుత్తం అనురూపమేవాతి ఇదం అధికారత్థం వేదితబ్బం.

సా మాగధీ మూలభాసా, నరా యాయాదికప్పికా;

బ్రహ్మానో చ’స్సుతాలాపా, సమ్బుద్ధా చాపి భాసరే.

అధికారో పన తివిధో సీహగతికమణ్డూకగతికయథానుపుబ్బికవసేన, అయం పన సీహగతికో పుబ్బాపరవిలోకనతో, యథానుపుబ్బికోయేవ వా.

సక్కతవిసదిసం కత్వా జినవచనానురూపవసేన పకతిట్ఠపనత్థం పరిభాసమాహ.

౬౧. లిఙ్గఞ్చ నిపచ్చతే.

లిఙ్గంపాటిపదికం, యథా యథా జినవచనయుత్తఞ్హి లిఙ్గం, తథా తథా ఇధ లిఙ్గం నిపచ్చతే ఠపీయతి. చసద్దేన ధాతవో చాతి జినవచనానురూపతో ‘‘పురిస’’ఇతి లిఙ్గే ఠపితే తతో తస్స ధాతుప్పచ్చయవిభత్తివజ్జితస్స అత్థవతో సద్దస్స ‘‘పరసమఞ్ఞా పయోగే’’తి పరిభాసతో లిఙ్గసఞ్ఞాయం –

ఇతో పరం విభత్తిప్పచ్చయాదివిధానే సబ్బత్థ లిఙ్గగ్గహణమనువత్తతే.

౬౨. తతో చ విభత్తియో.

తతో జినవచనయుత్తేహి లిఙ్గేహి పరా విభత్తియో హోన్తి. చసద్దగ్గహణేన తవేతునాదిపచ్చయన్తనిపాతతోపి. కమ్మాదివసేన, ఏకత్తాదివసేన చ లిఙ్గత్థం విభజన్తీతి విభత్తియో.

కా చ పన తా విభత్తియో? ‘‘విభత్తియో’’తి అధికారో.

౬౩. సియో, అంయో, నాహి, సనం, స్మాహి, సనం, స్మింసు.

స్యాదయో ద్విసత్త విభత్తియో నామ హోన్తి. తత్థ సి, యో ఇతి పఠమా, అం, యో ఇతి దుతియా, నా, హి ఇతి తతియా, స, నం ఇతి చతుత్థీ, స్మా, హి ఇతి పఞ్చమీ, స, నం ఇతి ఛట్ఠీ, స్మిం, సు ఇతి సత్తమీ.

ఇదం పన సఞ్ఞాధికారపరిభాసావిధిసుత్తేసు సఞ్ఞాసుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, వుత్తఞ్హి వుత్తియం ‘‘విభత్తిఇచ్చనేన క్వత్థో, అమ్హస్స మమం సవిభత్తిస్స సే’’తి, ఇతరథా పురిమసుత్తేన ఏకయోగో కత్తబ్బోతి. ఏత్థ చ పఠమాదివోహారో, ఏకవచనాదివోహారో చ అన్వత్థవసేన, పరసమఞ్ఞావసేన వా సిద్ధోతి వేదితబ్బో.

ఏకస్స వచనం ఏకవచనం, బహూనం వచనం బహువచనం, ద్విన్నం పూరణీ దుతియాతిఆది, ఇతరథా పురిమసుత్తే చసద్దేన సఞ్ఞాకరణే అప్పకతనిరత్థకవిధిప్పసఙ్గో సియా.

‘‘జినవచనయుత్తఞ్హి, లిఙ్గఞ్చ నిపచ్చతే’’తి చ వత్తతే. ఇధ పన పదనిప్ఫాదనమ్పి జినవచనస్సావిరోధేనాతి ఞాపేతుం పరిభాసన్తరమాహ.

౬౪. తదనుపరోధేన.

యథా యథా తేసం జినవచనానం ఉపరోధో న హోతి, తథా తథా ఇధ లిఙ్గం, చసద్దేనాఖ్యాతఞ్చ నిపచ్చతే, నిప్ఫాదీయతీతి అత్థో. తేనేవ ఇధ చ ఆఖ్యాతే చ ద్వివచనాగ్గహణం, సక్కతవిసదిసతో విభత్తిప్పచ్చయాదివిధానఞ్చ కతన్తి దట్ఠబ్బం.

తత్థ అవిసేసేన సబ్బస్యాదివిభత్తిప్పసఙ్గే ‘‘వత్తిచ్ఛానుపుబ్బికా సద్దప్పవత్తీ’’తి వత్తిచ్ఛావసా –

౬౫. లిఙ్గత్థే పఠమా.

లిఙ్గత్థాభిధానమత్తే పఠమావిభత్తి హోతీతి పఠమా. తత్థాపి అనియమేనేకవచనబహువచనప్పసఙ్గే ‘‘ఏకమ్హీ వత్తబ్బే ఏకవచన’’న్తి పరిభాసతో లిఙ్గత్థస్సేకత్తవచనిచ్ఛాయం పఠమేకవచనం సి.

‘‘అతో నేనా’’తి ఇతో ‘‘అతో’’తి వత్తతే, లిఙ్గగ్గహణఞ్చ.

౬౬. సో.

సి, ఓఇతి ద్విపదమిదం. లిఙ్గస్స అకారతో పరస్స సివచనస్స ఓకారో హోతి.

సుత్తేసు హి పఠమానిద్దిట్ఠస్స కారియినో ఛట్ఠీవిపరిణామేన వివరణం ఆదేసాపేక్ఖన్తి దట్ఠబ్బం.

ఏత్థ చ సీతి విభత్తి గయ్హతే విభత్తికారియవిధిప్పకరణతో, ‘‘తతో చ విభత్తియో’’తి ఇతో విభత్తిగ్గహణానువత్తనతో వా, ఏవం సబ్బత్థ స్యాదీనం కారియవిధానే విభత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం.

‘‘వా పరో అసరూపా’’తి పరలోపే సమ్పత్తే తదపవాదేన పుబ్బలోపమాహ.

౬౭. సరలోపో’మాదేసప్పచ్చయాదిమ్హి సరలోపే తు పకతి.

పుబ్బస్సరస్స లోపో హోతి అంవచనే, ఆదేసప్పచ్చయాదిభూతే చ సరే పరే, సరలోపే కతే తు పరసరస్స పకతిభావో హోతి. ఏత్థ చ ‘‘సరలోపే’’తి పునగ్గహణం ఇమినావ కతసరలోపనిమిత్తేయేవ పరస్స వికారే సమ్పత్తే పకతిభావత్థం. పరసరస్స పకతిభావవిధానసామత్థియతో అమాదేసప్పచ్చయాదిభూతే సరే పరేతిపి సిద్ధం.

త్యాదివిభత్తియో చేత్థ, పచ్చయత్తేన గయ్హరే;

ఆదిగ్గహణమాఖ్యాత-కితకేస్వాగమత్థిదం.

పచ్చయసాహచరియా, చాదేసో పకతీపరో;

పదన్తస్సరలోపో న, తేన’బ్భాహాదికే పరే.

తుగ్గహణం భిక్ఖునీఆదీసు సరలోపనివత్తనత్థం, ‘‘నయే పరం యుత్తే’’తి పరం నేతబ్బం. పురిసో తిట్ఠతి.

పురిసో చ పురిసో చాతి పురిస పురిసఇతి వత్తబ్బే –

౬౮. సరూపానమేకసేస్వసకిం.

సరూపానం సమానరూపానం పదబ్యఞ్జనానం మజ్ఝే ఏకోవ సిస్సతే, అఞ్ఞే లోపమాపజ్జన్తే అసకిన్తి ఏకసేసో. ఏత్థ చ ‘‘సరూపాన’’న్తి వుత్తత్తావ సిద్ధే అసకిమ్పయోగే పునాసకింగహణం ఏకవిభత్తివిసయానమేవాసకిమ్పయోగే ఏవాయన్తి దస్సనత్థం, న చ విచ్ఛాపయోగే’తిప్పసఙ్గో. ‘‘వగ్గా పఞ్చపఞ్చసో మన్తా’’తి ఏత్థ ‘‘పఞ్చపఞ్చసో’’తి నిద్దేసేనేవ విచ్ఛాపయోగసిద్ధియా ఞాపితత్తా, అథ వా సహవచనిచ్ఛాయ’మయ’మేకసేసో.

యోగవిభాగతో చేత్థ, ఏకసేస్వసకిం ఇతి;

విరూపేకసేసో హోతి, వా ‘‘పితూన’’న్తిఆదిసు.

తత్థేవ లిఙ్గత్థస్స బహుత్తవచనిచ్ఛాయం ‘‘బహుమ్హి వత్తబ్బే బహువచన’’న్తి పఠమాబహువచనం యో, పురిస యో ఇతీధ ‘‘అతో, వా’’తి చ వత్తతే.

౬౯. సబ్బయోనీనమాఏ.

అకారన్తతో లిఙ్గమ్హా పరేసం సబ్బేసం పఠమాయోనీనం, దుతియాయోనీనఞ్చ యయాక్కమం ఆకారేకారాదేసా హోన్తి వాతి ఆకారో, సబ్బగ్గహణం సబ్బాదేసత్థం, సరలోపాది పురిమసదిసమేవ, పురిసా తిట్ఠన్తి.

వా ఇచ్చేవ రూపా రూపాని, అగ్గయో, మునయో.

వాసద్దోయం వవత్థితపిభాసత్థో, తేన చేత్థ –

నిచ్చమేవ చ పుల్లిఙ్గే, అనిచ్చఞ్చ నపుంసకే;

అసన్తం ఝే కతత్తే తు, విధిం దీపేతి వాసుతి.

తత్థేవాలపనవచనిచ్ఛాయం ‘‘లిఙ్గత్థే పఠమా’’తి వత్తతే.

౭౦. ఆలపనే చ.

అభిముఖం కత్వా లపనం ఆలపనం, సమ్బోధనం. తస్మిం ఆలపనత్థాధికే లిఙ్గత్థాభిధానమత్తే చ పఠమావిభత్తి హోతి. పురే వియ ఏకవచనాది.

పురిస సి ఇచ్చత్ర –

౭౧. ఆలపనే సి గసఞ్ఞో.

ఆలపనత్థే విహితో సి గసఞ్ఞో హోతీతి గసఞ్ఞాయం ‘‘భో గే తూ’’తి ఇతో ‘‘గే’’తి వత్తతే.

౭౨. అకారపితాద్యన్తానమా.

లిఙ్గస్స సమ్బన్ధీ అకారో చ పితుసత్థుఇచ్చేవమాదీనమన్తో చ ఆకారత్తమాపజ్జతే గే పరే.

‘‘గే, రస్స’’మితి చ వత్తతే.

౭౩. ఆకారో వా.

లిఙ్గస్స సమ్బన్ధీ ఆకారో రస్సమాపజ్జతే గే పరే వికప్పేన, అదూరట్ఠస్సాలపనేవాయం.

౭౪. సేసతో లోపం గసిపి.

‘‘సిం, సో, స్యా చ, సఖతో గస్సే వా, ఘతే చా’’తి ఏవమాదీహి నిద్దిట్ఠేహి అఞ్ఞో సేసో నామ, తతో సేసతో లిఙ్గమ్హా గసిఇచ్చేతే లోపమాపజ్జన్తే. అపిగ్గహణం దుతియత్థసమ్పిణ్డనత్థం, ఏత్థ చ సతిపి సిగ్గహణే వఇతి వచనమేవ ఞాపకమఞ్ఞత్థాపి సిగ్గహణే ఆలపనాగ్గహణస్స. కేచి ఆలపనాభిబ్యత్తియా భవన్తసద్దం వా హేసద్దం వా పయుజ్జన్తే. భో పురిస తిట్ఠ, హే పురిసా వా.

బహువచనే న విసేసో, భవన్తో పురిసా తిట్ఠథ.

తత్థేవ కమ్మత్థవచనిచ్ఛాయం ‘‘వ,’’తి వత్తతే.

౭౫. యం కరోతి తం కమ్మం.

యం వా కరోతి, యం వా వికరోతి, యం వా పాపుణాతి, తం కారకం క్రియానిమిత్తం కమ్మసఞ్ఞం హోతి.

౭౬. కమ్మత్థే దుతియా.

కమ్మత్థే దుతియావిభత్తి హోతి. పురే వియ దుతియేకవచనం అం, ‘‘సరలోపో’’తిఆదినా సరే లుత్తే ‘‘దీఘ’’న్తి దీఘే సమ్పత్తే పకతిభావో చ, పురిసం పస్స.

బహువచనే ‘‘సబ్బయోనీనమాఏ’’తి యోవచనస్సేకారో, పురిసే పస్స.

తత్థేవ కత్తువచనిచ్ఛాయం –

౭౭. యో కరోతి స కత్తా.

యో అత్తప్పధానో క్రియం కరోతి, సో కత్తుసఞ్ఞో హోతి.

‘‘తతియా’’తి వత్తతే.

౭౮. కత్తరి చ.

కత్తరి చ కారకే తతియావిభత్తి హోతీతి తతియేకవచనం నా.

౭౯. అతో నేన.

ఏనాతి అవిభత్తికనిద్దేసో. అకారన్తతో లిఙ్గమ్హా పరస్స నావచనస్స ఏనాదేసో హోతి, సరలోపాది, పురిసేన కతం.

బహువచనమ్హి –

౮౦. సుహిస్వకారో ఏ.

సు, హిఇచ్చేతేసు విభత్తిరూపేసు పరేసు లిఙ్గస్స సమ్బన్ధీ అకారో ఏత్తమాపజ్జతే.

౮౧. స్మాహిస్మింనం మ్హాభిమ్హి వా.

సబ్బతో లిఙ్గమ్హా స్మా హి స్మింఇచ్చేతేసం యథాక్కమం మ్హా, భి, మ్హిఇచ్చేతే ఆదేసా హోన్తి వా, పురిసేహి, పురిసేభి కతం.

తత్థేవ కరణవచనిచ్ఛాయం –

౮౨. యేన వా కయిరతే తం కరణం.

యేన వా కయిరతే, యేన వా పస్సతి, యేన వా సుణాతి, తం కారకం కరణసఞ్ఞం హోతి.

౮౩. కరణే తతియా.

కరణకారకే తతియావిభత్తి హోతి, సేసం కత్తుసమం, ఆవిట్ఠేన పురిసేన సో పుఞ్ఞం కరోతి, పురిసేహి, పురిసేభి.

తత్థేవ సమ్పదానవచనిచ్ఛాయం –

౮౪. యస్స దాతుకామో రోచతే ధారయతే వా తం సమ్పదానం.

యస్స వా దాతుకామో, యస్స వా రోచతే, యస్స వా ధారయతే, తం కారకం సమ్పదానసఞ్ఞం హోతి.

౮౫. సమ్పదానే చతుత్థీ.

సమ్పదానకారకే చతుత్థీవిభత్తి హోతీతి చతుత్థియా ఏకవచనం స.

౮౬. సాగమో సే.

సబ్బతో లిఙ్గమ్హా సకారాగమో హోతి సే విభత్తిమ్హి పరే. పురిసస్స ధనం దదాతి.

బహువచనమ్హి ‘‘దీఘ’’న్తి వత్తతే.

౮౭. సునంహిసు చ.

సు నం హిఇచ్చేతేసు పరేసు లిఙ్గస్స అన్తభూతా సబ్బే రస్ససరా దీఘమాపజ్జన్తే, చగ్గహణమికారుకారానం క్వచి నివత్తనత్థం. పురిసానం.

తత్థేవాపాదానవచనిచ్ఛాయం –

౮౮. యస్మా దపేతి భయమాదత్తే వా తదపాదానం.

యస్మా వా అవధిభూతా అపేతి, యస్మా వా భయం, యస్మా వా ఆదత్తే, తం కారకం అపాదానసఞ్ఞం హోతి.

౮౯. అపాదానే పఞ్చమీ.

అపాదానకారకే పఞ్చమీవిభత్తి హోతీతి పఞ్చమియా ఏకవచనం స్మా.

‘‘అతో, సబ్బేసం, ఆ ఏ’’తి చ వత్తతే.

౯౦. స్మాస్మింన వా.

అకారన్తతో లిఙ్గమ్హా సబ్బేసం స్మా స్మింఇచ్చేతేసం యథాక్కమం ఆకారేకారాదేసా హోన్తి వా, అఞ్ఞత్థ మ్హాదేసో. పురిసా అపేతి, పురిసమ్హా, పురిసస్మా.

బహువచనే సబ్బత్థ తతియాసమం, హిస్స భిఆదేసో హోతి. పురిసేహి, పురిసేభి అపేతి.

తత్థేవ సామివచనిచ్ఛాయం –

౯౧. యస్స వా పరిగ్గహో తం సామి.

యస్స వా పరిగ్గహో, తం సామిసఞ్ఞం హోతి.

౯౨. సామిస్మిం ఛట్ఠీ.

సామిస్మిం ఛట్ఠీవిభత్తి హోతి. ఠపేత్వా ఆయాదేసం సబ్బత్థ చతుత్థీఛట్ఠీనం సమానం రూపం. పురిసస్స ఏతం ధనం, పురిసానం.

తత్థేవ ఓకాసవచనిచ్ఛాయం –

౯౩. యోధారో తమోకాసం.

యో కత్తుకమ్మానం క్రియాయ ఆధారో, తం కారకం ఓకాససఞ్ఞం హోతి.

౯౪. ఓకాసే సత్తమీ.

ఓకాసకారకే సత్తమీవిభత్తి హోతీతి సత్తమియా ఏకవచనం స్మిం, తస్స ‘‘స్మాస్మింనం వా’’తి ఏకారో, మ్హిఆదేసో చ, పురిసే పతిట్ఠితం, పురిసమ్హి, పురిసస్మిం.

బహువచనే ‘‘సుహిస్వకారో ఏ’’తి ఏకారో, పురిసేసు.

పురిసో, పురిసా, భో పురిస భో పురిసా వా, భవన్తో పురిసా, పురిసం, పురిసే, పురిసేన, పురిసేహి పురిసేభి, పురిసస్స, పురిసానం, పురిసా పురిసస్మా పురిసమ్హా, పురిసేహి పురిసేభి, పురిసస్స, పురిసానం, పురిసే పురిసస్మిం పురిసమ్హి, పురిసేసు.

తథా సుగతో, సుగతా, భో సుగత భో సుగతా వా, భవన్తో సుగతా, సుగతం, సుగతే, సుగతేన, సుగతేహి సుగతేభి, సుగతస్స, సుగతానం, సుగతా సుగతస్మా సుగతమ్హా, సుగతేహి సుగతేభి, సుగతస్స, సుగతానం, సుగతే సుగతస్మిం సుగతమ్హి, సుగతేసు.

ఏవం సురా’సుర నరో’రగ నాగ యక్ఖా,

గన్ధబ్బ కిన్నర మనుస్స పిసాచ పేతా;

మాతఙ్గ జఙ్గమ తురఙ్గ వరాహ సీహా,

బ్యగ్ఘ’చ్ఛ కచ్ఛప తరచ్ఛ మిగ’స్స సోణా.

ఆలోక లోక నిలయా’నిల చాగ యోగా, వాయామ గామ

నిగమా’గమ ధమ్మ కామా;

సఙ్ఘో’ఘ ఘోస పటిఘా’సవ కోధ లోభా,

సారమ్భ థమ్భ మద మాన పమాద మక్ఖా.

పున్నాగ పూగ పనసా’సన చమ్పక’మ్బా,

హిన్తాల తాల బకుల’జ్జున కింసుకా చ;

మన్దార కున్ద పుచిమన్ద కరఞ్జ రుక్ఖా,

ఞేయ్యా మయూర సకునణ్డజ కోఞ్చ హంసా –

ఇచ్చాదయోపి.

మనోగణాదిస్స తు నాసస్మాస్మింసు విసేసో. అఞ్ఞత్థ పురిససమం.

మనో, మనా, హే మన హే మనా వా, భవన్తో మనా, మనం, మనే.

‘‘వా’’తి వత్తతే.

౯౫. మనోగణాదితో స్మింనానమిఆ.

మనోపభుతి గణో మనోగణో, మనోగణాదితో స్మిం, నాఇచ్చేతేసం యథాక్కమం ఇకారాకారాదేసా హోన్తి వా. ఆదిగ్గహణేన బిలపదాదితోపి.

‘‘మనోగణాదితో’’తి వత్తతే.

౯౬. స సరే వాగమో.

ఏతేహేవ మనోగణాదీహి సరే పరే సాగమో హోతి వా. మనసా, మనేన.

వవత్థితవిభాసత్థోయం వాసద్దో, తేన ‘‘మనో మనా మనం మనే మనఆయతన’’న్తిఆదీసు న హోతి. ‘‘మానసికం, చేతసిక’’న్తిఆదీసు నిచ్చం. మనేహి, మనేభి.

‘‘మనోగణాదితో, వా’’తి చ వత్తతే.

౯౭. సస్స చో.

మనోగణాదితో పరస్స సస్స విభత్తిస్స ఓకారో హోతి వా. సాగమో.