౧. సన్ధికణ్డ
తత్థ జినసాసనాధిగమస్స అక్ఖరకోసల్లమూలకత్తా తం సమ్పాదేతబ్బన్తి దస్సేతుం అభిధేయ్యప్పయోజనవాక్యమిదముచ్చతే.
౧. అత్థో అక్ఖరసఞ్ఞాతో.
యో కోచి లోకియలోకుత్తరాదిభేదో వచనత్థో, సో సబ్బో అక్ఖరేహేవ సఞ్ఞాయతే. సిథిలధనితాదిఅక్ఖరవిపత్తియఞ్హి అత్థస్స దున్నయతా హోతి, తస్మా అక్ఖరకోసల్లం బహూపకారం బుద్ధవచనేసు, ఏత్థ పదానిపి అక్ఖరసన్నిపాతరూపత్తా అక్ఖరేస్వేవ సఙ్గయ్హన్తి.
తస్మా అక్ఖరకోసల్లం, సమ్పాదేయ్య హితత్థికో;
ఉపట్ఠహం గరుం సమ్మా, ఉట్ఠానాదీహి పఞ్చహి.
సఞ్ఞావిధాన
తత్థాదో తావ సద్దలక్ఖణే వోహారవిఞ్ఞాపనత్థం సఞ్ఞావిధానమారభీయతే.
౨. అక్ఖరాపాదయో ఏకచత్తాలీసం.
అక్ఖరా అపి ఆదయో ఏకచత్తాలీసం, తే చ ఖో జినవచనానురూపా అకారాదయో నిగ్గహీతన్తా ఏకచత్తాలీసమత్తా వణ్ణా పచ్చేకం అక్ఖరా నామ హోన్తి. తం యథా – ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఏ ఓ, క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ, య ర లవ స హ ళ అం-ఇతి అక్ఖరా.
నక్ఖరన్తీతి అక్ఖరా, అ ఆది యేసం తే ఆదయో. అకారాదీనమనుక్కమో పనేస ఠానాదిక్కమసన్నిస్సితో, తథా హి ఠానకరణప్పయతనేహి వణ్ణా జాయన్తే, తత్థ ఛ ఠానాని కణ్ఠతాలుముద్ధదన్తఓట్ఠనాసికావసేన.
తత్థ – అవణ్ణ కవగ్గ హకారా కణ్ఠజా.
ఇవణ్ణ చవగ్గ యకారా తాలుజా. టవగ్గ రకార ళకారా ముద్ధజా. తవగ్గ లకార సకారా దన్తజా. ఉవణ్ణ పవగ్గా ఓట్ఠజా. ఏకారో కణ్ఠతాలుజో. ఓకారో కణ్ఠోట్ఠజో.
వకారో దన్తోట్ఠజో.
నిగ్గహీతం నాసికట్ఠానజం.
ఙ ఞ ణ న మా సకట్ఠానజా, నాసికట్ఠానజా చాతి.
హకారం పఞ్చమేహేవ, అన్తట్ఠాహి చ సంయుతం;
ఓరసన్తి వదన్తేత్థ, కణ్ఠజం తదసంయుతం.
కరణం జివ్హామజ్ఝం తాలుజానం, జివ్హోపగ్గం ముద్ధజానం, జివ్హాగ్గం దన్తజానం, సేసా సకట్ఠానకరణా.
పయతనం సంవుతాదికరణవిసేసో. సంవుతత్తమకారస్స, వివటత్తం సేససరానం సకారహకారానఞ్చ, ఫుట్ఠం వగ్గానం, ఈసంఫుట్ఠం యరలవానన్తి.
ఏవం ఠానకరణప్పయతనసుతికాలభిన్నేసు అక్ఖరేసు సరా నిస్సయా, ఇతరే నిస్సితా. తత్థ –
నిస్సయాదో సరా వుత్తా, బ్యఞ్జనా నిస్సితా తతో;
వగ్గేకజా బహుత్తాదో, తతో ఠానలహుక్కమా.
వుత్తఞ్చ –
‘‘పఞ్చన్నం పన ఠానానం, పటిపాటివసాపి చ;
నిస్సయాదిప్పభేదేహి, వుత్తో తేసమనుక్కమో’’తి.
ఏకేనాధికా చత్తాలీసం ఏకచత్తాలీసం, ఏతేన గణనపరిచ్ఛేదేన –
అధికక్ఖరవన్తాని, ఏకతాలీసతో ఇతో;
న బుద్ధవచనానీతి, దీపేతాచరియాసభో.
అపిగ్గహణం హేట్ఠా వుత్తానం అపేక్ఖాకరణత్థం.
౩. తత్థోదన్తా సరా అట్ఠ.
తత్థ తేసు అక్ఖరేసు అకారాదీసు ఓకారన్తా అట్ఠ అక్ఖరా సరా నామ హోన్తి. తం యథా – అ ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఏ ఓ-ఇతి సరా.
ఓ అన్తో యేసం తే ఓదన్తా, దకారో సన్ధిజో, సరన్తి గచ్ఛన్తీతి సరా, బ్యఞ్జనే సారేన్తీతిపి సరా.
‘‘తత్థా’’తి వత్తతే.
౪. లహుమత్తా తయో రస్సా.
తత్థ అట్ఠసు సరేసు లహుమత్తా తయో సరా రస్సా నామ హోన్తి. తం యథా – అ ఇ ఉ-ఇతి రస్సా.
లహుకా మత్తా పమాణం యేసం తే లహుమత్తా, మత్తాసద్దో చేత్థ అచ్ఛరాసఙ్ఘాతఅక్ఖినిమీలనసఙ్ఖాతం కాలం వదతి, తాయ మత్తాయ ఏకమత్తా రస్సా, ద్విమత్తా దీఘా, అడ్ఢమత్తా బ్యఞ్జనా. లహుగ్గహణఞ్చేత్థ ఛన్దసి దియడ్ఢమత్తస్సాపి గహణత్థం. రస్సకాలయోగతో రస్సా, రస్సకాలవన్తో వా రస్సా.
సరరస్సగ్గహణాని చ వత్తన్తే.
౫. అఞ్ఞే దీఘా.
తత్థ అట్ఠసు సరేసు రస్సేహి అఞ్ఞే ద్విమత్తా పఞ్చ సరా దీఘా నామ హోన్తి. తం యథా – ఆ ఈ ఊ ఏ ఓ-ఇతి దీఘా.
అఞ్ఞగ్గహణం దియడ్ఢమత్తికానమ్పి సఙ్గహణత్థం. దీఘకాలే నియుత్తా, తబ్బన్తో వా దీఘా. క్వచి సంయోగపుబ్బా ఏకారోకారా రస్సా ఇవ వుచ్చన్తే. యథా – ఏత్థ, సేయ్యో, ఓట్ఠో, సోత్థి. క్వచీతి కిం? మం చే త్వం నిఖణం వనే. పుత్తో త్యాహం మహారాజ.
౬. దుమ్హి గరు.
ద్విన్నం సమూహో దు, తస్మిం దుమ్హి. సంయోగభూతే అక్ఖరే పరే యో పుబ్బో రస్సక్ఖరో, సో గరుసఞ్ఞో హోతి. యథా – దత్వా, హిత్వా, భుత్వా.
‘‘గరూ’’తి వత్తతే.
౭. దీఘో చ.
దీఘో చ సరో గరుసఞ్ఞో హోతి. యథా – నావా, నదీ, వధూ, ద్వే, తయో. గరుకతో అఞ్ఞో ‘‘లహుకో’’తి వేదితబ్బో.
౮. సేసా బ్యఞ్జనా.
ఠపేత్వా అట్ఠ సరే సేసా అడ్ఢమత్తా అక్ఖరా కకారాదయో నిగ్గహీతన్తా తేత్తింస బ్యఞ్జనా నామ హోన్తి. వుత్తేహి అఞ్ఞే సేసా. బ్యఞ్జీయతి ఏతేహి అత్థోతి బ్యఞ్జనా. తం యథా – క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ, య ర లవ స హ ళ అం-ఇతి బ్యఞ్జనా. కకారాదీస్వకారో ఉచ్చారణత్థో.
‘‘బ్యఞ్జనా’’తి వత్తతే.
౯. వగ్గా పఞ్చపఞ్చసో మన్తా.
తేసం ఖో బ్యఞ్జనానం కకారాదయో మకారన్తా పఞ్చవీసతి బ్యఞ్జనా పఞ్చపఞ్చవిభాగేన వగ్గా నామ హోన్తి. తం యథా – క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ-ఇతి వగ్గా.
తే పన పఠమక్ఖరవసేన కవగ్గచవగ్గాదివోహారం గతా, వగ్గోతి సమూహో, తత్థ పఞ్చపఞ్చవిభాగేనాతి వా పఞ్చ పఞ్చ ఏతేసమత్థీతి వా పఞ్చపఞ్చసో, మో అన్తో యేసం తే మన్తా.
౧౦. అంఇతి నిగ్గహీతం.
అకారో ఉచ్చారణత్థో, ఇతిసద్దో పనానన్తరవుత్తనిదస్సనత్థో, అంఇతి యం అకారతో పరం వుత్తం బిన్దు, తం నిగ్గహీతం నామ హోతి. రస్సస్సరం నిస్సాయ గయ్హతి, కరణం నిగ్గహేత్వా గయ్హతీతి వా నిగ్గహీతం.
కరణం నిగ్గహేత్వాన, ముఖేనావివటేన యం;
వుచ్చతే నిగ్గహీతన్తి, వుత్తం బిన్దు సరానుగం.
ఇధ అవుత్తానం పరసమఞ్ఞానమ్పి పయోజనే సతి గహణత్థం పరిభాసమాహ.
౧౧. పరసమఞ్ఞా పయోగే.
యా చ పన పరస్మిం సక్కతగన్థే, పరేసం వా వేయ్యాకరణానం సమఞ్ఞా ఘోసాఘోసలోపసవణ్ణసంయోగలిఙ్గాదికా, తా పయోగే సతి ఏత్థాపి యుజ్జన్తే.
పరస్మిం, పరేసం వా సమఞ్ఞా పరసమఞ్ఞా, వేయ్యాకరణే, వేయ్యాకరణమధీతానం వా సమఞ్ఞాత్యత్థో. పయుజ్జనం పయోగో, వినియోగో.
తత్థ వగ్గానం పఠమదుతియా, సకారో చ అఘోసా. వగ్గానం తతియచతుత్థపఞ్చమా, య ర లవ హ ళా చాతి ఏకవీసతి ఘోసా నామ.
ఏత్థ చ వగ్గానం దుతియచతుత్థా ధనితాతిపి వుచ్చన్తి, ఇతరే సిథిలాతి. వినాసో లోపో. రస్సస్సరా సకదీఘేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సవణ్ణా నామ, యే సరూపాతిపి వుచ్చన్తి. సరానన్తరితాని బ్యఞ్జనాని సంయోగో. ధాతుప్పచ్చయవిభత్తివజ్జితమత్థవం లిఙ్గం. విభత్యన్తం పదం. ఇచ్చేవమాది.
ఇతి సఞ్ఞావిధానం.
సరసన్ధివిధాన
అథ సరసన్ధి వుచ్చతే.
లోక అగ్గపుగ్గలో, పఞ్ఞా ఇన్ద్రియం, తీణి ఇమాని, నో హి ఏతం, భిక్ఖునీ ఓవాదో, మాతు ఉపట్ఠానం, సమేతు ఆయస్మా, అభిభూ ఆయతనం, ధనా మే అత్థి, సబ్బే ఏవ, తయో అస్సు ధమ్మా, అసన్తో ఏత్థ న దిస్సన్తి ఇతీధ సరాదిసఞ్ఞాయం సబ్బసన్ధికరణట్ఠానే బ్యఞ్జనవియోజనత్థం పరిభాసమాహ.
౧౨. పుబ్బమధోఠితమస్సరం సరేన వియోజయే.
సరేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం, సహయోగే వా, సన్ధితబ్బే సరసహితం పుబ్బబ్యఞ్జనం అనతిక్కమన్తో అధోఠితమస్సరఞ్చ కత్వా సరతో వియోజయేతి సరతో బ్యఞ్జనం వియోజేతబ్బం. ఏత్థ చ అస్సరగ్గహణసామత్థియేన ‘‘బ్యఞ్జన’’న్తి లద్ధం.
౧౩. సరా సరే లోపం.
సరా ఖో సబ్బేపి సరే పరే ఠితే లోపం పప్పోన్తి. లోపోతి అదస్సనం అనుచ్చారణం. ఏత్థ సరాతి కారియీనిద్దేసో. బహువచనం పనేత్థ ఏకేకస్మిం సరే పరే బహూనం లోపఞాపనత్థం. సరేతి నిమిత్తనిద్దేసో, నిమిత్తసత్తమీ చాయం, నిమిత్తోపాదానసామత్థియతో వణ్ణకాలబ్యవధానే సన్ధికారియం న హోతి. లోపన్తి కారియనిద్దేసో, ఇదం పన సుత్తం ఉపరి పరలోపవిధానతో పుబ్బలోపవిధానన్తి దట్ఠబ్బం, ఏవం సబ్బత్థ సత్తమీనిద్దేసే పుబ్బస్సేవ విధి, న పరస్స విధానన్తి వేదితబ్బం.
‘‘అస్సరం, అధోఠిత’’న్తి చ వత్తతే, సిలిట్ఠకథనే పరిభాసమాహ.
౧౪. నయే పరం యుత్తే.
సరరహితం ఖో బ్యఞ్జనం అధోఠితం పరక్ఖరం నయే యుత్తే ఠానేతి పరనయనం కాతబ్బం. ఏత్థ యుత్తగ్గహణం నిగ్గహీతనిసేధనత్థం, తేన ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మ’’న్తిఆదీసు పరనయనసన్దేహో న హోతి.
లోకగ్గపుగ్గలో, పఞ్ఞిన్ద్రియం, తీణిమాని, నోహేతం, భిక్ఖునోవాదో, మాతుపట్ఠానం, సమేతాయస్మా, అభిభాయతనం, ధనా మత్థి, సబ్బేవ, తయస్సు ధమ్మా, అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి.
యస్స ఇదాని, సఞ్ఞా ఇతి, ఛాయా ఇవ, కథా ఏవ కా, ఇతి అపి, అస్సమణీ అసి, చక్ఖు ఇన్ద్రియం, అకతఞ్ఞూ అసి, ఆకాసే ఇవ, తే అపి, వన్దే అహం, సో అహం, చత్తారో ఇమే, వసలో ఇతి, మోగ్గల్లానో ఆసి బీజకో, పాతో ఏవాతీధ పుబ్బలోపే సమ్పత్తే ‘‘సరే’’తి అధికారో, ఇధ పన ‘‘అత్థవసా విభత్తివిపరిణామో’’తి కత్వా ‘‘సరో, సరమ్హా, లోప’’న్తి చ వత్తమానే –
౧౫. వా పరో అసరూపా.
అసమానరూపమ్హా సరమ్హా పరో సరో లోపం పప్పోతి వా. సమానం రూపం అస్సాతి సరూపో, న సరూపో అసరూపో, అసవణ్ణో. యస్మా పన మరియాదాయం, అభివిధిమ్హి చ వత్తమానో ఆఉపసగ్గో వియ వాసద్దో ద్విధా వత్తతే, కత్థచి వికప్పే, కత్థచి యథావవత్థితరూపపరిగ్గహే, ఇధ పన పచ్ఛిమే, తతో నిచ్చమనిచ్చమసన్తఞ్చ విధిమేత్థ వాసద్దో దీపేతి. ‘‘నయే పరం యుత్తే’’తి పరం నేతబ్బం.
యస్సదాని యస్స ఇదాని, సఞ్ఞాతి సఞ్ఞా ఇతి, ఛాయావ ఛాయా ఇవ, కథావ కా కథా ఏవ కా, ఇతీపి ఇతి అపి, అస్సమణీసి అస్సమణీ అసి. చక్ఖున్ద్రియ మితి నిచ్చం. అకతఞ్ఞూసి అకతఞ్ఞూ అసి, ఆకాసేవ ఆకాసే ఇవ, తేపి తే అపి, వన్దేహం వన్దే అహం, సోహం సో అహం, చత్తారోమే చత్తారో ఇమే, వసలోతి వసలో ఇతి, మోగ్గల్లానోసి బీజకో మోగ్గల్లానో ఆసి బీజకో, పాతోవ పాతో ఏవ.
ఇధ న భవతి – పఞ్చిన్ద్రియాని, సద్ధిన్ద్రియం, సత్తుత్తమో, ఏకూనవీసతి, యస్సేతే, సుగతోవాదో, దిట్ఠాసవో, దిట్ఠోఘో, చక్ఖాయతనం, తం కుతేత్థ లబ్భా ఇచ్చాది.
భవతి చ వవత్థితవిభాసాయ.
అవణ్ణతో సరోదానీ-తీవేవాదిం వినా పరో;
న లుప్పతఞ్ఞతో దీఘో, ఆసేవాదివివజ్జితో.
బన్ధుస్స ఇవ, ఉప ఇక్ఖతి, ఉప ఇతో, అవ ఇచ్చ, జిన ఈరితం, న ఉపేతి, చన్ద ఉదయో, యథా ఉదకే ఇతీధ పుబ్బావణ్ణస్సరానం లోపే కతే ‘‘పరో, అసరూపే’’తి చ వత్తతే, తథా ‘‘ఇవణ్ణో యం నవా’’తి ఇతో ఇవణ్ణగ్గహణఞ్చ, ‘‘వమోదుదన్తాన’’న్తి ఇతో ఉగ్గహణఞ్చ సీహగతియా ఇధానువత్తేతబ్బం.
౧౬. క్వచాసవణ్ణం లుత్తే.
ఇవణ్ణభూతో, ఉకారభూతో చ పరో సరో అసరూపే పుబ్బస్సరే లుత్తే క్వచి అసవణ్ణం పప్పోతి. నత్థి సవణ్ణా ఏతేసన్తి అసవణ్ణా, ఏకారోకారా, తత్థ ఠానాసన్నవసేన ఇవణ్ణుకారానమేకారోకారా హోన్తి.
బన్ధుస్సేవ, ఉపేక్ఖతి, ఉపేతో, అవేచ్చ, జినేరితం, నోపేతి, చన్దోదయో, యథోదకే. క్వచీతి కిం? తత్రిమే, యస్సిన్ద్రియాని, మహిద్ధికో, సబ్బీతియో, తేనుపసఙ్కమి, లోకుత్తరో. లుత్తేతి కిం? ఛ ఇమే ధమ్మా, యథా ఇదం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా. అసరూపేతి కిం? చత్తారిమాని, మాతుపట్ఠానం.
ఏత్థ చ సతిపి హేట్ఠా వాగ్గహణే క్వచికరణతో అవణ్ణే ఏవ లుత్తే ఇధ వుత్తవిధి హోతీతి దట్ఠబ్బం. తతో ఇధ న భవతి – దిట్ఠుపాదానం, పఞ్చహుపాలి, ముదిన్ద్రియం, యో మిస్సరోతి.
తత్ర అయం, బుద్ధ అనుస్సతి, స అత్థికా, పఞ్ఞవా అస్స, తదా అహం, యాని ఇధ భూతాని, గచ్ఛామి ఇతి, అతి ఇతో, కికీ ఇవ, బహు ఉపకారం, మధు ఉదకం, సు ఉపధారితం, యోపి అయం, ఇదాని అహం, సచే అయం, అప్పస్సుతో అయం, ఇతర ఇతరేన, సద్ధా ఇధ విత్తం, కమ్మ ఉపనిస్సయో, తథా ఉపమం, రత్తి ఉపరతో, వి ఉపసమో ఇచ్చత్ర పుబ్బస్సరానం లోపే కతే –
‘‘క్వచీ’’తి అధికారో, ‘‘పరో, లుత్తే’’తి చ వత్తతే.
౧౭. దీఘం.
సరో ఖో పరో పుబ్బస్సరే లుత్తే క్వచి దీఘభావం పప్పోతీతి ఠానాసన్నవసేన రస్సస్సరానం సవణ్ణదీఘో.
తత్రాయం, బుద్ధానుస్సతి, సాత్థికా, పఞ్ఞవాస్స, తదాహం, యానీధ భూతాని, గచ్ఛామీతి, అతీతో, కికీవ, బహూపకారం, మధూదకం, సూపధారితం, యోపాయం, ఇదానాహం, సచాయం, అప్పస్సుతాయం, ఇతరీతరేన, సద్ధీధ విత్తం, కమ్మూపనిస్సయో, తథూపమం, రత్తూపరతో, వూపసమో.
క్వచీతి కిం? అచిరం వత’యం కాయో, కిమ్పిమాయ, తీణిమాని, పఞ్చసుపాదానక్ఖన్ధేసు, తస్సత్థో, పఞ్చఙ్గికో, మునిన్దో, సతిన్ద్రియం, లహుట్ఠానం, గచ్ఛామహం, తత్రిదం, పఞ్చహుపాలి, నత్థఞ్ఞం. లుత్తేతి కిం? యథా అయం, నిమి ఇవ రాజా, కికీ ఇవ, సు ఉపధారితం.
లోకస్స ఇతి, దేవ ఇతి, వి అతి పతన్తి, వి అతి నామేన్తి, సఙ్ఘాటి అపి, జీవితహేతు అపి, విజ్జు ఇవ, కింసు ఇధ విత్తం, సాధు ఇతి ఇతీధ పరస్సరానం లోపే కతే –
‘‘లుత్తే, దీఘ’’న్తి చ వత్తతే.
౧౮. పుబ్బో చ.
పుబ్బో సరో పరస్సరే లుత్తే క్వచిదీఘం పప్పోతి. చగ్గహణం లుత్తదీఘగ్గహణానుకడ్ఢనత్థం, తం ‘‘చానుకడ్ఢితముత్తరత్ర నానువత్తతే’’తి ఞాపనత్థం.
లోకస్సాతి, దేవాతి, వీతిపతన్తి, వీతినామేన్తి, సఙ్ఘాటీపి, జీవితహేతూపి, విజ్జూవ, కింసూధ విత్తం, సాధూతి.
క్వచీతి కిం? యస్సదాని, ఇతిస్స, ఇదానిపి, తేసుపి, చక్ఖున్ద్రియం, కిన్నుమావ.
అధిగతో ఖో మే అయం ధమ్మో, పుత్తో తే అహం, తే అస్స పహీనా, పబ్బతే అహం, యే అస్స ఇతీధ పుబ్బలోపే సమ్పత్తే –
౧౯. యమేదన్తస్సాదేసో.
ఏకారస్స పదన్తభూతస్స ఠానే సరే పరే క్వచి యకారాదేసో హోతి. అకారేమేతేయేసద్దాదిస్సేవాయం విధి, యన్తి యం రూపం, ఏ ఏవ అన్తో ఏదన్తో, ఆదేసిట్ఠానే ఆదిస్సతీతి ఆదేసో. ‘‘బ్యఞ్జనే’’తి అధికిచ్చ ‘‘దీఘ’’న్తి దీఘో.
అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో, పుత్తో త్యాహం, త్యాస్స పహీనా, పబ్బత్యాహం, య్యాస్స.
క్వచీతి కిం? తే నాగతా, పుత్తా మత్థి. అన్తగ్గహణం కిం? ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తో, దమేన్తో చిత్తం.
యావతకో అస్స కాయో, తావతకో అస్స బ్యామో, కో అత్థో, అథ ఖో అస్స, అహం ఖో అజ్జ, యో అయం, సో అస్స, సో ఏవ, యతో అధికరణం, అను అద్ధమాసం, అను ఏతి, సు ఆగతం, సు ఆకారో, దు ఆకారో, చక్ఖు ఆపాథం, బహు ఆబాధో, పాతు అకాసి, న తు ఏవాతీధ –
౨౦. వమోదుదన్తానం.
ఓకారుకారానం అన్తభూతానం సరే పరే క్వచి వకారాదేసో హోతి. క ఖ య తసద్దాదిఓకారస్సేదం గహణం.
యావతక్వస్స కాయో, తావతక్వస్స బ్యామో, క్వత్థో, అథ ఖ్వస్స, అహం ఖ్వజ్జ, య్వాయం, స్వస్స, స్వేవ, యత్వాధికరణం, అన్వద్ధమాసం, అన్వేభి, స్వాగతం, స్వాకారో, ద్వాకారో, చక్ఖ్వాపాథం, బహ్వాబాధో, పాత్వాకాసి, న త్వేవ.
క్వచీతి కిం? కో అత్థో, అథ ఖో అఞ్ఞతరా, యోహం, సోహం, చత్తారోమే, సాగతం, సాధావుసో, హోతూతి. అన్తగ్గహణం కిం? సవనీయం, విరవన్తి.
పటిసన్థారవుత్తి అస్స, సబ్బా విత్తి అనుభుయ్యతే, వి అఞ్జనం, వి ఆకతో, నదీ ఆసన్నో ఇతీధ మణ్డూకగతియా ‘‘అసరూపే’’తి వత్తతే.
౨౧. ఇవణ్ణో యం నవా.
పుబ్బో ఇవణ్ణో అసరూపే సరే పరే యకారం పప్పోతి నవా. ఇ ఏవ వణ్ణో ఇవణ్ణో, నవాసద్దో క్వచిసద్దపరియాయో.
పటిసన్థారవుత్యస్స, సబ్బా విత్యానుభుయ్యతే, బ్యఞ్జనం, బ్యాకతో, నద్యాసన్నో.
నవాతి కిం? పఞ్చహఙ్గేహి, తాని అత్తని, గచ్ఛామహం, ముత్తచాగీ అనుద్ధతో. అసరూపేతి కిం? ఇతిహిదం, అగ్గీవ, అత్థీతి.
అతి అన్తం, అతి ఓదాతా, పతి అయో, పతి ఆహరతి, పతి ఏతి, ఇతి అస్స, ఇతి ఏతం, ఇతిఆది ఇతీధ ‘‘ఇవణ్ణో యం నవా’’తి యకారాదేసే సమ్పత్తే –
౨౨. సబ్బో చన్తి.
అతిపతిఇతీనం తిసద్దస్సేదం గహణం.
సబ్బో తిఇచ్చేసో సద్దో సరే పరే క్వచి చకారం పప్పోతి. తీతి నిద్దేసతో అకతయకారస్సేవాయం విధి, ఇతరథా క్వచిగ్గహణస్స చ ‘‘అతిస్స చన్తస్సా’’తిసుత్తస్స చ నిరత్థకతా సియా. ‘‘పరద్వేభావో ఠానే’’తి ద్విత్తం.
అచ్చన్తం, అచ్చోదాతా, పచ్చయో, పచ్చాహరతి, పచ్చేతి, ఇచ్చస్స, ఇచ్చేతం, ఇచ్చాది.
క్వచీతి కిం? ఇతిస్స, ఇతి ఆకఙ్ఖమానేన.
‘‘తే న వాఇవణ్ణే’’తి ఇతో ‘‘న ఇవణ్ణే’’తి చ వత్తతే.
౨౩. అతిస్స చన్తస్స.
అతిఇచ్చేతస్స అన్తభూతస్స తిసద్దస్స ఇవణ్ణే పరే ‘‘సబ్బో చం తీ’’తి వుత్తరూపం న హోతి. అతిస్సాతి అతిఉపసగ్గానుకరణమేతం. తేనేవేత్థ విభత్తిలోపాభావో. ఏత్థ చ అన్తసద్దో సద్దవిధినిసేధప్పకరణతో అతిసద్దన్తభూతం తిసద్దమేవ వదతి, న ఇవణ్ణన్తి దట్ఠబ్బం, ఇతరథా ఇదం సుత్తమేవ నిరత్థకం సియా.
‘‘ఇవణ్ణో యం నవా’’తీధ, అసరూపాధికారతో;
ఇవణ్ణస్స సరూపస్మిం, యాదేసో చ న సమ్భవే.
చకారో అనుత్తసముచ్చయత్థో, తేన ఇతిపతీనమన్తస్స చ న హోతి. అతి ఇసిగణో అతీసిగణో, ఏవం అతీతో, అతీరితం, ఇతీతి, ఇతీదం, పతీతో.
అభి అక్ఖానం, అభి ఉగ్గతో, అభి ఓకాసో ఇతీధ యకారే సమ్పత్తే –
‘‘సరే’’తి వత్తతే.
౨౪. అబ్భో అభి.
అభిఇచ్చేతస్స సబ్బస్స సరే పరే అబ్భాదేసో హోతి.
‘‘అభీ’’తి పఠమన్తస్స, వుత్తియం ఛట్ఠియోజనం;
ఆదేసాపేక్ఖతో వుత్తం, ‘‘అంమో’’తిఆదికే వియ.
పుబ్బస్సరలోపో, అబ్భక్ఖానం, అబ్భుగ్గతో, అబ్భోకాసో.
అధి అగమా, అధి ఉపగతో, అధి ఓగాహేత్వా ఇతీధ
౨౫. అజ్ఝో అధి.
అధిఇచ్చేతస్స సబ్బస్స సరే పరే అజ్ఝాదేసో హోతి. అజ్ఝగమా, అజ్ఝుపగతో, అజ్ఝోగాహేత్వా.
అభి ఇచ్ఛితం, అధి ఈరితం ఇతీధ
‘‘అబ్భో అభి, అజ్ఝో అధీ’’తి చ వత్తతే.
౨౬. తే న వా ఇవణ్ణే.
తే చ ఖో అభిఅధిఇచ్చేతే ఉపసగ్గా ఇవణ్ణే పరే అబ్భో అజ్ఝోఇతి వుత్తరూపా న హోన్తి వా. సరలోపపరనయనాని. అభిచ్ఛితం, అధీరితం. వాతి కిం? అబ్భీరితం, అజ్ఝిణముత్తో, అజ్ఝిట్ఠో.
ఏకమిధ అహన్తీధ
౨౭. దో ధస్స చ.
ధఇచ్చేతస్స సరే పరే క్వచి దకారో హోతి. ఏకసద్దతో పరస్స ఇధస్స ధకారస్సేవాయం, సరలోపదీఘా. ఏకమిదాహం. క్వచీతి కిం? ఇధేవ.
చసద్దేన క్వచి సాధుస్స ధస్స హకారో, యథా – సాహు దస్సనం.
యథా ఏవ తథా ఏవాతీధ
‘‘నవా’’తి వత్తతే, ‘‘సరమ్హా’’తి చ.
౨౮. ఏవాదిస్స రి పుబ్బో చ రస్సో.
యథాతథాద్వయపరస్సేదం గహణం. దీఘసరమ్హా పరస్స ఏవసద్దాదిభూతస్స ఏకారస్స రికారో హోతి, పుబ్బో చ సరో రస్సో హోతి నవా. యథరివ, తథరివ. నవాతి కిం? యథేవ, తథేవ.
తి అన్తం,తి అద్ధం, అగ్గి అగారే, సత్తమీ అత్థే, పఞ్చమీ అన్తం, దు అఙ్గికం, భిక్ఖు ఆసనే, పుథు ఆసనే, సయమ్భూ ఆసనే ఇతీధ యవాదేసేసు సమ్పత్తేసు –
‘‘సఞ్ఞా’’తి వత్తతే.