(౩) తతియో కణ్డో (సమాసో)
౧. స్యాది స్యాదినేకత్థం.
స్యాద్యన్తం స్యాద్యన్తేన సహేకత్థం హోతీతి ఇదమధికతం వేదితబ్బం, సో చ భిన్నత్థానమేకత్థీభావో సమాసోతి వుచ్చతే.
౨. అసఙ్ఖ్యంవిభత్తి సమ్పత్తి సమీప సాకల్యాభావ యథా పచ్ఛాయుగపదత్థే.
అసఙ్ఖ్యం, స్యాద్యన్తం విభత్యాదీనమత్థే వత్తమానం స్యాద్యన్తేన సహేకత్థం భవతి, తత్థ విభత్యత్థే తావ ఇత్థీసు కథా పవత్తా అధిత్థి. సమ్పత్తి ద్విధా అత్తసమ్పత్తి సమిద్ధి చ, సమ్పన్నం బ్రహ్మం సబ్రహ్మం లిచ్ఛవీనం, సమిద్ధి భిక్ఖానం సుభిక్ఖం. సమీపే కుమ్భస్స సమీపముపకుమ్భం. సాకల్యేసతిణమజ్ఝోహరతి, సాగ్యధీతే. అభావో సమ్బన్ధిభేదా బహువిధో, తత్ర ఇద్ధాభావే-విగతా ఇద్ధి సద్దికానం దుస్సద్దికం, అత్థాభావే-అభావో మక్ఖికానం నిమ్మక్ఖికం, అహిక్కమాభావే-అతిగతాని తిణాని నిత్తిణం, సమ్పత్యాభావే-అతిగతం లహుపావురణం అతిలహుపావురణం, లహుపావురణస్స నాయముపభోగకాలోతి అత్థో. యథా ఏత్థా-నేకవిధో, తత్ర యోగ్గతాయం-అనురూపం సురూపోవహతి, విచ్ఛాయం-అన్వద్ధమాసం, అత్థానతివత్తియం-యథాసత్తి, సదిసత్తే, సదిసో కిఖియా సకిఖి, ఆనుపుబ్బియే-అనుజేట్ఠం, పచ్ఛాదత్థేఅనురథం, యుగపదత్థే-సచక్కం నిధేహి.
౩. యథా న తుల్యే.
యథాసద్దో తుల్యత్థే వత్తమానో స్యాద్యన్తేన సహేకత్థో న భవతి, యథా దేవదత్తో తథా యఞ్ఞదత్తో.
౪. యావావధారణే.
యావసద్దో-వధారణే వత్తమానో స్యాద్యన్తేన సహేకత్థో భవతి, అవధారణ మేత్తకతా పరిచ్ఛేదో, యావామత్తం బ్రాహ్మణే ఆమన్తయ, యావజీవం, అవధారణేతి కిం? యావ దిన్నం తావ భుత్తం, నావధారయామి కిత్తకం మయా భుత్తన్తి.
౫. పయ్యపా బహి తిరో పురే పచ్ఛా వా పఞ్చమ్యా.
పరిఆదయో పఞ్చమ్యన్తేన సహేకత్థా హోన్తి వా, పరిపబ్బతం వస్సి దేవో పరిపబ్బతా, అపపబ్బతం వస్సి దేవో అపపబ్బతా, ఆపాటలిపుత్తం వస్సి దేవో ఆపాటలిపుత్తా, బహిగామం బహి గామా, తిరోపబ్బతం తిరోపబ్బతా, పురేభత్తం పురేభత్తా, పచ్ఛాభత్తం పచ్ఛాభత్తా, వేతాధికారో.
౬. సమీపాయామేస్వను.
అనుసద్దో సామీప్యే ఆయామే చ వత్తమానో స్యాద్యన్తేన సహేకత్థో హోతి వా, అనువనమసని గతా, అనుగఙ్గం బారాణసీ, సమీపాయామేస్వీతి కిం? రక్ఖమనువిజ్జోతతే విజ్జు.
౭. తిట్ఠగ్వాదీని.
తిట్ఠగుప్పభుతీని ఏకత్థీభావవిసయే నిపాతీయన్తే, తిట్ఠన్తీ గావో యస్మిం కాలే తిట్ఠగు కాలో, వహగ్గు కాలో. ఆయతీగవం, ఖలేయవం, లూనయవం లూయమానయవమిచ్చాది, చ్యన్తో పేత్థ కేసా కేసి, దణ్డా దణ్డి, తథా వేలాప్పభావనత్థోపి, పాతో నహానం పాతరహానం, సాయం నయానం సాయనహానం, పాతకాలం సాయకాలం, పాతమేఘం సాయమేఘం, పాతమగ్గం సాయమగ్గం.
౮. ఓరే పరి పటి పారే మజ్ఝే హేట్ఠుద్ధాధో-న్తోవాఛట్ఠియా. ఓరాదయో సద్దా ఛట్ఠియన్తేన సహేకత్థా వా హోన్తి, ఏకారన్తత్తం నిపాతనతో, ఓరేగఙ్గం, పరిసిఖరం, పటిసోతం, పారేయమునం, మజ్ఝేగఙ్గం, హేట్ఠాపాసాదం, ఉద్ధగఙ్గం, అధోగఙ్గం, అన్థోపాసాదం, పున వావిధానా ‘గఙ్గాఓర’ మిచ్చాదీపి హోన్తి.
౯. తం నపుంసకం.
యదేతమతిక్కన్తమేకత్థం, తం నపుంసకలిఙ్గం వేదితబ్బం, తథా చేవోదాహటం, వా క్వచి బహులాధికారా, యథాపరిసం యథాపరిసాయ, సకాయ సకాయ పరిసాయాతి అత్థో.
౧౦. అమాది.
అమాది స్యాద్యన్తం స్యాద్యన్తేన సహ బహులమేకత్థం హోతి గామం గతో గామగతో, ముహుత్తం సుఖం ముహుత్తసుఖం, వుత్తియేవోపపదసమాసే కుమ్భకారో, సపాకో, తన్తవాయో, వరాహరో. న్తమానక్తవన్తూతి వాక్యమేవ, ధమ్మం సుణన్తో, ధమ్మం సుణమానో, ఓదనం భుత్తవా.
రఞ్ఞా హతో రాజహతో, అసినా ఛిన్నో అసిచ్ఛిన్నో, పితుసదిసో, పితుసమో, సుఖసహగతం, దధినా ఉపసిత్తం భోజనం దధిభోజనం, గుళేన మిస్సో ఓదనో గుళోదనో, వుత్తిపదేనేవోపసిత్తాదికిరియాయాఖ్యాపనతో నత్థాయుత్తత్థతా. క్వచి వుత్తియేవ ఉరగో, పాదపో. క్వచి వాక్యమేవ ఫరసునా ఛిన్నవా, దస్సనేన పహాతబ్బా.
బుద్ధస్స దేయ్యం బుద్ధదేయ్యం, యూపాయ దారు యూపాదారు, రజనాయ దోణి రజనదోణి. ఇధ న హోతి సఙ్ఘస్స దాతబ్బం. కథం ‘ఏతదత్థో ఏతదత్థా ఏతదత్థ’న్తి? అఞ్ఞపదత్థే భవిస్సతి.
సవరేహి భయం సవరభయం, గామనిగ్గతో, మేథునాపేతో, క్వచి వుత్తియేవ కమ్మజం, చిత్తజం, ఇధ న హోతి రుక్ఖా పతితో.
రఞ్ఞో పురిసో రాజపురిసో. బహులాధికారా న్తమాననిద్ధారియపూరణభావతిత్తత్థేహి న హోతి-మమానుకుబ్బం, మమానుకురుమానో, గున్నం కణ్హా సమ్పన్నఖీరతమా, సిస్సానం పఞ్చమో, పటస్స సుక్కతా, క్వచి హోతేవ-వత్తమానసామీప్యం, కథం ‘బ్రాహ్మణస్స సుక్కా దన్తా’తి? సాపేక్ఖతాయ న హోతి. ఇధ పన హోతేవ ‘చన్దనగన్ధో, నదిఘోసో, కఞ్ఞారూపం, కాయసమ్ఫస్సో, ఫలరసో’తి, ఫలానం తిత్తో, ఫలానమాసితో, ఫసానం సుహితో.
బ్రాహ్మణస్స ఉచ్చం గేహన్తి సాపేక్ఖతాయ న హోతి, ‘రఞ్ఞో పాటలిపుత్తకస్స ధన’న్తి ధనసమ్బన్ధే ఛట్ఠీతి పాటలిపుత్తకేన సమ్బన్ధాభావా న హేస్సతి, ‘రఞ్ఞో గో చ అస్సో చ పురిసో చా’తి భిన్నత్థతాయ వాక్యమేవ, ‘రఞ్ఞో గవాస్సపురిసా రాజగవాస్సపురిసా’తి వుత్తి హోతేవేకత్తిభావే.
దానే సోణ్డో దానసోణ్డో, ధమ్మరతో, దానాభిరతో. క్వచి వుత్తియేవ కుచ్ఛిసయో, థలట్ఠో, పఙ్కజం, సరోరుహం. ఇధ న హోతి భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, ఆసనే నిసిన్నో, ఆసనే నిసీదితబ్బం.
౧౧. విసేసనమేకత్థేన.
విసేసనం స్యాన్తం విసేస్సేన స్యాద్యన్తేన సమానాధికరణేన సహేకత్థం హోతి, నీలఞ్చ తం ఉప్పలఞ్చేతి నీలుప్పలం, ఛిన్నఞ్చ తం పరుళ్హఞ్చేతి ఛిన్నపరళ్హం, సత్థీవ సత్థీ, సత్థీ చ సా సామా చేతి సత్థిసామా, సీహోవ సీహో, ముని చ సో సీహో చేతి మునిసీహో, సీలమేవ ధనం సీలధనం.
క్వచి వాక్యమేవ పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో, చిత్తో గహపతి. క్వచి వుత్తియేవ కణ్హసప్పో, లోహితసాలి, విసేసనన్తి కిం? తచ్ఛకో సప్పో, ఏకత్థేనేతి కిం? కాళమ్హా అఞ్ఞో. కథం ‘పత్తజీవికో, ఆపన్నజీవికో, మాసజాతో’తి? అఞ్ఞపదత్థే భవిస్సతి.
౧౨. నఞ.
నఞిచ్చేతం స్యాద్యన్తం స్యాద్యన్తేన సహేకత్థం హోతి, న బ్రాహ్మణో అబ్రాహ్మణో, బహులాధికారతో అసమత్థత్థేహి, కేహిచి హోతి ‘అపునగేయ్యా గాథా, అనోకాసం కారేత్వా, అమూలా మూలం గన్త్వా. ఈసంకళారో, ఈసంపిఙ్గలోతి ‘స్యాది స్యాదినే’తి సమాసో, వాక్యమేవ వాతిప్పసఙ్గాభావా.
౧౩. కుపాదయో నిచ్చమస్యాదివిధిమ్హి.
కుసద్దో పాదయో చ స్యాద్యన్తేన సహేకత్థా హోన్తి నిచ్చం స్యాదివిధివిసయతో-ఞత్థ, కుచ్ఛితో బ్రాహ్మణో కుబ్రాహ్మణో, ఈసకం ఉణ్హం కదుణ్హం, పనాయకో, అభిసేకో, పకరిత్వా, పకతం, దుప్పురిసో, దుక్కటం, సుపురిసో, సుకతం, అభిత్థుతం, అతిత్థుతం, ఆకళారో, ఆబద్ధో.
(౯) ‘‘పాదయో గతాద్యత్థే పఠమాయ’’. పగతో ఆచరియో పాచరియో, పన్తేవాసీ.
(౧౦) ‘‘అచ్చాదయో కన్తాద్యత్థే దుతియాయ’’. అతిక్కన్తో మఞ్చమతిమఞ్చో, అతిమాలో.
(౧౧) ‘‘అవాదయో కుట్ఠాద్యత్థే తతియాయ’’. అవకుట్ఠం కోకిలాయ వనం అవకోకిలం, అవమయూరం.
(౧౨) ‘‘పరియాదయో గిలానాద్యత్థే చతుత్థియా’’. పరిగిలానో అజ్ఝేనాయ పరియజ్ఝేనో.
(౧౩) ‘‘న్యాదయో కన్తాద్యత్థే పఞ్చమియా’’.
నిక్ఖన్తో కోసమ్బియా నిక్కోసమ్పి, అస్యాదివిధిమ్హీతి కిం? రుక్ఖం పతి విజ్జోతతే.
౧౪. చీ క్రియత్థేహి.
చీప్పచ్చయన్తో కిరియత్థేహి స్యాద్యన్తేహి సహేకత్థో హోతి, మలినీకరియ.
౧౫. భూసనాదరానాదరేస్వలంసాసా.
భూసనాదిస్వత్థే స్వలమాదయో సద్దా కిరియత్థేహి స్యాద్యన్తేహి సహేకత్థా హోన్తి, అలంకరియ, సక్కచ్చ, అసక్కచ్చ. భూసనాదీసూతి కిం? అలంభుత్వా గతో, సక్కత్వా గతో, అసక్కత్వా గతో, పరియత్తం సోభనమసోభనన్తి అత్థో.
౧౬. అఞ్ఞే చ.
అఞ్ఞే చ సద్దా కిరియత్థేహి స్యాద్యన్తేహి సహ బహులమేకత్థా భవన్తి, పురోభూయ, తిరోభూయ, తిరోకరియ, ఉరసికరియ, మనసికరియ, మజ్ఝేకరియ, తుణ్హీభూయ.
౧౭. వానేకఞ్ఞత్థే.
అనేకం స్యాద్యన్తమఞ్ఞస్స పదస్సత్థే ఏకత్థం వా హోతి, బహూని ధనాని యస్స సో బహుధనో, లమ్బా కణ్ణా యస్స సో లమ్బకణ్ణో, వజిరం పాణిమ్హి యస్స సోయం వజిరపాణి, మత్తా బహవో మాతఙ్గా ఏత్థ మత్తబహుమాతఙ్గం వనం, ఆరుళ్హో వానరో యం రుక్ఖం సో ఆరుళ్హవానరో, జితాని ఇన్ద్రియాని యేన సో జితిన్ద్రియో, దిన్నం భోజనం యస్స సో దిన్నభోజనో, అపగతం కాళకం యస్మా పటా సో-యమపగతకాళకో, ఉపగతా దస యేసం తే ఉపదసా, ఆసన్నదసా, అదూరదసా, అధికదసా, తయో దస పరిమాణమేసం తిదసా, కథం దససద్దో సఙ్ఖ్యానే వత్తతే? పరిమాణసద్దసన్నిధానా, యథా పఞ్చ పరిమాణమేసం పఞ్చకా సకునాతి, ద్వే వా తయో వా పరిమాణమేసం ద్వత్తయో వాసద్దత్థే వా ద్వే వా తయో వా ద్వత్తయో.
దక్ఖిణస్సా చ పుబ్బస్సా చ దిసాయ యదన్తరాళం దక్ఖిణపుబ్బా దిసా, దక్ఖిణా చ సా పుబ్బా చాతి వా, సహ పుత్తేనాగతో సపుత్తో, సలోమకో విజ్జమానలోమకోతి అత్థో, ఏవం సపక్ఖకో, అత్థీ ఖీరా బ్రాహ్మణీతి అత్థిసద్దో విజ్జమానత్థే నిపాతో, క్వచి గతత్థతాయ పదన్తరానమప్పయోగో, కణ్ఠట్ఠా కాళా అస్స కణ్ఠేకాళో, ఓట్ఠస్స ముఖమివ ముఖమస్స ఓట్ఠముఖో, కేససఙ్ఘాతో చూళా అస్స కేసచూళో, సువణ్ణవికారో అలఙ్కారో అస్స సువణ్ణాలఙ్కారో, పపతితం పణ్ణమస్స పపతితపణ్ణో, పపణ్ణో, అవిజ్జమానా పుత్తా అస్స అవిజ్జమానపుత్తో, న సన్తి పుత్తా అస్స అపుత్తే, క్వచి న హోతి పఞ్చ భుత్తవన్తో అస్స భాతునో పుత్తో అస్స అత్థీతి బహులాధికారతో.
౧౮. తత్థ గహేత్వా తేన పహరిత్వా యుద్ధే సరూపం.
సత్తమ్యన్తం తతియన్తఞ్చ సరూపమనేకం తత్థ గహేత్వా తేన పహరిత్వా యుద్ధే-ఞ్ఞపదత్థే ఏకత్థం వా హోతి, కేసేసు చ కేసేసు చ గహేత్వా యుద్ధం పవత్తం కేసాకేసి, దణ్డేహి చ దణ్డేహి చ పహరిత్వా యుద్ధం పవత్తం దణ్డాదణ్డి, ముట్ఠాముట్ఠి, ‘‘చి వీతియారే’’ (౩-౫౧) తి చి సమాసన్తో, ‘‘చిస్మిం’’ (౩.౬౬) తి అకారో. తత్థ తేనేతి కిం? కాయఞ్చ కాయఞ్చ గహేత్వా యుద్ధం పవత్తం. గహేత్వా పహరిత్వాతి కిం? రథే చ రథే చ ఠత్వా యుద్ధం పవత్తి. యుద్ధేతి కిం? హత్థే చ హత్థే చ గహేత్వా సఖ్యం పవత్తం. సరూపన్తి కిం? దణ్డేహి చ ముసలేహి చ పహరిత్వా యుద్ధ పవత్తం.
౧౯. చత్థే.
అనేకం స్యాద్యన్తం చత్థే ఏకత్థం వా భవతి. సముచ్చయోన్వాచయో ఇతరీతరయోగో సమాహారో చ చ సద్దత్థా, తత్థ సముచ్చయాన్వాచయేసు నేకత్థీభావో సమ్భవతి, తేసు హి సముచ్చయో అఞ్ఞమఞ్ఞనిరపేక్ఖా నమత్తప్పధానానం కత్థచి కిరియావిసేసే చీయమానతా, యథా ‘ధవే చ ఖదిరే చ పలాసే చ ఛిన్దా’తి. అన్వాచయో చ యత్థేకో పధానభావేన విధీయతే అపరో చ గుణభావేన, యథా ‘భిక్ఖఞ్చర గావో చానయే’తి. ఇతరద్వయే తు సమ్భవతి, తేసు హి అఞ్ఞమఞ్ఞసాపేక్ఖానమవయవభదానుగతో ఇతరీతరయోగో, యథా ‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానా’తి, అస్సావయవప్పధానత్తా బహువచనమేవ. అఞ్ఞమఞ్ఞసాపేక్ఖానమేవ తిరోహితావయవభేదో సముదాయప్పధానో సమాహారో, యథా ‘ఛత్తుపాహన’న్తి, అస్స పన సముదాయప్పధానత్తా ఏకవచనమేవ.
తే చ సమాహారీతరీతరయోగా బహులం విధానా నియతవిసయాయేవ హోన్తి, తత్రాయం విసయవిభాగో నిరుత్థిపిటకాగతో-పాణితూరియయోగ్గసేనఙ్గానం, నిచ్చవేరీనం, సఙ్ఖ్యాపరిమాణ-సఞ్ఞానం, ఖుద్దజన్తుకానం, పచనచణ్డాలానం, చరణసాధారణానం, ఏకజ్ఝాయనపావచనానం, లిఙ్గవిసేసానం, వివిధవిరుద్ధానం దిసానం, నదీనఞ్చ నిచ్చం సమాహారేకత్తం భవతి, తిణరుక్ఖపసుసకునధనధఞ్ఞబ్యఞ్జనజనప్పదానం వా, అఞ్ఞేసమితరీతరయోగోవ.
పాణ్యఙ్గానం-చక్ఖుసోతం, ముఖనాసికం, హనుగీవం, ఛవిమంసలోహితం, నామరూపం, జరామరణం. తురియఙ్గానం-అలసతాలమ్బరం, మురజగోముఖం, సఙ్ఖదేణ్డిమం, మద్దవికపాణవికం, గీతవాదితం, సమ్మతాలం. యోగ్గఙ్గానం ఫాలపాచనం, యుగనఙ్గలం. సేనఙ్గానం-అసిసత్తితోమరపిణ్డం, అసిచమ్మం, ధనుకలాపం, పహరణావరణం. నిచ్చవేరీనం-అహినకులం, బీళాలమూసికం, కాకోలూకం, నాగసుపణ్ణం. సఙ్ఖ్యాపరిమాణ సఞ్ఞానం-ఏకకదుకం, దుకతికం, తికచతుక్కం, చతుక్కపఞ్చకం, దసేకాదసకం. ఖుద్దజన్తుకానం కీటపటఙ్గం, కున్థకిపిల్లికం, డంసమకసం, మక్ఖికకిపిల్లికం. పచనచణ్డాలానం-ఓరబ్భికసూకరికం, సాకున్తి కమాగవికం, సపాకచణ్డాలం, వేనరథకారం, పుక్కుస ఛవడాహకం. చరణసాధారణానం-అతిసభారద్వాజం, కఠకలాపం, సీలపఞ్ఞాణం, సమథవిపస్సనం, విజ్జాచరణం. ఏకజ్ఝాయనపావచనానం దీఘమజ్ఝిమం, ఏకుత్తరసంయుత్తకం, ఖన్ధకవిభఙ్గం. లిఙ్గవిసేసానం-ఇత్థిపుఖం, దాసిదాసం, చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం, తిణకట్ఠసాఖాపలాసం, ‘లాభీ హోతి చీవరపిణ్డపాతసేనా- సనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’న్తిపి దిస్సతి. వివిధవిరుద్ధానం కుసలాకుసలం, సావజ్జానవజ్జం, హీనప్పణీతం, కణ్హసుక్కం, ఛేకపాపకం. దిసానం పుబ్బాపరం, దక్ఖిణుత్తరం, పుబ్బదక్ఖిణం, పుబ్బుత్తరం, అధరుత్తరం, అపరదక్ఖిణం, అపరుత్తరం. నదీనం-గఙ్గాయమునం, మహిసరభు.
తిణవిసేసానం-కాసకుసం కాసకుసా, ఉసీరబీరణం ఉసీరబీరణా, ముఞ్జపబ్బజం ముఞ్జపబ్బజం ముఞ్జపబ్బజా. రుక్ఖవిసేసానం ఖదిరపలాసం ఖదిరపలాసా, వోస్సకణ్ణం ధవాస్సకణ్ణా, పిలక్ఖనిగ్రోధం పిలక్ఖనిగ్రోధా, అస్సత్థకపిత్థనం అస్సత్థకపిత్థనా, సాకసాలం సాకసాలా. పసువిసేసానం-గజగవజం గజగవజా, గోమహిసం గోమహిసా, ఏణేయ్యగోమహిసం ఏణేయ్యగోమహిసా, ఏణేయ్యవరాహం ఏణేయ్యవరాహా, అజేళకం అజేళకా, కుక్కురసూకరం కుక్కురసూకరా, హత్థిగవాస్సవళవం హత్థిగవాస్సవళవా. సకునవిసేసానం-హంసబలావం హంసబలావా, కారణ్డవచక్కవాకం కారణ్డవచక్కవాకా, బకబలాకం బకబలాకా. ధనానం-హిరఞ్ఞసువణ్ణం హిరఞ్ఞసువణ్ణా, మణిసఙ్ఖముత్తావేళురియం మణిసఙ్ఖముత్తావేళురియా, జాతరూపరజతం జాతరూపరజతా. ధఞ్ఞానం-సాలియవకం సాలియవకా, తిలముగ్గమాసం తిలముగ్గమాసా, నిప్ఫావకులత్థం నిప్ఫావకులత్థా. బ్యఞ్జనానం-సాకసువం సాకసువా, గబ్యమాహిసం గబ్యమాహిసా, ఏణేయ్యవారాహం ఏణేయ్యవారాహా, మిగమాయూరం మిగమాయూరా. జనపదానం-కాసికోసలం కాసికోసలా, వజ్జిమల్లం వజ్జిమల్లా, చేతివంసం చేతివంసా, మచ్ఛసూరసేనం మచ్ఛసూరసేనా, కురుపఞ్చాలం కురుపఞ్చాలా. ఇతరీతరయోగో యథా-చన్దిమసూరియా, సమణబ్రాహ్మణా మాతాపితరో ఇచ్చాది.
ఏతస్మిం ఏకత్థీభావకణ్డే యం వుత్తం పుబ్బం, తదేవ పుబ్బం నిపతతి కమాతిక్కమే పయోజనాభావా. క్వచి విపల్లాసోపి హోతి బహులాధికారతో, దన్తానం రాజా రాజదన్తో, కత్థచి కమం పచ్చానాదరా పుబ్బకాలస్సాపి పరనిపాతో, లిత్తవాసితో, నగ్గముసితో, సిత్తసమ్మట్ఠో, భట్ఠలుఞ్చితో. చత్థే యదేకత్థం తత్థ కేచి పుబ్బపదం బహుధా నియమేన్తి, తదిహ బ్యభిచారదస్సాన న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౨౦. సమాహారే నపుంసకం.
చత్థే సమాహారే యదేకత్థం, తం నపుంసకలిఙ్గం భవతి, తథాచేవోదాహటం, కత్థచి న హోతి ‘సభాపరిసాయా’తి ఞాపకా, ఆధిపచ్చపరివారో, ఛన్దపారిసుద్ధి, పటిసన్ధిపవత్తియం.
౨౧. సఙ్ఖ్యాది.
ఏకత్థే సమాహారే సఙ్ఖ్యాది నపుంసకలిఙ్గం భవతి, పఞ్చగవం, చతుప్పథం, సమాహారస్సేకత్తా ఏకవచనమేవ హోతి, సమాహారేత్వేవ పఞ్చకాపాలో పూవో, తిపుత్తో.
౨౨. క్వచేకత్తఞ్చ ఛట్ఠియా.
ఛట్ఠియేకత్థే క్వచి నపుంసకత్తం హోతేకత్థఞ్చ, సలభానం ఛాయా సలభచ్ఛాయం, ఏవం సకున్తానం ఛాయా సకున్తచ్ఛాయం, పాసాదచ్ఛాయం పాసాదచ్ఛాయా, ఘరచ్ఛాయం ఘరచ్ఛాయా, అమనుస్ససభాయ నపుంసకేకత్తం భవతి బ్రహ్మసభం, దేవసభం, ఇన్దసభం, యక్ఖసభం, సరభసభం, మనుస్ససభాయం పన ఖత్తియసభా, రాజసభా ఇచ్చేవమాది, క్వచీతి కిం రాజపురిసో.
౨౩. స్యాదీసు రస్సో.
నపుంసకే వత్తమానస్స రస్సో హోతి స్యాదీసు. సలభచ్ఛాయం, స్యాదీసూతి కిం? సలభచ్ఛాయే.
౨౪. ఘపస్సన్తస్సాప్పధానస్స.
అన్తభూతస్స అప్పధానస్స ఘపస్స స్యాదీసు రస్సో హోతి. బహుమాలో పోసో, నిక్కోసమ్బి, అతివామోరు, అన్తస్సాతి కిం? రాజా కఞ్ఞాపియో, అప్పధానస్సాతి కిం? రాజకుమారీ బ్రహ్మబన్ధూ.
౨౫. గోస్సు.
అన్తభూతస్స అప్పధానస్స గోస్స స్యాదీసు ఉ హోతి. చిత్తగు, అప్పధానస్సాత్వేవ? సుగో, అన్తస్సాత్వేవ? గోకులం.
౨౬. ఇత్థియమత్వా.
ఇత్థియం వత్తమానతో అకారన్తతో నామస్మా ఆపచ్చయో హోతి. ధమ్మదిన్నా.
౩౭. నదాదితో వీ.
నదాదీహి ఇత్థియం వీప్పచ్చయో హోతి. నదీ, మహీ, కుమారీ, తరుణీ, వారుణీ, గోతమీ. (౧౪) ‘‘గోతోవా’’ గావీ గో, ఆకతిగణో-యం, కోరో ‘‘న్తన్తూనం వీమ్హి తో వా’’ (౩-౩౬) తి విసేసనత్థో.
౨౮. యక్ఖాదితినీ చ.
యక్ఖాదితో ఇత్థియం ఇనీ హోతి వీచ. యక్ఖినీ యక్ఖీ, నాగినీ నాగీ, సీహినీ సీహీ.
౨౬. ఆరామికాదీహి.
ఆరామికాదితో ఇనీ హోతిత్థియం. ఆరామికినీ, అనన్తరాయికినీ, రాజినీ (౧౫) ‘‘సఞ్ఞాయం మానుసో’’ మానుసినీ, అఞ్ఞత్ర మానుసీ.
౩౦. యువణ్ణేహి నీ.
ఇత్థియమివణ్ణువణ్ణన్తేహి నీ హోతి బహులం. సదాపయతపాణినీ, దణ్డినీ, భిక్ఖునీ, ఖత్తబన్ధునీ, పరచిత్తవిదునీ, మాతుఆదితో కస్మా న హోతి? ఇత్థిప్పచ్చయం వినాపి ఇత్థత్తాభిధానతో.
౩౧. క్తిమ్హాఞ్ఞత్థే.
క్తిమ్హాఞ్ఞత్థేయేవ ఇత్థియం నీ హోతి బహులం. సాహం అహిం సారతినీ, తస్సా ముట్ఠస్సతినియా, సా గావీ వచ్ఛగిద్ధినీ, అఞ్ఞత్థేతి కిం? ధమ్మరతి.
౩౨. ఘరణ్యాదయో.
ఘరణిప్పభుతయో నీప్పచ్చన్తాసాధవో భవన్తి. ఘరణీ, పోక్ఖరణీ, ఈస్స-త్తం నిపాతనా, (౧౬) ‘‘ఆచరియా వా య-లోపో చ’’ ఆచరినీ, ఆచరియా.
౩౩. మాతులాదిత్వానీ భరియాయం.
మాతులాదితో భరియాయమానీ హోతి. మాతులానీ, వారుణానీ, గహపతానీ, ఆచరియానీ, (౧౭) ‘‘అభరియాయం ఖత్తియా వా’’ ఖత్తియానీ ఖత్తియా, నదాదిపాఠా భరియాయన్తు ఖత్తియీ.
౩౪. ఉపమాసంహిత సహిత సఞ్ఞత సహ సఫవామ లక్ఖణాదితూరుతూ.
ఊరుసద్దా ఉపమానాదిపుబ్బా ఇత్తియమూ హోతి. కరభోరూ, సంహితోరూ, సహితోరూ, సఞ్ఞతోరూ, సహోరూ, సఫోరూ, వామోరూ, లక్ఖణోరూ, ఊతియోగవిభాగా ఊ బ్రహ్మబన్ధూ.
౩౫. యువా తి.
యువసద్దతో తి హోతిత్థియం. యువతి.
౩౬. న్తన్తూనం వీమ్హితో వా.
వీమ్హి న్తన్తూనం తో వా హోతి. గచ్ఛతీ గచ్ఛన్తీ, సీలవతీ సీలవన్తీ.
౩౭. భవతో భోతో.
వీమ్హి భవతో భోతాదేసో హోతి వా. భోతీ భవన్తీ.
౩౮. గోస్సావఙ.
గోసద్దస్స వీమ్హావఙ హోతి. గావీ.
౩౯. పుథుస్స పథవపుథవా.
వీమ్హి పుథుస్స పథవపుథవా హోన్తి. పథవీ, పుథవీ, ఠే పథవీ.
౪౦. సమాసన్త్వ.
సమాసన్త్వ ఇతి చాధికరీయతి.
౪౧. పాపాదీహి భూమియా.
పాపాదీహీ పరా యా భూమి తస్సా సమాసన్తో అ హోతి. పాపభూమం, జాతిభూమం.
౪౨. సఙ్ఖ్యాహి.
సఙ్ఖ్యాహి పరా యా భూమి తస్సా సమాసన్తో అ హోతి. ద్విభూమం, తిభూమం.
౪౩. నదీగోదావరీనం.
సఙ్ఖ్యాహి పరాసం నదీగోదావరీనం సమాసన్తో అ హోతి, పఞ్చనదం, సత్తగోదావరం, సఙ్ఖ్యాహిత్వేవ? మహానదీ, నదీగోదావరీనన్తి కిం? దసిత్థి.
౪౪. అసఙ్ఖ్యేహి చాఙ్గుల్యానఞ్ఞాసఙ్ఖ్యత్థేసు.
అసఙ్ఖ్యేహి సఙ్ఖ్యాహి చ పరాయ అఙ్గుల్యా సమాసన్తో అ హోతి నో చే అఞ్ఞపదత్థే అసఙ్ఖ్యత్థే చ సమాసో వత్తతే. నిగ్గతమఙ్గులీహి నిరఙ్గులం, అచ్చఙ్గులం, ద్వే అఙ్గులియో సమాహటా ద్వఙ్గులం, అనఞ్ఞాసఙ్ఖ్యత్థేసూతి కిం? పఞ్చఙ్గులి హత్థో, ఉపఙ్గులి, కథం ‘ద్వే అఙ్గులీమానమస్సాతి ద్వఙ్గుల’న్తి? నాత్ర సమాసోఞ్ఞపదత్థే విహితో మత్తాదీనం లోపే కతే తత్థ వత్తతే. అఙ్గులసద్దో వా పమాణవాచి సద్దన్తరం, యథా ‘సేనఙ్గులప్పమాణేన అఙ్గులానం సతం పుణ్ణం చతుద్దస వా అఙ్గులానీ’తి.
౪౫. దీఘాహోవస్సేకదేసేహి చ రత్త్యా.
దీఘాదీహి అసఙ్ఖ్యేహి సఙ్ఖ్యాహి చ పరమస్మా రత్తియా సమాసన్తో అ హోతి. దీఘరత్తం, అహోరత్తం (త్తో), వస్సారత్తం (త్తో), పుబ్బరత్తం, అపరరత్తం, అడ్ఢురత్తం, అతిక్కన్తో రత్తిం అతిరత్తో, ద్వేరత్తీ సమాహటా దిరత్తం (త్తో), వా క్వచి బహులాధికారా ఏకరత్తం (త్తో), ఏకరత్తి, అనఞ్ఞాసఙ్ఖ్యత్థేసుత్వేవ? దీఘరత్తిహేమన్తో, ఉపరత్తి, క్వచి హోతేవ బహులం విధానాయథారత్తం.
౪౬. గోత్వచత్థే చాలోపే.
గోసద్దా అలోపవిసయా సమాసన్తో అ హోతి న చే చత్థే సమాసో అఞ్ఞపదత్థే అసఙ్ఖ్యత్థే చ, రాజగవో, పరమగవో, పఞ్చగవధనో, దసగవం, అలోపేతి కిం? పఞ్చహి గోహి కీతో పఞ్చగు, అచత్థేతి కి? అజస్సగావో, అనఞ్ఞాసఙ్ఖ్యత్థేసుత్వేవ? చిత్తగు, ఉపగు.
౪౭. రత్తిన్దివదారగవచతురస్సా.
ఏతే సద్దా అఅన్తా నిపచ్చన్తే. రత్తో చ దివా చ రత్తిన్దివం, రత్తి చ దివా చ రత్తిన్దివం, దారా చ గావో చ దారగవం, చతస్సో అస్సియో అస్స చతురస్సో.
౪౮. ఆయామేనుగవం.
అనుగవన్తి నిపచ్చతే ఆయామే గమ్యమానే. అనుగవం సకటం, ఆయామేతి కిం? గున్నం పఞ్ఛా అనుగు.
౪౯. అక్ఖిస్మాఞ్ఞత్థే. అక్ఖిస్మా సమాసన్తో అ హోతి అఞ్ఞత్థే చే సమాధసా. విసాలక్ఖో, విసాలక్ఖీ.
౫౦. దారుమ్యఙ్గుల్యా.
అఙ్గులన్తా అఞ్ఞపదత్థే దారుమ్హి సమాసన్తో అ హోతి. ద్వఙ్గులందారు, పఞ్చఙ్గులం, అఙ్గులిసదిసావయవం ధఞ్ఞాదీనం విక్ఖేపకం దారుం వుచ్చతే, పమాణే తు పుబ్బే వియ సిద్ధం సఖరాజసద్దా అకారన్తావ, సిస్సోపి న దిస్సతి, గాణ్డీ వధన్వాతి పకతన్తరేన సిద్ధం.
౫౧. చి వీతిహారే.
ఓఘాబ్యతిహారే గమ్యమానే అఞ్ఞపదత్థే వత్తమానతో చి హోతి. కేసాకేసి దణ్డాదణ్డి, చకారో ‘‘చిస్మి’’న్తి (౩.౬౬) విసేసనత్థో, సుగన్ధి, దుగ్గన్తీతి పయోగో న దిస్సతే.
౫౨. ల్త్విత్థియూహి కో.
ల్తుప్పచ్చయన్తేహి, ఇత్థియమీకారూకారన్తేహి చ బహులం కప్పచ్చయో హోతి అఞ్ఞపదత్థే. బహుకత్తుకో, బహుకుమారికో, బహుబ్రహ్మబన్ధుకో, బహులంత్వేవ? సుబ్భూ.
౫౩. వాఞ్ఞతో.
అఞ్ఞేహి అఞ్ఞపదత్థే కో వా బహులం హోతి. బహుమాలకో, బహుమాలో.
౫౪. ఉత్తరపదే. ఏతమధికతం వేదితబ్బం.
౫౫. ఇమస్సిదం.
ఉత్తరపదే పరతో ఇమస్స ఇదం హోతి. ఇదమట్ఠితా, ఇదప్పచ్చయతా, నిగ్గహీతలోపో పస్స చ ద్విభావో.
౫౬. పుం పుమస్స వా. పుమస్స పుం హోతుత్తరపదే విభాసా. పుల్లిఙ్గం, పుమలిఙ్గం.
౫౭. టన్తన్తూనం.
ఏసం ట హోతుత్తరపదే క్వచి వా. భవమ్పతిట్ఠామయం, భగవంమూలకా నో ధమ్మా, బహులాధికారా తరాదీసు చ పగేవ మహత్తరీ, రత్తఞ్ఞుమహత్తం.
౫౮. అ. ఏసం అ హోతుత్తరపదే. గుణవన్తపతిట్ఠో-స్మి.
౫౯. మనాద్యాపాదీనమో మయే చ. మనాదీనమాపాదీనం చ ఓ హోతుత్తరపదే మయే చ. మనోసేట్ఠా, మనోమయా, రజోజల్లం, రజోమయం, ఆపోగతం, ఆపోమయం, అనుయన్తి దిసోదిసం.
౬౦. పరస్స సఙ్ఖ్యాసు.
సఙ్ఖ్యాసుత్తరపదేసు పరస్స ఓ హోతి. పరోసతం, పరోసహస్సం, సఙ్ఖ్యాసూతి కిం? పరదత్తూపజీవినో.
౬౧. జనే పుథస్సు.
జనే ఉత్తరపదే పుథస్స ఉ హోతి. అరియేహి పుథగేవాయం జనోతి పుథుజ్జనో.
౬౨. సో ఛస్సాహాయతనే వా.
అహే ఆయతనే చుత్తరపదే ఛస్స సో వా హోతి. సాహం ఛాహం, సళాయతనం, ఛళాయతనం.
౬౩. ల్తుపితాదీనమారఙరఙ.
ల్తుప్పచ్చయన్తానం పితాదీనఞ్చ యథాక్కమమారఙరఙ వా హోన్తుత్తరపదే, సత్థారదస్సనం, కత్తారనిద్దేసో, మాతరపితరో, వాత్వేవ? సత్థుదస్సనం, మాతాపితరో.
౬౪. విజ్జాయోనిసమ్బన్ధానమా తత్ర చత్థే.
ల్తుపితాదీనం విజ్జాసమ్బన్ధీనం యోనిసమ్బన్ధీనం చ తేస్వేవ ల్తుపితాదీసు విజ్జాయోనిసమ్బన్ధిసుత్తరపదేసు చత్థవిసయే ఆ హోతి. హోతాపోతరో మాతాపితరో, ల్తుపితాదీనం త్వేవ? పుత్తభాతరో, తత్రేతి కిం? పితుపితామహా, చత్థేతి కిం? మాతుభాతా, విజ్జాయోనిసమ్బన్ధానన్తి కిం? దాతుభత్తారో.
౬౫. పుత్తే.
పుత్తే ఉత్తరపదే చత్థవిసయే ల్తుపితాదీనం విజ్జాయోని సమ్బన్ధానమా హోతి. పితాపుత్తా, మాతాపుత్తా.
౬౬. చిస్మిం.
చిప్పచ్చయన్తే ఉత్తరపదే ఆ హోతి. కేసాకేసి, ముట్ఠాముట్ఠి.
౬౭. ఇత్థియమ్భాసితపుమిత్థీ పుమేవేకత్థే.
ఇత్థియం వత్తమానే ఏకత్థే సమానాధికరణే ఉత్తరపదే పరే భాసితపుమా ఇత్థీ పుమేవ హోతి. కుమారభరియో, దీఘజఙ్ఘో, యువజాయో, ఇత్థియన్తి కిం? కల్యాణీ పధానమేసం కల్యాణిప్పధానా, భాసితపుమేతి కిం? కఞ్ఞాభరియో, ఇత్థీతి కిం? గామణికులం దిట్ఠి అస్స గామణిదిట్ఠి, ఏకత్థేతి కిం? కల్యాణియా మాతా కల్యాణిమాతా.
౬౮. క్వచి పచ్చయే.
భాసితపుమిత్థీ పచ్చయే క్వచి పుమేవ మోతి. బ్యత్తతరా, బ్యత్తతమా.
౬౯. సబ్బాదయో వుత్తిమత్తే.