౧. పఠమో సఞ్ఞాదికణ్డో
సిద్ధమిద్ధగుణం సాధు, నమస్సిత్వా తథాగతం;
సధమ్మసఙ్ఘం భాసిస్సం, మాగధం సద్దలక్ఖణం.
౧. అఆదయో తితాలీస వణ్ణా.
అకారాదయో నిగ్గహీతన్తా తేచత్తాలీస-క్ఖరా వణ్ణా నామ హోన్తి. అ ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఏ ఏ ఓ ఓ, క ఖ గ ఘ ఙ చ ఛ జ ఝ ఞ్ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ, య ర ల వ స హ ళ అం. తేన క్వత్థో? ‘‘ఏ ఓ న మవణ్ణే’’ ౧. ౩౭. తితాలీసాభి వచనం కత్థచి వణ్ణలోపం ఞాపేతి. తేన ‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’తిఆది సిద్ధం.
౨. దసాదో సరా.
తత్థాదిమ్హి దస వణ్ణా సరా నామ హోన్తి. తేన క్వత్థో? ‘‘సరో లోపో సరే’’ ౧, ౨౬ ఇచ్చాది.
౩. ద్వేద్వే సవణ్ణా. తేసు ద్వేద్వే సరా సవణ్ణా నామ హోన్తి. తేన క్వత్థో? ‘‘వణ్ణపరేన సవణ్ణోపి’’ ౧, ౨౪.
౪. పుబ్బో రస్సో.
తేసు ద్వీసు యో యో పుబ్బో, సో సో రస్ససఞ్ఞో హోతి. తేసు ఏ.ఓ.సంయోగతో పుబ్బావ దిస్సన్తి. తేన క్వత్థో? ‘‘రస్సో వా’’ ౨,౬౨ ఇచ్చాది.
౫. పరో దీఘో.
తే స్వేవ ద్వీసుయో యో పరో, సో సో దీఘసఞ్ఞో హోతి. తేన క్వత్థో? ‘‘యో లో పనిసు దీఘో’’ ౨,౮౮ ఇచ్చాది.
౬. కాదయో బ్యఞ్జనా.
కకారాదయో వణ్ణా నిగ్గహీతపరియన్తా బ్యఞ్జనసఞ్ఞాహోన్తి. తేన క్వత్థో? ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’ ౧,౩౩ ఇచ్చాది.
౭. పఞ్చ పఞ్చకా వగ్గా.
కాదయో పఞ్చ పఞ్చకా వగ్గ, నామ హోన్తి. తేన క్వత్థో? ‘‘వగ్గే వగ్గన్తో’’ ౧,౪౧ ఇచ్చాది.
౮. బిన్దు నిగ్గహీతం.
య్వాయం వణ్ణో బిన్దుమత్తో, సో నిగ్గహీతసఞ్ఞో హోతి. తేన క్వత్థో? ‘‘నిగ్గహీతం’’ ౧,౩౮ ఇచాది. గరుసఞ్ఞాకరణం అన్వత్థసఞ్ఞత్థం.
౯. ఇయువణ్ణా ఝలా నామస్సన్తే.
నామం పాటిపదికం, తస్సఅన్తే వత్తమానా ఇవణ్ణువణ్ణా ఝలసఞ్ఞా హోన్తి యథాక్కమం. తేన క్వత్థో? ‘‘ఝలా వా’’ ౨,౧౧౧ ఇచ్చాది.
౧౦. పిత్థియం.
ఇత్థియం వత్తమానస్స నామస్స-న్తే వత్తమానా ఇవణ్ణువణ్ణా పసఞ్ఞా హోన్తి. తేన క్వత్థో? యే పస్సివణ్ణస్స’’ ౨,౧౧౬ ఇచ్చాది.
౧౧. ఘా.
ఇత్థియం వత్తమానస్స నామస్స-న్తే వత్థమానో ఆకారో ఘసఞ్ఞో హోతి. తేన క్వత్థో? ‘‘ఘబ్రహ్మాదితే’’ ౨,౬౦ ఇచ్చాది.
౧౨. గో స్యాలపనే.
ఆలపనే సి గసఞ్ఞో హోతి.
తేన క్వత్థో? ‘‘గేవా’’ ౨,౬౫ ఇచ్చాది.
(సఞ్ఞా)
౧౩. విధిబ్బిసేసనన్తస్స.
యం విసేసనం, తదన్తస్స విధి ఞాతబ్బో ‘‘అతో యోనం టాటే’’ ౨,౪౧ నరానరే.
౧౪. సత్తమియం పుబ్బస్స.
సత్తమీనిద్దేసే పుబ్బస్సేవ కారియం ఞాతబ్బం ‘‘సరో లోపో సరే’’ ౧,౨౬ వేళగ్గం. ‘తమహ’న్తీధ కస్మా న హోతి?, సరేతోపసిలేసికాధారో తత్థేతావ వుచ్చతే ‘పుబ్బస్సేవ హోతి న పరస్సా’తి.
౧౫. పఞ్చమియం పరస్స.
పఞ్చమీనిద్దేసే పరస్స కారియం ఞాతబ్బం ‘‘అతోయోనం టాటే’’ ౨,౪౧ నరానరే. ఇధ న హోతం ‘జన్తుహో అనత్తా’. ఇధ కస్మా న హోతి? ఓసఖ్యో, అనన్తరే కతత్థతాయ న బ్యవహితస్స కారియం.
౧౬. ఆదిస్స.
పరస్స స్సిస్సమానం కారియమాదివణ్ణస్స ఞాతబ్బం ‘‘ర సఙ్ఖ్యాతో వా’’ ౩,౧౦౩ తేరస.
౧౭. ఛట్ఠియన్తస్స.
ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్స యం కారియం, తదన్తస్స వణ్ణస్స విఞ్ఞేయ్యం ‘‘రాజస్సి నామ్హి’’ ౨,౨౩ రాజినా.
౧౮. ఙానుబన్ధో.
ఙకారో అనుబన్ధో యస్స, సో అన్తస్స హోతి ‘‘గోస్సా వఙ’’ ౧,౩౨ గవాస్సం.
౧౯. టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్స.
టకారో-నుబన్ధో యస్స, సో-నేకక్ఖరో చాదేసో సబ్బస్స హోతి ‘‘ఇమస్సానిత్థియం టే’’ ౨,౧౨౮ ఏసు, ‘‘నామ్హ-నిమి’’ ౨,౧౨౬ అనేన.
౨౦. ఞకానుబన్ధాద్యన్తా.
ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్స ఞానుబన్ధకానుబన్ధా ఆద్యన్తా హోన్తి ‘‘బ్రూతో తిస్సీఞ’’ ౬,౩౬ బ్రవీతి, ‘‘భూస్స వుక’’ ౬,౧౭ బభూవ.
౨౧. మానుబన్ధో సరానమన్తా పరో.
మకారో-నుబన్ధో యస్స, సో సరా నమన్తా సరా పరో హోతి ‘‘మఞ్చ రుధాదీనం’’ ౫-౧౯ రున్ధతి.
౨౨. విప్పటిసేధే.
ద్విన్నం సావకాసానమేకత్థప్పసఙ్గే పరో హోతి. యథా ద్విన్నం తిణ్ణం వాపురిసానం సహప్పత్తియం పరో, సో చ (గచ్ఛతి) త్వం చ (గచ్ఛసి, తుమ్హే) గచ్ఛథ. సో చ (గచ్ఛతి,) త్వం చ (గచ్ఛసి,) అహం చ (గచ్ఛామి, మయం) గచ్ఛామ.
౨౩. సఙ్కేతో-నవయవో-నుబన్ధో.
యో నవయవభూతోసఙ్కేతో, సో-నుబన్ధోతి ఞాతబ్బో, ‘‘లుపితాదీనమాసిమ్హి’’ ౨-౫౭ కత్తా.
సఙ్కేతగ్గహణం కిం? పకతియాదిసముదాయస్సానుబన్ధతా మా హోతూతి, అనవయవోహి సముదాయో… సముదాయరూపత్తాయేవ.
అనవయవగ్గహణం కిం? ‘‘అతేన’’ ౨-౧౦౮ జనేన. ఇమినావ లోపస్సావగతత్తా నానుబన్ధలోపాయ వచనమారద్ధం.
౨౪. వణ్ణపరేన సవణ్ణోపి.
వణ్ణసద్దో పరో యస్మా తేన సవణ్ణోపి గయ్హతి సంచ రూపం ‘‘యువణ్ణానమేఓ లుత్తా’’ ౧-౨౯ వాకేరితం, సమోనా.
౨౫. న్తు వన్తుమన్త్వావన్తుతవన్తుసమ్బన్ధీ.
వన్త్వాదిసమ్బన్ధీయేవన్తు గయ్హతి, ‘‘న్తన్తూనం న్తో యోమ్హి పఠమే’’ ౨-౨౧౫ గుణవన్తో.
వన్త్వాదిసమ్బన్ధీతి కిం? జన్తూ తన్తూ.
(పరిభాసాయో.)
౨౬. సరో లోపో సరే.
సరే సరో లోపనీయో హోతి. తత్రి-మే, సద్ధి-న్ద్రియం, నోహే-తం, భిక్ఖునో-వాదో, సమేతా-యస్మా, అభిభా-యతనం, పుత్తామ-త్థి, అసన్తే-త్థ.
౨౭. పరో క్వచి.
సరమ్హా పరో సరో క్వచి లోపనీయో హోతి. సో-పి, సావ, యతో-దకం, తతో-వ. క్వచీతికిం? సద్ధి-న్ద్రియం, అయమధికారో ఆపరిచ్ఛేదావసానా, తేన నాతిప్పసఙ్గో.
౨౮. న ద్వేవా.
పుబ్బపరసరా ద్వేపి వా క్వచి న లుప్యన్తే, లతా ఇవ, లతే-వ, లతా-వ.
౨౯. యువణ్ణానమేఓ లుత్తా.
లుత్తా సరా పరేసం ఇవణ్ణువణ్ణానం ఏఓ హోన్తి వా యథాక్కమం.
తస్సే-దం, వాతే-రితం, నో-పేతి, వామో-రూ, అతే-వఞ్ఞేహి, వో-దకం. కథం ‘‘పచ్చోరస్మి’’న్తి? యోగవిభాగా. వాత్వేవ? తస్సిదం.
లుత్తేతి కిం? లతా ఇవ.
౩౦. యవా సరే.
సరే పరే ఇవణ్ణువణ్ణానం యకారవకారా హోన్తి వా యథాక్కమం. బ్యాకతో, ఇచ్చస్స, అజ్ఝిణముత్తో, స్వాగతం, స్వాపనలానిలం, వాత్వేవ? ఇతి-స్స. క్వచిత్వేవ? యానీ-ధ, సూ-పట్ఠితం.
౩౧. ఏఓనం.
ఏఓనంయవాయోన్తి వా సరే యథాక్కమం. త్యజ్జ తే-జ్జ, స్వాహం సో-హం. క్వచిత్వేవ? పుత్తామ-త్థి, అసన్తే-త్థ.
౩౨. గోస్సా-వఙ.
సరే గోస్స అవఙ హోతి. గవా-స్సం. ‘యథరీవ, తథరివే’తి నిపాతావ, ‘భుసామివే’తి ఇవసద్దో ఏవత్థో.
౩౩. బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా.
రస్సదీఘానం క్వచి దీఘరస్సా హోన్తి బ్యఞ్జనే. తత్రా-యం, మునీచరే, సమ్మదేవ, మాలభారీ.
౩౪. సరమ్హా ద్వే.
సరమ్హా పరస్స బ్యఞ్జనస్స క్వచి ద్వే రూపాని హోన్తి. పగ్గహో. సరమ్హాతి కిం? తం ఖణం.
౩౫. చతుత్థదుతియేస్వేసం తతియపఠమా.
చతుత్థదుతియేసు పరేస్వేసం చతుత్థదుతియానం తబ్బగ్గే తతియ పఠమా హోన్తి. పచ్చాసత్థ్యా, నిగ్ఘోసో, అక్ఖన్తి, బోజ్ఝఙ్గా, సేతచ్ఛత్తం, దడ్ఢో, నిట్ఠానం, మహద్ధనో, యసత్థేరో, అప్ఫుటం, అబ్భుగ్గతో. ఏస్వీతి కిం? థేరో. ఏసన్తి కిం? పత్థో.
౩౬. వితిస్సేవే వా.
ఏవసద్దే పరే ఇతిస్స వో హోతి వా. ఇత్వేవ, ఇచ్చేవ. ఏవేతి కిం? ఇచ్చాహ.
౩౭. ఏఓనమ వణ్ణే.
ఏఓనం వణ్ణే క్వచి అ హోతి వా. దిస్వా యాచక మాగతే, అకరమ్హస తే, ఏస అత్థో, ఏస ధమ్మో, అగ్గమక్ఖాయతి, స్వాతనం, హియ్యత్తనం, కరస్సు. వాత్వేవ? యాచకే ఆగతే ఏసో ధమ్మో. వణ్ణేతి కిం? సో.
౩౮. నిగ్గహీతం.
నిగ్గహీతమాగమో హోతి వా క్వచి. చక్ఖుం ఉదపాది చక్ఖుఉదపాది, పురిమం జాతిం పురిమజాతిం, కత్తబ్బం కుసలం బహుం. అవంసిరోతిఆదీసు నిచ్చం… వవత్థితవిభాసత్తా వాధికారస్స, సామత్తియేనాగమోవ, స చ రస్స సరస్సేవ హోతి… తస్స రస్సానుగతత్తా.
౩౯. లోపో.
నిగ్గహీతస్స లోపో హోతి వా క్వచి. క్యాహం కిమహంసారత్తో సంరత్తో. సల్లే ఖో-గన్తుకామో గన్తుమనోతి, ఆదీసు నిచ్చం.
౪౦. పరసరస్స.
నిగ్గహీతమ్హా పరస్స సరస్స లోపో హోతి వా క్వచి. త్వం-సి త్వమసి.
౪౧. వగ్గే వగ్గన్తో.
నిగ్గహీతస్స ఖో వగ్గే వగ్గన్తో వా హోతి పచ్చాసత్త్యా. తఙ్కరోతి తం కరోతి, తఞ్చరతి తం చరతి, తణ్ఠానం తం ఠానం, తన్ధనం తం ధనం, తమ్పాతి తం పాతి. నిచ్చం పదమజ్ఝే గన్త్వా, క్వచఞ్ఞాత్రపి సన్తిట్ఠతి.
౪౨. యేవహిసు ఞో.
య ఏవ హి సద్దేసు నిగ్గహీతస్స వా ఞో హోతి. యఞ్ఞదేవ, తఞ్ఞేవ, తఞ్హి, వాత్వేవ? యం యదేవ.
౪౩. యే సంస్స.
సంసద్దస్స యం నిగ్గహీతం తస్స వా ఞో హోతి యకారే. సఞ్ఞమో సంయమో.
౪౪. మయదా సరే.
నిగ్గహీతస్స మయదా హోన్తి వా సరే క్వచి. తమహం, తయిదం, తదలం. వా త్వేవ? తం అహం.
౪౫. వనతరగా చాగమా.
ఏతే మయదా చ ఆగమా హోన్తి సరే వా క్వచి. తివఙ్గికం, ఇతో నాయతి, చినిత్వా, తస్మాతిహ, నిరోజం, పుథగేవ, ఇధమాహు, యథయిదం, అత్తదత్థం. వా త్వేవ? అత్తత్థం. ‘అతిప్పగో ఖో తావా’తి-పఠమన్తో పగసద్దోవ.
౪౬. ఛా ళో.
ఛసద్దా పరస్స సరస్స ళకారో ఆగమో హోతి వా. ఛళఙ్గం, ఛళాయతనం. వాత్వేవ? ఛఅభిఞ్ఞా.
౪౭. తదమినాదీని.
తదమినాదీని సాధూని భవన్తి. తం ఇమినా తదమినా, సకిం ఆగామీ సకదాగామీ, ఏకం ఇధ అహం ఏకమిదాహం, సంవిధాయ అవహారో సంవిదావహారో, వారినో వాహకో వలాహకో, జీవనస్స మూతో జీమూతో, ఛవస్స సయనం సుసానం, ఉద్ధం ఖమస్స ఉదుక్ఖలం, పిసితాసో పిసాచో, మహియం రవతీతి మయూరో, ఏవమఞ్ఞేపి పయోగతో-నుగన్తబ్బా, పరేసం పిసోదరాదిమివేదం దట్ఠబ్బం.
౪౮. తవగ్గవరణానం యే చవగ్గబయఞా.
తవగ్గవరణానం క్వచి చవగ్గబయఞా హోన్తి యథాక్కమం యకారే. అపుచ్చణ్డతాయ, తచ్ఛం, యజ్జేవం, అజ్ఝత్తం, థఞ్ఞం, దిబ్బం, పయ్యోసనా, పోక్ఖరఞ్ఞో. క్వచిత్వేవ? రత్త్యా
౪౯. వగ్గలసేహి తే.
వగ్గలసేహి పరస్స యకారస్స క్వచి తే వగ్గలసా హోన్తి.
సక్కతే, పచ్చతే, అట్టతే, కుప్పతే, ఫల్లతే, అస్సతే. క్వచిత్వేవ? క్యాహం.
౫౦. హస్స విపల్లాసో.
హస్స విపల్లాసో హోతి యకారే. గుయ్హం.
౫౧. వే వా.
హస్స విపల్లాసో హోతి వా వకారే. బవ్హాబాధో బవ్హాబాధో.
౫౨. తథానరానం టఠణలా
తథనరానం టఠణలా హోన్తి వా. దుక్కటం, అట్ఠకథా, గహణం, పలిఘో, పలాయతి. వాత్వేవ? దుక్కతం. క్వచిత్వేవ? సుగతో.
౫౩. సంయోగాది లోపో.
సంయోగస్స యో ఆదీభూతో-వయవో తస్స వా క్వచి లోపో హోతి. పుప్ఫం-సా జాయతే-గిని.
౫౪. విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేసు ద్వే.
విచ్ఛాయమాభిక్ఖఞ్ఞే చ యం వత్తతే, తస్స ద్వే రూపాని హోన్తి. క్రియాయ గుణేన దబ్బేన వా భిన్నే అత్థే బ్యాపితుమిచ్ఛా విచ్ఛా. రుక్ఖం రుక్ఖం సిఞ్చతి, గామో గామో రమణీయో, గామే గామే పానీయం, గేహే గేహే ఇస్సరో, రసం రసం భక్ఖయతి, కిరియం కిరియమారభతే.
అత్థియేవా-నుపుబ్బియేపి విచ్ఛా మూలే మూలే థూలా, అగ్గే అగ్గే సుఖుమా, యది హి ఏత్థ మూలగ్గభేదో న సియా, ఆనుపుబ్బియమ్పి న భవేయ్య. మాసకం మాసకం ఇమమ్హా కహాపణా భవన్థానం ద్విన్నం దేహీతి మాసకం మాసకమిచ్చేతస్మా విచ్ఛాగమ్యతే, సద్దన్తరతో పన ఇమమ్హా కహాపణాతి అవధారణం. పుబ్బం పుబ్బం పుప్ఫన్తి, పఠమం పఠమం పచ్చన్తీత్యత్రాపి విచ్ఛావ. ఇమే ఉభో అడ్ఢా కతరా కతరా ఏసం ద్విన్నమడ్ఢతా, సబ్బే ఇమే అడ్ఢా కతమా కతమా ఇమేసం అడ్ఢుతా ఇహాపి విచ్ఛావ. ఆభిక్ఖఞ్ఞం పోనోపుఞ్ఞం పచతి పచతి, పపచతి పపచతి, లునాహి లునాహిత్వేవాయం లునాతి, భుత్వా భుత్వా గచ్ఛతి, పటపటా కరోతి, పటపటాయతి.
౫౫. స్యాదిలోపో పుబ్బస్సేకస్స.
విచ్ఛాయమేకస్స ద్విత్తే పుబ్బస్స స్యాదిలోపో హోతి. ఏకేకస్స. కథం మత్థకమత్థకేనాతి? ‘స్యాదిలోపో పుబ్బస్సా’తి యోగవిభాగా, నాచాతిప్పసఙ్గో యోగవిభాగా ఇట్ఠప్పసిద్ధీతి.
౫౬. సబ్బాదీనం వీతిహారే.
సబ్బాదీనం వీతిహారే ద్వే భవన్తి పుబ్బస్స స్యాదిలోపో చ. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స భోజకా, ఇతరీతరస్స భోజకా.
౫౭. యావబోధం సమ్భమే.
తురితేనాపాయహేతుపదస్సనం సమ్భమో, తస్మింసతి వత్థు యావన్తేహి సద్దేహి సో-త్థో విఞ్ఞాయతే, తావన్తో సద్దా పయుజ్జన్తే. సప్పో సప్పో సప్పో, బుజ్ఝస్సు బుజ్ఝస్సు బుజ్ఝస్సు, భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో.
౫౮. బహులం.
అయమధికారో ఆసత్థపరిసమత్తియా. తేన నాతిప్పసఙ్గో ఇట్ఠప్పసిద్ధి చ.
ఇతి మోగ్గల్లానే బ్యాకరణే వుత్తియం
పఠమో కణ్డో.