మిలిదటీకా

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

నిరన్తరం లోకహితస్స కారకం

నిరన్తరం లోకహితస్స దేసకం,

నిరన్తరం లోకహితస్స చిన్తకం

నమామి వీరం నరదమ్మసారథిం;

పఞ్హధమ్మవిదుం నాథం గుయ్హధమ్మప్పకాసకం,

నమస్సివాన సమ్బుద్ధం ధమ్మం సాధుగుణమ్పి చ;

నాగసేనమహాథేరం పిటకత్తయకోవిదం,

వదివా తమ్పి సిరసా పఞ్హధమ్మప్పకాసకం;

మిలిదపఞ్హవివరణం మధురథప్పకాసినిం,

రచయిస్సం సమాసేన తం సుణాథ సమాహితా;

౧. తథ పకిణ్ణకథవివరణం జాతకుద్ధరణన్తి ద్వే యేవమాతికా.

తథ-

సమ్బధో చ పదఞ్చేవ పదథో పదవిగ్గహో

చోదనా పరిహారో’తి ఛబ్బిధా అథవణ్ణనా’తి;

వుత్తత్తా సమ్బధో తావ వేదితబ్బో. సో చ యథావుత్తాజ్ఝాహారవసేన దువిధో.

పకిణ్ణకథవివరణం

తేసు –’మిలిదో నామ సో రాజా …పే… సాగరన్తి ఏథ అజ్ఝాహారసమ్బధో వేదితబ్బో యో’పి మిలిదో రాజా భగవతో పరినిబ్బానతో పఞ్చవస్ససతే అతిక్కన్తే రాజకులే ఉప్పన్నో సో రాజా మిలిదో నామ.

సాగలాయం పురుత్తమే సాగలనామకే ఉత్తమనగరే రజ్జం కారేన్తో నాగసేనథేరం ఉపగఞ్ఛి కిం వియా?తి.

గఙ్గావ యథ సాగరన్తి ఆహ. యథా గఙ్గా వా యమునాదీసు అఞ్ఞతరా వా సాగరం ఉపగఞ్ఛి తథా ఉపగఞ్ఛి’తి అథో. వ-సద్దో |ఓ౦.౦౩౭౦| వేథ సముచ్చయథో. గఙ్గా వా’తి వత్తబ్బే ఆకారస్స రస్సత్తం కవా గఙ్గావ ఇతి వుత్తం. ఉప్పలంవ యథోదకే’తి ఏథ వుత్తసముచ్చయథో వాసద్దో వియ.

ఆసజ్జ రాజా …పే… విదాళనే’తి ఏథ యథావుత్తసమ్బధో వేదితబ్బో. సో చ సువిఞేఞయ్యో’వ. పదన్తి ఉపసగ్గ నిపాతనామఆఖ్యాతపదవసేన చతుబ్బిధం. తేసు నామపదం సామఞ్ఞగుణ-కిత్తిమ-ఓపపాతిక-నామ వసేన చతుబ్బిధం. తథ పఠమకప్పికమహాజనేన సమ్మన్తివా ఠపితత్తా మహాసమ్మతో’తి రఞ్ఞో నామం సామఞఞనామం నామ. ధమ్మకథికో పంసుకులికో వినయధరో తేపిటకో సద్ధో పసన్నో’తి ఏవరూపం గుణతో ఆగతం నామం గుణనామం నామ. యమ్పన జాతస్స కుమారస్స నామగహణదివసే దక్ఖిణేయ్యానం సక్కారం కవా సమీపే ఠితా ఞాతకా కప్పేవా’అయం అముకో నామా’తి నామం కరోన్తి ఇదం కిత్తిమ నామం నామ. యా పన పురిమపఞ్ఞత్తి పచ్ఛిమపఞ్ఞత్తియం పతతి, పురిమవోహారో పచ్ఛిమవోహారే సేయ్యథిదం పురిమకప్పే’పి చదో చదోయేవ నామ ఏతరహి’పి చదో చదోయేవ నామ, అతీతే సూరియో సముద్దో పథవీ పబ్బతోయేవ నామ. ఏతరహి’పి పబ్బతో పబ్బతోయేవ నామాతి ఇదం ఓపపాతికనామం నామ, ఇదం నామచతుక్కం అభిధమ్మపరియాయేన వుత్తం. సద్దసథే పన నామనామ-సబ్బనామ-సమాసనామ-తద్ధితనామ-కితనామవసేన పఞ్చవిధం వుత్తం. తం సబ్బం ఇధ యథారహం వేదితబ్బం. పదథో పన ఆసజ్జా’తి పవా. ఠానాఠానగతే’తి కారణాకారణగతే.

పుథూ’తి నానప్పకారే.

సుత్తజాలసమథితా’తి సుత్తన్తపిటకసఙ్ఖాతసుత్తసమూహేన సమథితా పథితా, సుత్తం ఆహరివా సుత్తథవిసోధనవసేన సుత్తజాలసోధకా

నయేహి చాతి అభిధమ్మవినయాదీహి నయేహి యుత్తీహి వా.

పణిధాయా చాతి అభిధమ్మవినయాదీహి నయేహి యుత్తీహి వా.

పణిధాయాతి అత్తనో ఞాణం ఠపేన్తో.

భాసయివాన మానసన్తి అత్తనో చిత్తం అతిసయేన పునప్పునం పవత్తాపనవసేన హాసేవా

కఙ్ఖాఠానవిదాళనే’తి కఙ్ఖాయ విచికిచ్ఛాయ వస్సా కారణభూతానం అవిజ్జాదికిలేసానం ధమ్మానం విదాళనకారణే.

అయం పదథో నామ.

విగ్గహో |ఓ౦.౦౩౭౧| పన ఏవం వేదితబ్బో?

యోనకసఙ్ఖాతానం మిలానం ఇదో

మిలిదో.

సోతం పతితానం జనానం సంసీదనం రాతి ఆదదాతీ’తి

సాగరో, తం సాగరం.

అభిధమ్మవినయేసు అనుపవిసనథేన ఓగాళ్హా

అభిధమ్మవినయోగాళ్హా.

సుత్తజాలస్స సమథితా

సుత్తజాలసమథితా.

కఙ్ఖా చ కఙ్ఖాఠానఞ్చ కఙ్ఖాఠానాని కఙ్ఖాఠానానం విదాళనం

కఙ్ఖాఠానవిదాళనం.

అయం విగ్గహో.

ఇమా పఞ్చ గాథా కేన కతా?తి చోదనా భదన్తబుద్ధఘోసాచరియేన కతా’తి పరిహారో. న కేవలం పఞచ గాథా’వ, థేరరాజవచనే’పి అఞ్ఞం పుబ్బాపరవచనమ్పి తేన వుత్తం.

తేసు సమ్బధనయే–

‘ఏకఖ్యాతో పదచ్చయో సియా వాక్యం సకారకో’తి చ

‘యేన యస్స హి సమ్బధో దూరట్ఠమ్పి చ తస్స తం,

అథతో అసమానానం ఆసన్నత్తం అకారణంన్తి చ;

‘నానత్తా సతి యా నానా-క్రియా హోతి యథారహం,

ఏకక్రియాయ ఛన్నన్తు నథి కారకతా సదా’;

‘వోహారవిసయో సద్దో’నేకథపరమథతో,

బుద్ధివికప్పతో చథో తస్సథో’తి పవుచ్చతి;

తీణీ’పి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేవా యథా అథో చ సభావో చ లబ్భతి, తథా సద్దప్పయోగో కాతబ్బో. సద్దప్పయోగేన హి అత్థసభావా అనువత్తితబ్బా, న అత్థసభావేహి సద్దప్పయోగో అపి చ ఆచరియా నానారట్ఠేసు ఠితా అత్తనో అత్తనో రట్ఠవోహారానురూపేన |ఓ౦.౦౩౭౨| సద్దప్పయోగస్స అథం వదన్తి. ఇధ అమ్హాకం బిఙ్గరట్ఠే సిలిట్ఠవోహారానురూపేన సద్దప్పయోగస్స అథో వత్తబ్బో. యథా వచనం సిలిట్ఠం హోతి కులపుత్తానఞ్చ హదయం పవిసతి తథా వత్తబ్బో కథం? యది పఠమా కత్తా హోతి, దుతియా కమ్మం సవిసేసనం పఠమన్తకత్తం వవా క్రియాపదం వత్తబ్బం. క్రియాపదం వవా సవిసేసనం దుతియన్తకమ్మం వత్తబ్బం. యది సవిసేసనం పఠమన్తపదం కమ్మం హోతి తం తస్స విసేసనఞ్చ వవా తతియన్తకత్తా వత్తబ్బో. తం వవా క్రియాపదం వత్తబ్బన్తి.

పదథో పన –

‘అథప్పకారణా లిఙ్గా ఓజఞ్ఞా (?) దేసకాలతో;

సద్దథా విభజీయన్తి; న సద్దాయేవ కేవలా’తి చ;

‘పరభావపథాపేక్ఖం స-అమాది తు కారకం,

పచ్చయస్స సధాతుస్స అథభుతన్తు సాధనన్తి చ;

‘ధాతు సద్దో క్రియావాచీ పచ్చయో సాధనవాచకో,

అథస్స వాచకం లిఙ్గం విభత్తి అథజోతకా;’

తి చ లక్ఖణాని సల్లక్ఖేవా ఏకేకపదస్స అథవిగ్గహో వత్తబ్బో.

పద విగ్గహో పన-

‘ధావథో హి సియా హేతు - పచ్చయథో సియా ఫలం,

ద్విన్నం జాననథఞ్చ ఇతి సద్దో పయుజ్జతే;

సబ్బవాక్యే క్రియాసద్దో ఇతిసద్దో చ హోతి హి;

క్రియాబ్యుప్పత్తి నిమిత్తం ఇతిసద్దేన దీపితన్తి,

ఆదీని లక్ఖణాని సల్లక్ఖేవా వత్తబ్బో;

అయం అమ్హేహి వుత్తో సద్దప్పయోగఅథప్పయోగో యోజనానం నయో సబ్బథ ఉపకారో కులపుత్తేహి ఉగ్గహేతబ్బో సల్లక్ఖేతబ్బోయేవ.

ఇతో పరం యం అథతో చ రూపతో చ అపాకటం, తంయేవ వణ్ణయిస్సామ.

సువిభత్త-వీథి-చచ్చర-చతుక్క-సిఙ్ఘాటకన్ని సువిభత్తా రథికాసఙ్ఖాతా వీథి చచ్చరసఙ్ఖాతా చతుక్కా మగ్గసధిసఙ్ఖాతా సిఙ్ఘాటకా |ఓ౦.౦౩౭౩| ఏథాతి సువివిభత్తవీథిచచ్చరచతుక్కసిఙ్ఘాటం. వుత్తఞ్హేతం అభిధానప్పదీపికాయం;

‘‘రచ్ఛా చ విసిఖా వుత్తా రటికా వీథి చాప్యథ

వ్యుహో రచ్ఛా అనిబ్బిద్ధా నిబ్బిద్ధా తు పథద్ధి చ,

చతుక్కం చచ్చరే మగ్గ-సధి-సిఙ్ఘాటకమ్భవే’’తి;

కాసిక-కోటుమ్బరకాది - నానావిధవథాపణసమ్పన్నన్తి ఏథ మహగ్ఘవథం కాసికం కాసికరట్ఠే వా ఉప్పన్నం కాసికం. కోటుమ్బరదేసే జాతం వథం కోటుమ్బరం. ఆదిసద్దేన ఖోమం కప్పాసికం కోసేయ్యం కమ్బలం సాణం భఙ్గన్తి. ధవలవథాని చ ఖోమస్స అనులోమభుతం దుకులం కోసేయ్యస్స అనులోమభుతాని పత్తున్నపట్ట-సోమార-చీనజ వథాని చ సఙ్గణ్హాతి. వుత్తఞ్హేతం ఖుద్దకసిక్ఖాగథే?

దుకూలఞ్చేవ పత్తున్న - పత్తం సోమారచీనజం ఇద్ధిజం దేవదిన్నఞ్చ తస్స తస్సానులోమకన్తి.

తస్స టీకాయఞ్చ’వాకమయత్తా దుకులా సాణస్స అనులోమకేహి కతసుత్తమయత్తా పత్తుణ్ణపట్ట-సోమారచీనవథాని కోసేయ్యస్స అనులోమాని ఇద్ధిజదేవదిన్నవథాని ఛన్నం వథానం అనులోమాని తేసం అఞ్ఞతరమయత్తా’తి వుత్తం.

తథ మిలిదపఞ్హో లక్ఖణపఞ్హో విమతిచ్ఛేదనపఞ్హో’తి దువిధో’తి ఏథ ధమ్మానం లక్ఖణపుచ్ఛనవసేన పవత్తో పఞ్హో లక్ఖణపఞేహా.ధమ్మానం లక్ఖణపఞ్హో’తి కథచి లిఖితం. ఠానుప్పన్తికపటిహానో’తి తస్మిం తస్మిం గమ్భీరథవిచారణకాలే కత్తబ్బకిచ్చసఙ్ఖాతే ఠానే ఉప్పత్తి ఉప్పజ్జనం ఠానుప్పత్తి సా అస్స అథితి ఠానుప్పత్తికం. ఆరమ్మణే పటిభాతీతి పటిభానం, ఞాణం. ఠానుప్పత్తికం పటిభానం యస్స సో ఠానుప్పత్తికపటిభానో.

పటిబలో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానన్తి ఏథ అథానం జానితున్తి పాఠసేసో కాతబ్బో సోయేవ వా పాఠో. తథ అహం అతీతభవే దిన్నదానో రక్ఖితసీలో భావితభావనో కతకల్యాణో ఇదాని ఞాణసమ్పన్నో ధనవా యసవా’తి అతీతథం జానితుం పటిబలో ఇదాని మయా దానాది పుఞ్ఞం కత్తబ్బం సమ్పత్తి |ఓ౦.౦౩౭౪| భవతో. సమ్పత్తి భవే ఉప్పజ్జివా సుఖీ హువా పరినిబ్బాయిస్సామీ’తి. ఏవం పచ్చుప్పన్నఅనాగతథే జానితుం పటిబలో నామ.

సమన్తయోగవిధానకిరియానం కరణకాలే’తి యుఞ్జితబ్బో యోగో. సమన్తతో సబ్బతో సబ్బకాలే యోగో సబ్బకాలేసు సబ్బకత్తబ్బకమ్మానం విదహనం విధానం నామ. ఇదఞ్చిదఞ్చ కరిస్సామి, ఇమస్మిం కతే ఇదం భవిస్సతీ’తి పుబ్బభాగే ఉపాయేన కత్తబ్బవిధానం కిరియా నామ కరణకాలేయేవ లబ్భతి. పుబ్బభాగే చ కరణకాలే చ నిసమ్మకారీతి అధిప్పాయో.

సేయ్యథీదన్తి యాని సథాని తేన ఉగ్గహితాని తాని సేయ్యథిదం విభజిస్సామీతి అథో అనేకథతో మహనిదానసుత్తవణ్ణనాయఞ్చ ఏవమేవథో వుత్తో’ సేయ్యథిదం కతమానీ’తి కేచి వదన్తి. తం’కతమే పఞ్చుపాదానక్ఖధా? సేయ్యథిదం? రూపూపాదానక్ఖధో’తిఆదినా నయేన సమేతి. తేసు చ ఏకూనవీసతిసథేసు.

సుతీతి ఏథ సుయ్యతే ధమ్మో ఏతాయాతి సుతి, వేదో.

సమ్ముతీతి సద్దగన్థో. సేసా సఙ్ఖ్యాదయోపి చ కత్తుయోనకత్తా బాహిర సథేసు యది దిస్సన్తి తే సుగహేతబ్బా యేవాతి.

భత్తవిస్సగ్గకరణథాయాతి భత్తకిచ్చకరణథాయ.

సకిం ఏవం చక్ఖుం ఉదపాదీతి అతీతభవే తీసు వేదేసు పరిచయసతిఞాణబలేన సకిమేవ ఏకుగ్గహణవారమేవ చక్ఖు వేదుగ్గహఞాణచక్ఖు ఉదపాది. బహుతరం అవచాపేవా ఏకవారమేవ వదాపేవా ధారేతుం అసక్కోన్తస్స ఞాణచక్ఖు ఉదపాదీతి అధిప్పాయో.

ఆచరియస్స అనుయోగం దవా’తి’ఆచరియ, తుమ్హేహి యం యం ఇచ్ఛథ, తం తం మం పుచ్ఛథ, అహం విస్సజేస్సామి. బ్యాకాతుం అసక్కోన్తస్స మే ఆచిక్ఖథా’తి ఆచరియస్స అత్తనో అనుయోగం అనుయుఞ్జనం చోదనం దవా. ఏకచ్చో హి అనుయోగం దాతుం సక్కోతి బ్యాకాతుం పన న సక్కోతి. నాగసేనదారకో పన తదుభయమ్పి కాతుం సక్కోతియేవ.

ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీతి’యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తిధమ్మచక్ఖు సోతాపత్తిమగ్గఞాణం నిబ్బానారమ్మణం హువా ఏవం ఉప్పజ్జనాకారేన ఉదపాదియం కిఞ్చి సఙ్ఖతం ధమ్మజాతం సముదయధమ్మం ఉప్పజ్జనసభావం సబ్బం తం నిరోధధమ్మం, సబ్బం తం ధమ్మజాతం నిరుజ్ఝనసభావం అనిచ్చం ఖయవయధమ్మన్తి ఉదపాది. |ఓ౦.౦౩౭౫| కస్మా నిబ్బానారమ్మణంయేవ మగ్గఞాణమేవ ఉదపాదీ?తి. తప్పటిచ్ఛాదకమోహధకారం విద్ధంసేవా ఉప్పన్నత్తా.

(దోసినా) దోసితాతి వత్తబ్బే తకారస్స తకారం కవా దోసినా’తి వుత్తం.

రథం ఆరుయ్హా’తి ఏథ సామికం రమయతీతి రథో’తి విగ్గహో కాతబ్బో.

రాజరథో నామ సబ్బరతనవిచిత్తో ఇచ్ఛితబ్బో.

(వయహం) వహన్తీ ఏతేనాతి వయహం ఉపరిమణ్డపసదిసపదరచ్ఛన్నసబ్బమాలాగుణ్ఠిమం వా ఛాదేవాతి అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన కతసకటం వయ్హం నామ.

సదమానికా’తి ఉభోసు పస్సేసు సువణ్ణరజతాదిమయా గోపానసియో దవా గరుళపక్ఖకనయేన సదమానికా’తి అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన కతో యానవిసేసో వయ్హాదిద్వయం చేకథాయ ఇధానీతం

తిథకరో’తి’ఉగ్గహో సవణం పుచ్ఛా కథనం ధారణం ఇతి పఞ్చధమ్మవసేనేవ తిథవాసో పవుచ్చతీ’తి ఏవం వుత్తే తిథవాసే పతిట్ఠాయ పరే చ పతిట్ఠాపేవా పిటకత్తయతిథఛేకకరణేన ధమ్మతిథఙ్కరో.

నిపుణో’తి బధాదీసు ఉపజాననసమథో.

విసారదో’తి పరిసాసు భయరహితో.

సామయికో’తి దేసజభాసాసఙ్ఖాతసమయకుసలో సకసమయసమయన్తరచ్ఛేకఞాణవన్తో.

పటిభాణో’తి కల్యాణవాక్య సఙ్ఖ్యాతపటిభాణవన్తో.

మేధావీతి ధమ్మోజపఞ్ఞాయ మేధావీ. ధమ్మోజపఞ్ఞా నాయ ఞానగతో పణ్డితో’కిం సుతం కిం వా సుణామి, కిం కుసలం గవేసిన్తి’ యాయ విచారేతి సా ధమ్మోజపఞ్ఞా నామ.

ఆయస్మాపి ఖో నాగసేనో పటిసమ్మోది…పే… ఆరాధేసితి యేనేవ సమ్మోదనియవచనేన థేరో రఞేఞా మిలిదస్స చిత్తం ఆరాధేసి తోసేసి తేనేవ సమ్మోదనీయవచనేన రఞ్ఞా సద్ధిం పటిసమ్మోదీతి యోజనా.

ఞాయామీతి ఞాతో పాకటో హోమి.

అపి |ఓ౦.౦౩౭౬| చ ఖో మహారాజ …పే… నాగసేనో’తి యం ఇదంనాగసేనో’తి నామం ఏసా సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామమత్తం హోతీతి యోజనా.

(సఙ్ఖా) ఏథ చ సఙ్ఖాయతీతి సఙ్ఖా. సఙ్కథియతీతి అథో కిన్తి సఙ్కథియతి? పరస్సాతి అత్తా’తి భవో’తి పోసో’తి పుగ్గలో’తి నరో’తి మాణవో’తి తిస్సో’తి దత్తో’తి మఞ్చపీఠం భిసిబిమ్బో హనన్తి విహారో పరివేణం ద్వారం వాతపానన్తి. ఏవం అనేకేహి ఆకారేహి సఙ్కథీయతితి సఙ్ఖా.

సమఞ్ఞా సమ్మా ఞాయతీతి కిన్తి ఞాయతీ?తి. అహన్తి మమన్తి…పే… ద్వారం వాతపానన్తి సమ్మా ఞాయతీతి సమఞ్ఞా.

(పఞ్ఞత్తి) పఞ్ఞాపీయతీతి పఞ్ఞత్తి.

(వోహారో). కిన్తి పఞ్ఞాపీయతీతి…పే… వోహరీయతీతి వోహారో. కిన్ని వోహరీయతితి. అహన్తి మమన్తి…పే… ద్వారం వాతపాతన్తి వోహరీయతీతి వోహారో. ఇమేహి చతుహి సఙ్ఖాఆదీహి పదేహీ నామపఞ్ఞత్తియేవ అధిప్పేతా నామమత్తన్తి దస్సనతో.

సచే వం మహారాజ పణ్డితవాదా సల్లపిస్ససీతి వం సచే మయా సద్ధిం పణ్డితానం సల్లాపేన.

ఆవేఠనమ్పి కయిరతి నిబ్బేఠనమ్పి కయిరతీ’తి పఞ్హపూచ్ఛనవసేన వేఠనం పణ్డితేహి కయిరతి పఞ్హవిస్సజ్జనవసేన వేఠనం పణ్డితేహి కయిరతి పఞ్హవిస్సజ్జనవసేన నిబ్బేఠనమ్పి కయిరతి.

నిగ్గహో’పి కయిరతీ’తి నాగసేనథేరో ముసాభణతీతిఆదినా నిగ్గహనయేన అఞ్ఞపణ్డితానం నిగ్గహణవచనం అఞ్ఞపణ్డితేహి కయిరతి. అపి చ కథావథుప్పకరణే ఆగతో సబ్బనిగ్గహో నిగ్గహోయేవ.

పటిక్కమమ్పీ’తి వం మహారాజ’రాజా మిలిదో జమ్బుదీపే అగ్గరాజా కస్మా ముసా భణసీ’తిఆదినా పటిక్కమమ్పి కయిరతి.

విసేసో ‘పీతి’సమ్పన్నం మునినో చిత్తం, ‘కమ్మనా బ్యత్తత్తేన చ విజ్జాచరణసమ్పన్నం ధమ్మగతానం పసంసతీ’తిఆదినా గుణపసంసనసఙ్ఖాత విసేసో. ఇధ పన కల్లో’సి భన్తే’తిఆది పటిగ్గహణవిసేసో’తి’సమ్పన్నం మునినో చిత్తం…పే… ధమ్మగతానం అనుమోదసీ’తిఆదినా గుణపసంసనసఙ్ఖాతో పటిగ్గహణవిసేసో. ఇధ పన సాధు ఖో వం మహారాజ రథం జానాసీ’తిఆది. ఏకం |ఓ౦.౦౩౭౭| వథుం పటిజానన్తీతి కల్యాణమణిఆదికం అఞ్ఞతరం ఏకం వథుం కల్యాణం వా అథి నథితి పటిజానన్తి పఠమదివసే తయో పఞ్హా రఞ్ఞా పుచ్ఛితా నామపఞ్ఞత్తిపఞ్హో సత్తవస్సికపఞ్హో వీమంసనపఞ్హో.

భన్తే నాగసేన పుచ్ఛిస్సామీతి …పే… కిమ్పన మహారాజ తయా పుచ్ఛితన్తి తతియో వీమంసనపఞ్హో ఠానుప్పత్తికపటిహానజాననథాయ వీమంసనవసేన పుచ్ఛితత్తా విమంసనపఞ్హో నామ. తథ’పుచ్ఛితో మే భన్తే’తి ఇదం రఞ్ఞా అత్తనా హేట్ఠా పుచ్ఛితే ద్వే పఞ్హే సధాయ వుత్తం.

విస్సజ్జితం మే’తి ఇదమ్పి థేరేన అత్తనా హేట్ఠా విస్సజ్జితే ద్వే పఞ్హే సధాయ వుత్తం.

నాగసేనో నాగసేనో’తి సజ్ఝాయం కరోన్తో పక్కామీతి రఞ్ఞా నాగసేనథేరే బహుమానగారవో కతో’తి దీపేతుం బుద్ధఘోసాచరియేన వుత్తం అగారవో హి పుగ్గలో గరుట్ఠానియం పుగ్గలం దిస్వాపి సువాపి జానివాపి అపస్సన్తో అసుణన్తో అజానన్తో వియ హోతీతి. తత్రాయం వచనథో? ఆగుం పాపం న కరోతీతి నాగో. సేన్తి సయన్తి ఏతేన వాదపచ్చథికా జనాతి సేనో నాగో చ సో సేనో చాతి నాగసేనో సామఞ్ఞాదీసు చతుసు నామేసు ఇదం కిత్తిమనామం.

సుట్ఠు థేరో అబభనుమోదీతి’సాధు సుట్ఠు’తి వచనేన. అన్తరామగ్గే పుచ్ఛితో అనథకాలపఞ్హో.

కతమేథ నాగసేనో’తి కతమో ధమ్మో ఏతస్మిం వచనే నాగసేనో నామ హోతీతి పుచ్ఛి.

జీవో’తి జీవభుతో వాయో.

అస్సాసపస్సాసా నామేతే కాయసఙ్ఖారో’తి థేరో అభిధమ్మకథం అకాసీతి ఇమినా అనన్తకాయస్స ఏతే అన్తో-పవిసన-బహి-నిక్ఖమతవాతా అస్సాసపస్ససా నామ కరజకాయేన అభిసఙ్ఖరీయన్తి, తస్మా కాయసఙ్ఖారా చ హోన్తి, తేనేవ జీవేన నాగసేనో నాగసేనో’తి ఇమినా నామమత్తం గణ్హాతి న పుగ్గలో జీవో గహేతబ్బో’తి థేరో అభిధమ్మకథం అకాసి.

ఉపాసకత్తం పవేదేసీ’తి అత్తసన్నియ్యాతనేన సిస్సభావూపగమనేన పణిపాతేన సమాదానేనాతి చతుసు సరణగమనూపాయేసు సమాదానేన రతనత్తయస్స చ థేరస్స చ ఉపాసకభావం, బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామి, తఞ్చ సరణం గచ్ఛామి, ఉపాసకం మం ధారేహి అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతన్తి.

అనన్తకాయపఞ్హో చతుథో.

కిమ్హి |ఓ౦.౦౩౭౮| హోతి కథాసల్లాపో’తి కిమ్హి కారణే నిమిత్తభుతే కథాసల్లాపో హోతి. కిమ్పయోజనో కథాసల్లాపో’తి అధిప్పాయో ఇదం రఞఞా కిమథాయ వుత్తం? అనుయోగదానథాయ చేవ పుచ్ఛనస్స ఓకాసదాపనథాయ చాతి ఞాతబ్బం.

అథేన మయం మహారాజ అథికా అథేన హోతు కథాసల్లపో’తి ఇమినా థేరో రఞ్ఞో అనుయోగఞ్చేవ ఓకాసఞ్చ దేతి తథ అథేనా’తి.

’అథో పయోజనో సద్దా’భిధేయ్య వుద్ధియం ధనే,

వథమ్హి కారణే నాసే హితే పచ్ఛిమపబ్బతే’తి;

ఏవం వుత్తేసు అథేసు ఇధ పయోజనఞ్చ హితఞ్చ లబ్భతి. తేసు లోకియలోకుత్తరఫలం పయోజనం నామ, సాసనవుద్ధి వా. యథిచ్ఛితఫలనిప్ఫాదానో హినోతి పవత్తతీతి హితం. దానసీలాదిలోకియలోకుత్తరకారణం.

కిన్తీ’తి కిమ్హి అసఙ్ఖతధాతుసఙ్ఖాతే నిబ్బానే ఫలసఙ్ఖాతే నిబ్బానే ఇదం పచ్చుప్పన్నదుక్ఖం నిరుజ్ఝేయ్య.

అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి అరహత్తఫలసఙ్ఖాతం అనుపాదాపరినిబ్బానం. నిబ్బానఞ్హి దువిధం అపచ్చయపరినిబ్బానం అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి. తేసు అవిజ్జాదిపచ్చయరహితత్తా అసఙ్ఖతధాతు అపచ్చయ-పరినిబ్బానం నామ. కిలేససఙ్ఖత-పరినిబ్బానసఙ్ఖాతం ఉపాదాన రహితత్తా అరహత్తఫలం అనుపాదాపరినిబ్బానం నామ.

రాజాభినీతా’తి రాజూహి పీళితా రాజభీతా వా.

ఇణట్టా’తి ఇణేన పీళితా.

కల్లో’సీతి బ్యాకరణ ఞాణేన ఛేకో’సి, అఙ్గుత్తరటీకాయం’ బ్యాకరణే సమథో’. పటిబలో’తిపి వత్తుం వట్టతి యేవాతి.

పబ్బజ్జాపఞ్హో పఞ్చమో.

సోపాదానో’తి సకిలేసో.

పటిసదహనపఞ్హో ఛట్ఠో.

యోనిసో మనసికారేనాతి అనిచ్చం దుక్ఖన్తి ఉపాయేన పథేన సారణలక్ఖణేన ఆరమ్మణపటిపాదకమనసికారేన.

మనసికారపఞ్హో సత్తమో.

ఉస్సహనలక్ఖణే’తి |ఓ౦.౦౩౭౯| సమ్పయుత్తానం ఆరమ్మణే సంయోజనవసేన ఉస్సహనలక్ఖణే గణ్హనలక్ఖణే వా.

మనసికారలక్ఖణపఞ్హో అట్ఠమో.

యో సీలక్ఖధో వరపాతిమోక్ఖియో’తి యో పాతిమోక్ఖసీలసంవరసఙ్ఖాతో బుద్ధుప్పాదేయేవ ఉప్పన్నో సీలగుణో సయం పతిట్ఠాతి ఇదుయాదీనం ఏకదసన్నం కుసలధమ్మానం నిస్సయాకారేన నిస్సయపచ్చయో చేవ బలవకారణట్ఠేన ఉపనిస్సయో చ పథవీ ఇవ సత్తానం పతిట్ఠా.

సీలపతిట్ఠానలక్ఖణపఞ్హో నవమో.

అఞ్ఞేసం చిత్తం విముత్తం పస్సివా’తి అఞ్ఞేసం అరియానం సోతాపత్తిఫలాదికే ఫలే విసేసేన అధిముత్తం పక్ఖదన్తం ఞాణచక్ఖునా పస్సివా.

సద్ధాలక్ఖణపఞ్హో దసమో.

సబ్బే కుసలా ధమ్మా’తి సబ్బే లోకియకుసలధమ్మా ఉప్పన్నా న పరిహాయన్తి.

వీరియలక్ఖణపఞ్హో ఏకాదసమో.

అపిలాపనలక్ఖణో’తి ఆరమ్మణే అనుపవిసనట్ఠేన ఓగాహనలక్ఖణో సప్పటిభాగధమ్మో’తి పటిభాగేన పచ్చథికేన సహ వత్తన్తీతి సప్పటిభాగా సుక్కో చ కణ్హపటిభాగేన సప్పటిభాగో.

కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే’తి ఈదిసపాఠో యది అథి సుదరోయేవ.

అపిలాపేతీతి అనుపవిసనట్ఠేన ఓగాహతి.

హితాహితానం ధమ్మానం గతియో’తి కుసలాకుసలానం ధమ్మానం ఇట్ఠానిట్ఠ-విపాకదానభావ-సంఖాత-నిప్ఫత్తియో.

సబ్బథకన్తి సబ్బకిచ్చే నియుత్తం సబ్బలీనుధచ్చేసు ఇచ్ఛితబ్బం వా.

సతిలక్ఖణపఞ్హో ద్వాదసమో.

తప్పముఖా’వాతి రాజప్పధానా ఇవ.

సమాధిపఞ్హో తేరసమో.

యో ఉప్పజ్జతి సో ఏవ సో’తి యో పథవిఫస్సాదిపరమథధమ్మో ఉప్పజ్జతి, సో ఉప్పన్నపుబ్బధమ్మో ఏవ.

పఞ్ఞాలక్ఖణపఞ్హో |ఓ౦.౦౩౮౦| చుద్దసమో.