౭. కిబ్బిధానకప్ప
పఠమకణ్డ
(క)
బుద్ధం ఞాణసముద్దం, సబ్బఞ్ఞుం లోకహేతు’ఖీణమతిం;
వన్దిత్వా పుబ్బమహం, వక్ఖామి ససాధనం హి కితకప్పం.
(ఖ)
సాధనమూలం హి పయోగం,
ఆహు పయోగమూలమత్థఞ్చ;
అత్థేసు విసారదమతయో,
సాసనస్సుధరా జినస్స మతా.
(గ)
అన్ధో దేసకవికలో,
ఘతమధుతేలాని భాజనేన వినా;
నట్ఠో నట్ఠాని యథా,
పయోగవికలో తథా అత్థో.
(ఘ)
తస్మా సంరక్ఖణత్థం, మునివచనత్థస్స దుల్లభస్సాహం;
వక్ఖామి సిస్సకహితం, కితకప్పం సాధనేన యుతం.
౫౨౪. , ౫౬౧. ధాతుయా కమ్మాదిమ్హి ణో.
ధాతుయా కమ్మాదిమ్హి ణపచ్చయో హోతి.
కమ్మం కరోతీతి కమ్మకారో, ఏవం కుమ్భకారో, మాలాకారో, కట్ఠకారో, రథకారో, రజతకారో, సువణ్ణకారో, పత్తగ్గాహో, తన్తవాయో, ధఞ్ఞమాయో, ధమ్మకామో, ధమ్మచారో.
౫౨౫. , ౫౬౫. సఞ్ఞాయమ ను.
సఞ్ఞాయమభిధేయ్యాయం ధాతుయా కమ్మాదిమ్హి అకారపచ్చయో హోతి, నామమ్హి చ నుకారాగమో హోతి.
అరిం దమేతీతి అరిన్దమో, రాజా. వేస్సం తరతీతి వేస్సన్తరో, రాజా. తణ్హం కరోతీతి తణ్హఙ్కరో, భగవా. మేధం కరోతీతి మేధఙ్కరో, భగవా. సరణం కరోతీతి సరణఙ్కరో, భగవా. దీపం కరోతీతి దీపఙ్కరో, భగవా.
౫౨౬. , ౫౬౭. పురే దదా చ ఇం.
పురసద్దే ఆదిమ్హి దదఇచ్చేతాయ ధాతుయా అకారపచ్చయో హోతి, పురసద్దస్స అకారస్స చ ఇం హోతి.
పురే దానం అదాసీతి పురిన్దదో దేవరాజా.
౫౨౭. , ౫౬౮. సబ్బతో ణ్వు త్వావీ వా.
సబ్బతో ధాతుతో కమ్మాదిమ్హి వా అకమ్మాదిమ్హి వా అకార ణ్వు తు ఆవీఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి.
తం కరోతీతి తక్కరో, హితం కరోతీతి హితకరో, వినేతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా వినయో నిస్సాయ నం వసతీతి నిస్సయో.
ణ్వుమ్హి – రథం కరోతీతి రథకారకో, అన్నం, దదాతీతి అన్నదాయకో, వినేతి సత్తేతి వినాయకో, కరోతీతి కారకో, దదాతీతి దాయకో, నేతీతి నాయకో.
తుమ్హి – తం కరోతీతి తక్కత్తా, తస్స కత్తాతి వా తక్కత్తా. భోజనం దదాతీతి భోజనదాతా, భోజనస్స దాతాతి వా భోజనదాతా. కరోతీతి కత్తా. సరతీతి సరితా.
ఆవీమ్హి – భయం పస్సతీతి భయదస్సావీ ఇచ్చేవమాది.
౫౨౮. , ౫౭౭. విస రుజ పదాదితో ణ.
విస రుజ పదఇచ్చేవమాదీహి ధాతూహి ణ పచ్చయో హోతి.
పవిసతీతి పవేసో, రుజతీతి రోగో, ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదో, ఫుసతీతి ఫస్సో, ఉచతీతి ఓకో, భవతీతి భావో, అయతీతి ఆయో, సమ్మా బుజ్ఝతీతి సమ్బోధో, విహరతీతి విహారో.
౫౨౯. , ౫౮౦. భావే చ.
భావత్థాభిధేయ్యే సబ్బధాతూహి ణపచ్చయో హోతి.
పచ్చతే, పచనం వా పాతో, చజతే, చజనం వా చాగో, ఏవం యాగో, యోగో, భాగో, పరిదాహో.
౫౩౦. , ౫౮౪. క్వి చ.
సబ్బధాతూహి క్విపచ్చయో హోతి.
సమ్భవతీతి సమ్భూ, విసేసేన భవతీతి విభూ, భుజేన గచ్ఛతీతి భుజగో, సం అత్తానం ఖనతి, సం సట్ఠు ఖనతీతి వా సఙ్ఖో.
౫౩౧. , ౫౮౯. ధరాదీహి రమ్మో.
ధరఇచ్చేవమాదీహి ధాతూహి రమ్మపచ్చయో హోతి.
ధరతి తేనాతి ధమ్మో, కరీయతే తన్తి కమ్మం.
౫౩౨. , ౫౯౦. తస్సీలాదీసు ణీత్వావీ చ.
సబ్బేహి ధాతూహి తస్సీలాదీస్వత్థేసు ణీ తు ఆవీ ఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి.
పియం పసంసితుం సీలం యస్స రఞ్ఞో, సో హోతి రాజా పియపసంసీ, బ్రహ్మం చరితుం సీలం యస్స పుగ్గలస్స సో హోతి పుగ్గలో బ్రహ్మచారీ, పసయ్హ పవత్తితుం సీలం యస్స రఞ్ఞో, సో హోతి రాజా పసయ్హపవత్థా, భయం పస్సితుం సీలం యస్స సమణస్స, సో హోతి సమణో భయదస్సావీ ఇచ్చేవమాది.
౫౩౩. , ౫౯౧. సద్ద కు ధ చల మణ్డత్థరుధాదీహియు.
సద్ద కుధ చల మణ్డత్థేహి చ రుచాదీహి చ ధాతూహి యుపచ్చయో హోతి తస్సీలాదీస్వత్థేసు.
ఘోసనసీలో ఘోసనో, భాసనసీలో భాసనో. ఏవం విగ్గహో కాతబ్బో. కోధనో, దోసనో, చలనో, కమ్పనో, ఫన్దనో, మణ్డనో, విభూసనో, రోచనో, జోతనో, వడ్ఢనో.
౫౩౪. , ౫౬౨. పారాదిగమిమ్హా రూ.
గముఇచ్చేతమ్హా ధాతుమ్హా పారసద్దాదిమ్హా రూపచ్చయో హోతి తస్సీలాదీస్వత్థేసు.
భవస్స పారం భవపారం, భవపారం గన్తుం సీలం యస్స పురిసస్స, సో హోతి పురిసో భవపారగూ.
తస్సీలాదీస్వీతి కిమత్థం? పారఙ్గతో.
పారాదిగమిమ్హాతి కిమత్థం? అనుగామీ.
౫౩౫. , ౫౯౩. భిక్ఖాదితో చ.
భిక్ఖఇచ్చేవమాదీహి ధాతూహి రూపచ్చయో హోతి తస్సీలాదీస్వత్థేసు.
భిక్ఖనసీలో యాచనసీలో భిక్ఖు, విజాననసీలో విఞ్ఞూ.
౫౩౬. , ౫౯౪. తనత్యాదీనం ణుకో.
హనత్యాదీనం ధాతూనం అన్తే ణుకపచ్చయో హోతి తస్సీలాదీస్వత్థేసు.
ఆహననసీలో ఆఘాతుకో, కరణసీలో కారుకో.
౫౩౭. , ౫౬౬. ను నిగ్గహితం పదన్తే.
పదన్తే నుకారాగమో నిగ్గహితమాపజ్జతే.
అరిం దమేతీతి అరిన్దమో, రాజా. వేస్సం తరతీతి వేస్సన్తరో, రాజా. పభం కరోతీతి పభఙ్కరో, భగవా.
౫౩౮. , ౫౯౫. సంహనాఞ్ఞాయ వా రో ఘో.
సంపుబ్బాయ హనఇచ్చేతాయ ధాతుయా, అఞ్ఞాయ వా ధాతుయా రపచ్చయో, హనస్స చ ఘో హోతి.
సమగ్గం కమ్మం సముపగచ్ఛతీతి సఙ్ఘో, సమన్తతో నగరస్స మాహిరే ఖఞ్ఞతీతి పరిఖా, అన్తం కరోతీతి అన్తకో.
సంఇతి కిమత్థం? ఉపహననం ఉపఘాతో.
౫౩౯. , ౫౫౮. రమ్హి రన్తో రాదినో.
రమ్హి పచ్చయే పరే సబ్బో ధాత్వన్తో రకారాది లోపో హోతి.
అన్తకో, పారగూ, సత్థా, దిట్ఠో ఇచ్చేవమాది.
౫౪౦. , ౫౪౫. భావకమ్మేసు తబ్బానీయా.
భావకమ్మఇచ్చేతేస్వత్థేసు తబ్బ అనీయఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి సబ్బధాతూహి.
భవితబ్బం, భవనీయం, ఆసితబ్బం, ఆసనీయం, పజ్జితబ్బం, పజ్జనీయం, కత్తబ్బం, కరణీయం, గన్తబ్బం, గమనీయం.
౫౪౧. , ౫౫౨. ణ్యో చ.
భావకమ్మేసు సబ్బధాతూహి ణ్యపచ్చయో హోతి.
కత్తబ్బం కారియం, జేతబ్బం జేయ్యం, నేతబ్బం నేయ్యం, ఇచ్చేవమాది.
చగ్గహణేన తేయ్యపచ్చయో హోతి. ఞాతబ్బం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యం ఇచ్చేవమాది.
౫౪౨. , ౫౫౭. కరమ్హా రిచ్చ.
కరఇచ్చేతమ్హా ధాతుమ్హా రిచ్చపచ్చయో హోతి భావకమ్మేసు.
కత్తబ్బం కిచ్చం.
౫౪౩. , ౫౫౫. భూతో’బ్బ.
భూఇచ్చేతాయ ధాతుయా ణ్యపచ్చయస్స ఊకారేన సహ అబ్బాదేసో హోతి భావకమ్మేసు.
భవితబ్బో భబ్బో, భవితబ్బం భబ్బం.
౫౪౪. , ౫౫౬. వద మద గము యుజ గరహాకారాదీహి జ్జ మ్మ గ్గ య్హేయ్యా గారో వా.
వద మద గము యుజ గరహాకారన్తఇచ్చేవమాదీహి ధాతూహి ణ్యపచ్చయస్స యథాసఙ్ఖ్యం జ్జ మ్మ గ్గ య్హ ఏయ్యాదేసా హోన్తి వా ధాత్వన్తేన సహ, గరస్సం చ గారో హోతి భావకమ్మేసు.
వత్తబ్బం వజ్జం, మదనీయం మజ్జం, గమనీయం గమ్మం, యోజనీయం యోగ్గం, గరహితబ్బం గారయ్హం, దాతబ్బం దేయ్యం, పాతబ్బం పేయ్యం, హాతబ్బం హేయ్యం, మాతబ్బం మేయ్యం, ఞాతబ్బం ఞేయ్యం, ఇచ్చేవమాది.
౫౪౫. , ౫౪౮. తే కిచ్చా.
యే పచ్చయా తబ్బాదయో రిచ్చన్తా, తే కిచ్చసఞ్ఞాతి వేదితబ్బా.
కిచ్చసఞ్ఞాయ కింపయోజనం? భావకమ్మేసు కిచ్చత్తఖత్థా.
౫౪౬. , ౫౬౨. అఞ్ఞే కిత.
అఞ్ఞే పచ్చయా కిత ఏవ సఞ్ఞా హోన్తి.
కిత సఞ్ఞాయ కింపయోజనం? కత్తరి కిత.
౫౪౭. , ౫౯౬. నన్దాదీహి యు.
నన్దాదీహి ధాతూహి యుపచ్చయో హోతి భావకమ్మేసు.
నన్దీయతే నన్దనం, నిన్దితబ్బం వా నన్దనం, గహణీయం గహణం, చరితబ్బం చరణం, ఏవం సబ్బత్థ యోజేతబ్బా.
౫౪౮. , ౫౯౭. కత్తుకరణపదేసేసు చ.
కత్తుకరణపదేసఇచ్చేతేస్వత్థేసు చ యుపచ్చయో హోతి.
కత్తరి తావ – రజం హరతీతి రజోహరణం తోయం.
కరణే తావ – కరోతి తేనాతి కరణం.
పదేసే తావ – తిట్ఠన్తి తస్మిన్తి ఠానం. ఏవం సబ్బత్థ యోజేతబ్బా.
౫౪౯. , ౫౫౦. రహాదితో ణ.
రకారహకారాద్యన్తేహి ధాతూహి అనాదేసస్స నస్స ణో హోతి.
కరోతి తేనాతి కరణం, పూరేతి తేనాతి పూరణం. గహణీయం తేనాతి గహణం. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.
ఇతి కిబ్బిధానకప్పే పఠమో కణ్డో.
దుతియకణ్డ
౫౫౦. , ౫౪౬. ణాదయో తేకాలికా.
ణాదయో పచ్చయా యుపచ్చయన్తా తేకాలికాతి వేదితబ్బా.
కుమ్భం కరోతి అకాసి కరిస్సతీతి కుమ్భకారో, కరోతి అకాసి కరిస్సతి తేనాతి కరణం. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.
౫౫౧. , ౫౯౮. సఞ్ఞాయం దా ధాతో ఇ.
సఞ్ఞాయమభిధేయ్యాయం దా ధాతో ఇపచ్చయో హోతి.
పఠమం ఆదీయతీతి ఆది, ఉదకం దధాతీతి ఉదమి, మహోదకాని దధాతీతి మహోదధి, వాలాని దధాతి తస్మిన్తి వాలధి, సమ్మా ధీయతీతి సన్ధి.
౫౫౨. , ౬౦౯. తి కిత చాసిట్ఠే.
సఞ్ఞాయమభిధేయ్యాయం సబ్బధాతూహి తిపచ్చయో హోతి, కిత చ ఆసిట్ఠే.
జినో జనం బుజ్ఝతూతి జినబుద్ధి, ధనం అస్స భవతూతి ధనభూతి, భవతూతి భూతో, భవతూతి భావో, ధమ్మో జనం దదాతూతి ధమ్మదిన్నో, వడ్ఢతూతి వడ్ఢమానో. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.
౫౫౩. , ౫౯౯. ఇత్థియమతియవో వా.
ఇత్థియమభిధేయ్యాయం సబ్బధాతూహి అకార తి యు ఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి వా.
జీరతీతీ జరా, మఞ్ఞతీతి మతి, చేతయతీతి చేతనా, వేదయతీతి వేదనా. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.
౫౫౪. , ౬౦౧. కరతో రిరియ.
కరతో ఇత్థియమనిత్థియం వా అభిఖేయ్యాయం రిరీయపచ్చయో హోతి వా.
కత్తబ్బా కిరియా, కరణీయం కిరియం.
౫౫౫. , ౬౧౨. అతీతే తతవన్తుతావీ.
అతీతే కాలే సబ్బధాతూహి తతవన్తుతావీఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి.
హుతో, హుతవా, హుతావీ. వుసితో, వుసితవా, వుసితావీ. భుత్తో, భుత్తవా, భుత్తావీ.
౫౫౬. , ౬౨౨. భావకమ్మేసు త.
భావకమ్మేసు అతీతే కాలే తపచ్చయో హోతి సబ్బధాతూహి.
భావే తావ – తస్స గీతం, నచ్చం, నట్టం, హసితం.
కమ్మని తావ – తేన భాసితం, దేసితం.
౫౫౭. , ౬౦౬. బుధగమాదిత్థే కత్తరి.
బుధగముఇచ్చేవమాదీహి ధాతూహి తదత్థే గమ్యమానే తపచ్చయో హోతి కత్తరి సబ్బకాలే.
సబ్బే సఙ్ఖతాసఙ్ఖతే ధమ్మే బుజ్ఝతి అబుజ్ఝి బుజ్ఝిస్సతీతి బుద్ధో, సరణఙ్గతో, సమథఙ్గతో, అమథఙ్గతో, జానాతి అజాని జానిస్సతీతి ఞాతో, ఇచ్చేవమాది.
౫౫౮. , ౬౦౨. జితో ఇన సబ్బత్థ.
జిఇచ్చేతాయ ధాతుయా ఇనపచ్చయో హోతి సబ్బకాలే కత్తరి.
పాపకే అకుసలే ధమ్మే జినాతి అజిని జినిస్సతీతి జినో.
౫౫౯. , ౬౦౩. సుపతో చ.
సుపఇచ్చేతాయ ధాతుయా ఇనపచ్చయో హోతి కత్తరి, భావే చ.
సుపతీతి సుపినం, సుపీయతే సుపినం.
౫౬౦. , ౬౦౪. ఈసందుసూహి ఖ.
ఈసందుసుసద్దాదీహి సబ్బధాతూహి ఖపచ్చయో హోతి.
ఈసస్సయో, దుస్సయో, సుస్సయో భవతా, ఈసక్కరం, దుక్కరం, సుకరం, భవతా.
౫౬౧. , ౬౩౬. ఇచ్ఛత్థేసు సమానకత్తుకేసు తవే తుం వా.
ఇచ్ఛత్థేసు సమానకత్తుకేసు సబ్బధాతూహితవేతుంఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి సబ్బకాలే కత్తరి.
పుఞ్ఞాని కాతవే, సద్ధమ్మం సోతు మిచ్ఛతి.
౫౬౨. , ౬౩౮. అరహసక్కాదీసు చ.
అరహసక్కాదీసు చ అత్థేసు సబ్బధాతూహి తుంపచ్చయో హోతి.
కో తం నిన్దితుమరహతి, సక్కా జేతుం ధనేన వా. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.
౫౬౩. , ౬౩౯. పత్తవచనే అలమత్థేసు చ.
పత్తవచనే అలమత్థేసు సబ్బధాతూహి తుంపచ్చయో హోతి.
అలమేవ దానాని దాతుం, అలమేవ పుఞ్ఞాని కాతుం.