౬. ఆఖ్యాతకప్ప

పఠమకణ్డ

(క)

ఆఖ్యాతసాగరమథజ్జతనీతరఙ్గం,

ధాతుజ్జలం వికరణాగమకాలమీనం;

లోపానుబన్ధరియమత్థవిభాగతీరం,

ధీరా తరన్తి కవినో పుథుబుద్ధినావా.

(ఖ)

విచిత్తసఙ్ఖారపరిక్ఖితం ఇమం,

ఆఖ్యాతసద్దం విపులం అసేసతో;

పణమ్య సమ్బుద్ధమనన్తగోచరం,

సుగోచరం యం వదతో సుణాథ మే.

(గ)

అధికారే మఙ్గలే చేవ, నిప్ఫన్నే చావధారణే;

అనన్తరే చ పాదానే, అథసద్దో పవత్తతి.

౪౧౬. , ౪౨౯. అథ పుబ్బాని విభత్తీనం ఛ పరస్సపదాని.

అథ సబ్బాసం విభత్తీనం యాని యాని పుబ్బకాని ఛ పదాని, తాని తాని పరస్సపదసఞ్ఞాని హోన్తి.

తం యథా? తి అన్తి, సి థ, మి మ.

పరస్సపదమిచ్చనేన క్వత్థో? కత్తరి పరస్సపదం.

౪౦౭. , ౪౩౯. పరాణ్యత్తనోపదాని.

సబ్బాసం విభత్తీనం యాని యాని పరాని ఛ పదాని. తాని తాని అత్తనోపదసఞ్ఞాని హోన్తి.

తం యథా? తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే.

అత్తనోపదమిచ్చనేన క్వత్థో? అత్తనోపదాని భావే చ కమ్మని.

౪౦౮. , ౪౩౧. ద్వే ద్వే పఠమ మజ్ఝిముత్తమపురిసా.

తాసం సబ్బాసం విభత్తీనం పరస్సపదానం, అత్తనోపదానఞ్చ ద్వే ద్వే పదాని పఠమమజ్ఝిముత్తమపురిససఞ్ఞాని హోన్తి.

తం యథా? తి అన్తి ఇతి పఠమపురిసా, సి థ ఇతి మజ్ఝిమపురిసా, మి మ ఇతి ఉత్తమపురిసా. అత్తనోపదానమ్పి తే అన్తే ఇతి పఠమపురిసా, సే వ్హే ఇతి మజ్ఝిమపురిసా, ఏ మ్హే ఇతి ఉత్తమపురిసా. ఏవం సబ్బత్థ.

పఠమమజ్ఝిముత్తమపురిసమిచ్చనేన క్వత్థో? నామమ్హి పయుజ్జమానేపి తుల్యాధికరణే పఠమో, తుమ్హే మజ్ఝిమో, అమ్హే ఉత్తమో.

౪౦౯. , ౪౪౧. సబ్బేసమేకాభిధానే పరో పురిసో.

సబ్బేసం తిణ్ణం పఠమమజ్ఝిముత్తమ పురిసానం ఏకాభిధానే పరో పురిసో గహేతబ్బో.

సో చ పఠతి, త్వఞ్చ పఠసి, తుమ్హే పఠథ. సో చ పచతి, త్వఞ్చ పచసి. తుమ్హే పచథ. ఏవం సేసాసు విభత్తీసు పరో పురిసో యోజేతబ్బో.

౪౧౦. , ౪౩౨. నామమ్హి పయుజ్జమానేపి తుల్యాధికరణే పఠమో.

నామమ్హి పయుజ్జమానేపి అప్పయుజ్జమానేపి తుల్యాధికరణే పఠమపురిసో హోతి.

సో గచ్ఛతి, తే గచ్ఛన్తి.

అప్పయుజ్జమానేపి – గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తి.

తుల్యాధికరణేతి కిమత్థం? తేన హఞ్ఞసే త్వం దేవదత్తేన.

౪౧౧. , ౪౩౬. తుమ్హే మజ్ఝిమో.

తుమ్హే పయుజ్జమానేపి అప్పయుజ్జమానేపి తుల్యాధికరణే మజ్ఝిమపురిసో హోతి.

త్వం యాసి, తుమ్హే యాథ.

అప్పయుజ్జమానేపి – యాసి, యాథ.

తుల్యాధికరణేతి కిమత్థం? తయా పచ్చతే ఓదనో.

౪౧౨. , ౪౩౭. అమ్హే ఉత్తమో.

అమ్హే పయుజ్జమానేపి అప్పయుజ్జమానేపి తుల్యాధికరణే ఉత్తమపురిసో హోతి.

అహం యజామి, మయం యజామ.

అప్పయుజ్జమానేపి – యజామి, యజామ.

తుల్యాధికరణేతి కిమత్థం? మయా ఇజ్జతే బుద్ధో.

౪౧౩. , ౪౨౭. కాలే.

‘‘కాలే’’ ఇచ్చేతం అధికారత్థం వేదితబ్బం.

౪౧౪. , ౪౨౮. వత్తమానా పచ్చుప్పన్నే.

పచ్చుప్పన్నే కాలే వత్తమానావిభత్తి హోతి.

పాటలిపుత్తం గచ్ఛతి, సావత్థిం పవిసతి.

౪౧౫. , ౪౫౧. ఆణత్యా సిట్ఠే’నుత్తకాలే పఞ్చమీ.

ఆణత్యత్థే చ ఆసీసత్థే చ అనుత్తకాలే పఞ్చమీ విభత్తి హోతి.

కరోతు కుసలం, సుఖం తే హోతు.

౪౧౬. , ౪౫౪. అనుమతిపరికప్పత్థేసు సత్తమీ.

అనుమత్యత్థే చ పరికప్పత్థే చ అనుత్తకాలే సత్తమీ విభత్తి హోతి.

త్వం గచ్ఛేయ్యాసి, కిమహం కరేయ్యామి.

౪౧౭. , ౪౬౦. అపచ్చక్ఖే పరోక్ఖాతీతే.

అపచ్చక్ఖే అతీతే కాలే పరోక్ఖావిభత్తి హోతి.

సుపినే కిలమాహ, ఏవం కిల పోరాణాహు.

౪౧౮. , ౪౫౬. హియ్యోపభుతి పచ్చక్ఖే హియ్యత్తనీ.

హియ్యోపభుతి అతీతే కాలే పచ్చక్ఖే వా అపచ్చక్ఖే వా హియ్యత్తనీ విభత్తి హోతి.

సో అగమా మగ్గం, తే అగమూ మగ్గం.

౪౧౯. , ౪౬౯. సమీపే’జ్జతనీ.

అజ్జప్పభుతి అతీతే కాలే పచ్చక్ఖే వా అపచ్చక్ఖే వా సమీపే అజ్జతనీవిభత్తి హోతి.

సో మగ్గం అగమీ, తే మగ్గం అగముం.

౪౨౦. , ౪౭౧. మాయోగే సబ్బకాలే చ.

హియ్యత్తనీఅజ్జతనీఇచ్చేతా విభత్తియో యదా మాయోగా, తదా సబ్బకాలే చ హోన్తి.

మా గమా, మా వచా, మా గమీ, మా వచీ.

చగ్గహణేన పఞ్చమీవిభత్తిపి హోతి. మా గచ్ఛాహి.

౪౨౧. , ౪౭౩. అనాగతే భవిస్సన్తీ.

అనాగతే కాలే భవిస్సన్తీ విభత్తి హోతి.

సో గచ్ఛిస్సతి, కరిస్సతి. తే గచ్ఛిస్సన్తి, కరిస్సన్తి.

౪౨౨. , ౪౭౫. క్రియాతిపన్నే’తీతే కాలాతిపత్తి.

క్రియాతిపన్నమత్తే అతీతే కాలే కాలాతిపత్తి విభత్తి హోతి.

సో చే తం యానం అలభిస్సా, అగచ్ఛిస్సా. తే చే తం యానం అలభిస్సంసు, అగచ్ఛిస్సంసు.

౪౨౩. , ౪౨౬. వత్తమానా తి అన్తి, సి థ, మి మ, తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే.

వత్తమానా ఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి తి అన్తి, సి థ, మి మ, తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

వత్తమానా ఇచ్చనేన క్వత్థో? వత్తమానా పచ్చుప్పన్నే.

౪౨౪. , ౪౫౦. పఞ్చమీ తు అన్తు, హిథ, మిమ, తం అన్తం, స్సు వ్హో, ఏ ఆమసే.

పఞ్చమీఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి తు అన్తు, హి థ, మిమ, తం అన్తం, స్సు వ్హో, ఏ ఆమసే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

పఞ్చమీఇచ్చనేన క్వత్థో? ఆణత్యాసిట్ఠే, నుత్తకాలే పఞ్చమీ.

౪౨౫. , ౪౫౩. సత్తమీ ఏయ్య ఏయ్యుం, ఏయ్యా సి ఏయ్యా థ, ఏయ్యామి ఏయ్యామ, ఏథ ఏరం, ఏథో ఏయ్యావ్హో, ఏయ్యం ఏయ్యామ్హే.

సత్తమీ ఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి ఏయ్య ఏయ్యుం, ఏయ్యాసి ఏయ్యాథ, ఏయ్యామి ఏయ్యామ, ఏథ ఏరం, ఏథో, ఏయ్యావ్హో, ఏయ్యం ఏయ్యామ్హే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

సత్తమీ ఇచ్చనేన క్వత్థో? అనుమతిపరికప్పత్థేసు సత్తమీ.

౪౨౬. , ౪౫౯. పరోక్ఖా అఉ ఏత్థ, అంమ్హ, త్థరే, త్థో వ్హో, ఇం మ్హే.

పరోక్ఖా ఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి అ ఉ, ఏత్థ, అం మ్హ, త్థ రే త్థో వ్హో, ఇం మ్హే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

పరోక్ఖా ఇచ్చనేన క్వత్థో? అపచ్చక్ఖే పరోక్ఖాతీతే.

౪౨౭. , ౪౫౫. హియ్యత్తనీ ఆఊ, ఓత్థ, అంమ్హా, త్థత్థుం, సే వ్హం, ఇం మ్హసే.

హియ్యత్తనీ ఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి ఆ ఊ, ఓ త్థ, అం మ్హా, త్థ త్థుం, సే వ్హం, ఇం మ్హసే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

హియ్యత్తనీ ఇచ్చనేన క్వత్థో? హియ్యోపభుతి పచ్చక్ఖే హియ్యత్తనీ.

౪౨౮. , ౪౬౮. అజ్జతనీ ఈ ఉం, ఓ త్థ, ఇం మ్హా, ఆ ఊ, సే వ్హం, అం మ్హే.

అజ్జతనీ ఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి ఈ ఉం, ఓ త్థ, ఇంమ్హా, ఆ ఊ, సేవ్హం, అం మ్హే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

అజ్జతనీ ఇచ్చనేన క్వత్థో? సమీపేజ్జతనీ.

౪౨౯. , ౪౭౨. భవిస్సన్తీ స్సతి స్సన్తి, స్ససి స్సథ, స్సామి స్సామ, స్సతే స్సన్తే, స్ససే స్సవ్హే, స్సం స్సామ్హే.

భవిస్సన్తీ ఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి స్సతి స్సన్తి, స్ససి స్సథ, స్సామి స్సామ, స్సతే స్సన్తే, స్ససే స్సవ్హే, స్సం స్సామ్హే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

భవిస్సన్తీ ఇచ్చనేన క్వత్థో? అనాగతే భవిస్సన్తీ.

౪౩౦. , ౩౭౩. కాలాతిపత్తి స్సా స్సంసు, స్సే స్సథ, స్సం స్సామ్హా, స్సథ సిస్సు, స్ససే స్సవ్హే, స్సిం స్సామ్హసే.

కాలాతిపత్తి ఇచ్చేసా సఞ్ఞా హోతి స్సా స్సంసు, స్సే స్సథ, స్సం స్సామ్హా, స్సథ స్సిసు, స్ససే స్సవ్హే, స్సిం స్సామ్హసే ఇచ్చేతేసం ద్వాదసన్నం పదానం.

కాలాతిపత్తి ఇచ్చనేన క్వత్థో? క్రియాతిపన్నే’ తీతే కాలాతిపత్తి.

౪౩౧. , ౪౫౮. హియ్యత్తనీ సత్తమీ పఞ్చమీ వత్తమానా సబ్బధాతుకం.

హియ్యత్తనాదయో చతస్సో విభత్తియో సబ్బధాతుక సఞ్ఞా హోన్తి.

అగమా, గచ్ఛేయ్య, గచ్ఛతు, గచ్ఛతి.

సబ్బధాతుక ఇచ్చనేన క్వత్థో? ఇకారాగమో అసబ్బధాతుకమ్హి.

ఇతి ఆఖ్యాతకప్పే పఠమో కణ్డో.

దుతియకణ్డ

౪౩౨. , ౩౬౨. ధాతులిఙ్గేహి పరా పచ్చయా.

ధాతులిఙ్గఇచ్చేతేహి పరా పచ్చయా హోన్తి.

కరోతి, గచ్ఛతి. యో కోచి కరోతి, తం అఞ్ఞో ‘‘కరోహి కరోహి’’ ఇచ్చేవం బ్రవీతి, అథ వా కరోన్తం పయోజయతి = కారేతి. సఙ్ఘో పబ్బతమివ అత్తానమాచరతి = పబ్బతాయతి. తళాకం సముద్దమివ అత్తానమాచరతి = సముద్దాయతి, సద్దో చిచ్చిటమివ అత్తానమాచరతి = చిచ్చిటాయతి, వసిట్ఠస్స అపచ్చం వాసిట్ఠో. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.

౪౩౩. , ౫౨౮. తిజ గుప కిత మానే హి ఖ ఛ సా వా.

తిజ గుప కిత మాను ఇచ్చేతేహి ధాతూహి ఖ ఛ స ఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి వా.

తితిక్ఖతి, జిగుచ్ఛతి, తికిచ్ఛతి, వీమంసతి.

వాతి కిమత్థం? తేజతి, గోపతి, మానేతి.

౪౩౪. , ౫౩౪. భుజ ఘస హర సు పాదీహి తుమిచ్ఛత్థేసు.

భుజ ఘస హర సు పాఇచ్చేవమాదీహి ధాతూహి తుమిచ్ఛత్థేసు ఖ ఛ సఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి వా.

భోత్తుమిచ్ఛతి=బుభుక్ఖతి, ఘసితుమిచ్ఛతి=జిఘచ్ఛతి, హరితుమిచ్ఛతి=జిగీసతి, సోతుమిచ్ఛతి=సుస్సుసతి, పాతుమిచ్ఛతి=పివాసతి.

వాతి కిమత్థం? భోత్తుమిచ్ఛతి.

తుమిచ్ఛత్థేసూతి కిమత్థం? భుఞ్జతి.

౪౩౫. , ౫౩౬. ఆయ నామతో కత్తూపమానాదాచారే.

నామతో కత్తూపమానా ఆచారత్థే ఆయపచ్చయో హోతి.

సఙ్ఘో పబ్బతమివ అత్తానమాచరతి = పబ్బతాయతి, తళాకం సముద్దమివ అత్తానమాచరతి = సముద్దాయతి, సద్దో చిచ్చిటమివ అత్తానమాచరతి = చిచ్చిటాయతి. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.

౪౩౬. , ౫౩౭. ఈయూపమానా చ.

నామతో ఉపమానా ఆచారత్థే చ ఈయపచ్చయో హోతి.

అఛత్తం ఛత్తమివ ఆచరతి =ఛత్తీయతి, అపుత్తం పుత్తమివ ఆచరతి=పుత్తీయతి.

ఉపమానాతి కిమత్థం? ధమ్మం ఆచరతి.

ఆచారేతి కిమత్థం? అఛత్తం ఛత్తమివ రక్ఖతి. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.

౪౩౭. , ౫౩౮. నామమ్హా’త్తిచ్ఛత్థే.

నామమ్హా అత్తనో ఇచ్ఛత్థే ఈయపచ్చయో హోతి.

అత్తనో పత్తమిచ్ఛతి = పత్తీయతి. ఏవం వత్థీయతి, పరిక్ఖారీయతి, చీవరీయతి, ధనీయతి, ఘటీయతి.

అత్తిచ్ఛత్థేతి కిమత్థం? అఞ్ఞస్స పత్తమిచ్ఛతి. ఏవమఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.

౪౩౮. , ౫౪౦. ధాతూహి ణే ణయ ణాపే ణాపయా కారితాని హేత్వత్థే.

సబ్బేహి ధాతూహి ణేణయ ణాపే ణాపయఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి కారితసఞ్ఞా చ హేత్వత్థే.

యో కోచి కరోతి, తం అఞ్ఞో ‘‘కరోహి కరోహి’’ ఇచ్చేవం బ్రవీతి, అథ వా కరోన్తం పయోజయతి = కారేతి, కారయతి, కారాపేతి, కారా పయతి. యే కేచి కరోన్తి, తే అఞ్ఞే ‘‘కరోథ కరోథ’’ ఇచ్చేవం బ్రువన్తి = కారేన్తి, కారయన్తి, కారాపేన్తి, కారాపయన్తి. యో కోచి పచతి, తం అఞ్ఞో ‘‘పచాహి పచాహి’’ఇచ్చేవం బ్రవీతి, అథ వా పచన్తం పయోజయతి = పాచేతి, పాచయతి, పాచాపేతి, పాచాపయతి. యే కేచి పచన్తి, తే అఞ్ఞే ‘‘పచథ పచథ’’ ఇచ్చేవం బ్రువన్తి = పాచేన్తి, పాచయన్తి, పాచాపేన్తి. పాచాపయన్తి. ఏవం భణేతి, భణయతి, భణాపేతి, భణాపయతి. భణేన్తి, భణయన్తి, భణాపేన్తి, భణాపయన్తి. తథరివ అఞ్ఞేపి యోజేతబ్బా.

హేత్వత్థేతి కిమత్థం? కరోతి, పచతి.

అత్థగ్గహణేన అలపచ్చయో హోతి, జోతలతి.

౪౩౯. , ౫౩౯. ధాతురూపే నామస్మా ణయో చ.

తస్మా నామస్మా ణయపచ్చయో హోతి కారితసఞ్ఞో చ ధాతురూపే సతి.

హత్థినా అతిక్కమతి మగ్గం = అతిహత్థయతి, వీణాయ ఉపగాయతి గీతం = ఉపవీణయతి, దళ్హం కరోతి వీరియం = దళ్హయతి, విసుద్ధా హోతి రత్తి = విసుద్ధయతి.

చగ్గహణేన ఆర ఆలఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి. సన్తం కరోతి = సన్తారతి, ఉపక్కమం కరోతి = ఉపక్కమాలతి.

౪౪౦. , ౪౪౫. భావకమ్మేసు యో.

సబ్బేహి ధాతూహి భావకమ్మేసు యపచ్చయో హోతి.

ఠీయతే, బుజ్ఝతే, పచ్చతే, లబ్భతే, కరీయతే, యుజ్జతే, ఉచ్చతే.

భావకమ్మేసూతి కిమత్థం? కరోతి, పచతి, పఠతి.

౪౪౧. , ౪౪౭. తస్స చవగ్గయకారవకారత్తం సధాత్వన్తస్స.

తస్స యపచ్చయస్స చవగ్గయకారవకారత్తం హోతి ధాతూనం అన్తేన సహ యథాసమ్భవం.

వుచ్చతే, వుచ్చన్తే, ఉచ్చతే, ఉచ్చన్తే, పచ్చతే, పచ్చన్తే. మజ్జతే, మజ్జన్తే, యుజ్జతే, యుజ్జన్తే. బుజ్ఝతే, బుజ్ఝన్తే, కుజ్ఝతే, కుజ్ఝన్తే, ఉజ్ఝతే, ఉజ్ఝన్తే. హఞ్ఞతే, హఞ్ఞన్తే. కయ్యతే, కయ్యన్తే. దిబ్బతే, దిబ్బన్తే.

౪౪౨. , ౪౪౮. ఇవణ్ణాగమో వా.

సబ్బేహి ధాతూహి యమ్హి పచ్చయే, పరే ఇవణ్ణాగమో హోతి వా.

కరీయతే, కరీయతి, గచ్ఛీయతే, గచ్ఛీయతి.

వాతి కిమత్థం? కయ్యతే.

౪౪౩. , ౪౪౯. పుబ్బరూపఞ్చ.