౧. పిటకత్తయపరిచ్ఛేదో

నమస్సేత్వాన సమ్బుద్ధం, అగ్గవంసవరంవరం;

నత్వాన ధమ్మం బుద్ధజం, సఙ్ఘఞ్చాపినిరఙ్గణం.

గన్థవంసమ్పి నిస్సాయ, గన్థవంసం పకథిస్సం;

తిపేటకసమాహారం, సాధునం జఙ్ఘదాసకం.

విమతినోదనమారమ్భం, తం మే సుణాథ సాధవో;

సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం, విముత్తి చ సహేతుకం.

హోతి ఏకవిధంయేవ, తివిధం పిటకేన చ;

తఞ్చ సబ్బమ్పి కేవలం, పఞ్చవిధం నికాయతో.

అఙ్గతో చ నవవిధం, ధమ్మక్ఖన్ధగణనతో;

చతురాసీతి సహస్స, ధమ్మక్ఖన్ధపభేదనన్తి.

కథం పిటకతో పిటకఞ్హి తివిధం హోతి?

వినయపిటకం, అభిధమ్మపిటకం సుత్తన్తపిటకన్తి. తత్థ కతమం వినయ పిటకం? పారాజికకణ్డం, పాచిత్తియకణ్డం, మహావగ్గకణ్డం, చుల్లవగ్గకణ్డం, పరివారకణ్డన్తి. ఇమాని కణ్డాని వినయపిటకం నామ.

కతమం అభిధమ్మపిటకం? ధమ్మసఙ్గణీ-పకరణం, విభఙ్గ-పకరణం, ధాతుకథా-పకరణం, పుగ్గలపఞ్ఞత్తి-పకరణం, కథావత్థు-పకరణం, యమక-పకరణం, పట్ఠాన-పకరణన్తి. ఇమాని సత్త పకరణాని అభిధమ్మపిటకం నామ. కతమం సుత్తన్తపిటకం? సీలక్ఖన్ధవగ్గాదికం, అవసేసం బుద్ధవచనం సుత్తన్తపిటకం నామ.

కథం నికాయతో? నికాయా పఞ్చ విధా హోన్తి. దీఘనికాయో, మజ్ఝిమనికాయో, సంయుత్తనికాయో, అఙ్గుత్తరనికాయో, ఖుద్దకనికాయోతి.

తత్థ కతమో దీఘ-నికాయో? సీలక్ఖన్ధవగ్గో, మహావగ్గో, పాథికవగ్గోతి, ఇమే తయో వగ్గా దీఘనికాయో నామ. ఇమేసు తీసు వగ్గేసు, చతుతింస వగ్గాని చ హోన్తి. [చతుతింసేవ సుత్తన్తా, సీలక్ఖన్ధవగ్గాదికా, యస్స భవన్తి సో యేవ దీఘనికాయ నామ హోతి.]

కతమో మజ్ఝిమనికాయో? మూలపణ్ణాసో, మజ్ఝిమపణ్ణాసో, ఉపరిపణ్ణాసోతి, ఇమే తయో పణ్ణాసా మజ్ఝిమనికాయో నామ. ఇమేసు తీసు పణ్ణాసేసు ద్వేపఞ్ఞాసాధిక-సుత్త-సతాని హోన్తి [దియడ్ఢసతసుత్తన్తా, ద్వి సుత్తం యస్స సన్తిసో, మజ్ఝిమనికాయో నామో మూలపణ్ణాసమాది హోతి.]

కతమో సంయుత్తనికాయో? సగాథావగ్గో, నిదానవగ్గో, ఖన్ధకవగ్గో, సళాయతనవగ్గో, మహావగ్గోతి, ఇమే పఞ్చ వగ్గా సంయుత్తనికాయో నామ. ఇమేసు పఞ్చసు వగ్గేసు ద్వాసట్ఠిసుత్తసత్తసతాధికసత్త-సుత్తసహస్సాని హోన్తి. [ద్వాసట్ఠి-సత్త-సతాని, సత్తసహస్సకాని చ.] సుత్తాని యస్స హోన్తి సో, సగాథాదికవగ్గకో, సంయుత్తనికాయో నామో వేదితబ్బో చ విఞ్ఞూనాతి.

కతమో అఙ్గుత్తరనికాయో? ఏక్కనిపాతో, దుక్కనిపాతో, తిక్కనిపాతో, చతుక్కనిపాతో, పఞ్చకనిపాతో, ఛక్కనిపాతో, సత్తకనిపాతో, అట్ఠకనిపాతో, నవకనిపాతో, దసకనిపాతో, ఏకాదసనిపాతోతి, ఇమే ఏకాదస నిపాతా అఙ్గుత్తరనికాయో నామ. ఇమేసు ఏకాదస నిపాతేసు సత్త-పఞ్ఞాస-పఞ్చ-సతాధికనవ-సుత్త-సహస్సాని హోన్తి. [నవసుత్తసహస్సాని, పఞ్చసతమత్తాని చ, సత్తపఞ్ఞాసాధికాని, సుత్తాని యస్స హోన్తి సో, అఙ్గుత్తరనికాయోతి, ఏక్కనిపాతకాదికోతి.]

కతమో ఖుద్దకనికాయో? ఖుద్దకపాఠో, ధమ్మపదం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, సుత్తనిపాతో, విమానవత్థు, పేతవత్థు, థేరకథా, థేరీకథా, జాతకం, మహానిద్దేసో, పటిసమ్భిదామగ్గో, అపదానం, బుద్ధవంసో, చరియాపిటకం, వినయపిటకం, అభిధమ్మపిటకన్తి. ఇమేసు సత్తరససు గన్థేసు అనేకాని సుత్త-సహస్సాని హోన్తి. [అనేకాని సుత్త-సహస్సాని, నిద్దిట్ఠాని మహేసినా, నికాయే పఞ్చమే ఇమే, ఖుద్దకే ఇతి విసుతేతి.]

కథం అఙ్గతో అఙ్గహి నవ విధం హోతి? సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథా, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లన్తి, నవప్పభేదం హోతి. తత్థ ఉభతో విభఙ్గనిద్దేసఖన్ధకపరివారా, సుత్తనిపాతే, మఙ్గలసుత్త, రతనసుత్త, తువట్టకసుత్తాని. అఞ్ఞమ్పి సుత్తనామకం తథాగతవచనం, సుత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బం సగాథకం గేయ్యన్తి వేదితబ్బం. విసేసనసంయుత్తకే సకలోపి సగాథకవగ్గో, సకలం అభిధమ్మపిటకం నిగాథకఞ్చ సుత్తయఞ్చ అఞ్ఞమ్పి అట్ఠహి అఙ్గేహి అసఙ్గహితం బుద్ధవచనం తం వేయ్యాకరణన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మపదం, థేరకథా, థేరీకథా, సుత్తనిపాతే, నో సుత్తనామికా సుద్ధికగాథా, గాథాతి వేదితబ్బా. సోమనస్స ఞాణమయికగాథా పటిక-సంయుత్తా ద్వే అసీతిసుత్తన్తా ఉదానన్తి వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం భగవతాతిఆదినయప్పవత్తా దసుత్తరసతసుత్తన్తా, ఇతివుత్తకన్తి వేదితబ్బా. అపణ్ణకజాతకాదీని పఞ్ఞాసాదికాని. పఞ్చజాతకసతాని, జాతకన్తి వేదితబ్బం. చత్తారో మే భిక్ఖవే అచ్ఛరియా అభూతధమ్మా, ఆనన్దేతిఆదినయప్పవత్తా సబ్బేపి అచ్ఛరియ అభూతధమ్మపటిసంయుత్తా సుత్తన్తా అభూతధమ్మన్తి వేదితబ్బా. చుల్లవేదల్ల, మహావేదల్ల, సమ్మాదిట్ఠి, సక్కపఞ్హ, సఙ్ఖారభాజనియ, మహాపుణ్ణమసుత్తన్తాదయో సబ్బేపి వేదఞ్చ తుట్ఠిఞ్చ లద్ధా [పుచ్ఛ] లద్ధా పుచ్ఛితసుత్తన్తా, వేదల్లన్తి వేదితబ్బా. కతమాని చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని దుజానాని, చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని సచే విత్థారేన కథిస్సం అతిపపఞ్చో భవిస్సతి. తస్మా నయ వసేన కథిస్సామి. ఏకం వత్థు, ఏకో ధమ్మక్ఖన్ధో, ఏకం నిదానం ఏకో ధమ్మక్ఖన్ధో, ఏకం పఞ్హా పుచ్ఛన్తం ఏకో ధమ్మక్ఖన్ధో, ఏకం పఞ్హా విసజ్జనం ఏకో ధమ్మక్ఖన్ధో, చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని కేన భాసితాని, కత్థ భాసితాని, కదా భాసితాని, కమారబ్భ భాసితాని, కిమత్థం భాసితాని, కేన ధారితాని, కేనాభతాని, కిమత్థం పరియాపుణితబ్బాని. తత్రాయం విసజ్జనా, కేన భాసితానీతి? బుద్ధాను బుద్ధేహి భాసితాని. కత్థ భాసితానీతి? దేవేసు చ మానుస్సేసు చ, భాసితాని. కదా భాసితానీతి? భగవతో ధరమానకాలే చేవ పచ్ఛిమకాలే చ భాసితాని. కతమారబ్భ భాసితానీతి? పఞ్చవగ్గియాదికే వేనేయ్య బన్ధవే ఆరబ్భ భాసితానీతి. కిమత్థం భాసితానీతి? తివజ్జఞ్చ అవజ్జఞ్చ ఞత్వా వజ్జం పహాయ అవజ్జే పటిపత్తిత్వా నిబ్బానపరియన్తే. దిట్ఠ-ధమ్మికసమ్పరాయికత్థే సమ్పాపుణితుం.

కేన ధారితానీతి? అనుబుద్ధేహి చేవ సిస్సానుసిస్సేహి చ ధారితాని. కేనా భతానీతి? ఆచరియ పరంపరేహి ఆభతాని. కిమత్థం పరియాపుణితబ్బానీతి? వజ్జఞ్చ అవజ్జఞ్చ ఞత్వా వజ్జం పహాయ అవజ్జే పటిపత్తిత్వా నిబ్బానపరియన్తే దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థే, సంపాపుణితుం, యదేవం తాయ నిబ్బానపరియన్తే దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థే సాధికాని హోన్తి. తేవ తత్థ కేహి అప్పమత్తేన పరియాపుణితబ్బాని ధారేతబ్బాని ధారేతబ్బాని వాచేతబ్బాని సజ్ఝాయం కాతబ్బానీతి [ఇతి చుల్లగన్థవంసే పిటకత్తయ దీపకో నామ పఠమో పరిచ్ఛేదో.]