౩. సమాసకణ్డ
సమాసలక్ఖణాది
౨౦౨. నామానం సమాసో యుత్తత్థోత్యధికారో. సమాసోతి భిన్నత్థానం పదాన మేకత్థతా. యుత్తత్థోతి అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధత్థో.
విభాసాత్యధికాతబ్బం వాక్యత్థం.
కమ్మధారయసమాస
౨౦౩. ‘‘మహన్తో చ సో వీరో చా’’తి వాక్యే –
ద్విపదే తుల్యాధికరణే కమ్మధారయో.
భిన్నప్పవత్తినిమిత్తా సద్దా ఏకస్మిం వత్థుని పవత్తా తుల్యాధికరణా, విసేసనవిసేసస్సభూతా సమానాధికరణా ద్వే పదా యదా సమస్యన్తే, తదా సో సమాసో కమ్మధారయో
నామ, ఇధ వా సమాససుత్తాని సఞ్ఞాద్వారేన సమాసవిధాయకాని.
అగ్గహితవిసేసనా బుద్ధి విసేస్సమ్హి న ఉప్పజ్జతీతి విసేసనం పుబ్బం హోతి, సమాసేనేవ తుల్యాధికరణత్తస్స వుత్తత్తా తప్పకాసనత్థం పయుత్తా సమాసతో అతిరిత్తా చ సో ఇచ్చేతే ‘‘వుత్తట్ఠానమప్పయోగో’’తి ఞాయా నప్పయుజ్జన్తే. ఏవమఞ్ఞత్ర.
తేసం విభత్తియో లోపా చ.
తేసం యుత్తత్థానం సమాసానం పుబ్బుత్తరపదానం విభత్తీ లుప్యన్తే, చకారేన క్వచి న.
తతో మహన్త వీర ఇతి చ రూపప్పసఙ్గే –
పకతి చస్స సరన్తస్స.
విభత్తీసు లుత్తాసు సరన్తస్స పుబ్బభూతస్స, పరభూతస్స చ అస్స సమాసపదస్స పకతి హోతీతీహ లుత్తాకారా పునానీయన్తే.
తతో మహన్త వీరఇతి ఠితే –
‘‘మహతం మహా తుల్యాధికరణే పదే’’తి మహన్తస్స మహా.
తద్ధిత సమాస కితకా నామంవాతవేతునాదీసు చ.
తద్ధితాదయో నామం ఇవ దట్ఠబ్బా తవేప్పభుతిపచ్చయే వజ్జేత్వా.
తతో వత్తిచ్ఛాయ స్యాది. మహావీరో, మహావీరాఇచ్చాది.
౨౦౪. కమ్మధారయో ద్వన్దో చ, తప్పురిసో చ లాభినో.
తయో పరపదే లిఙ్గం, బహుబ్బీహి పదన్తరే.
౨౦౫. రత్తా చ సా పటీ చాతి రత్తపటీ, మహన్తీ చ సా సద్ధా చాతి మహాసద్ధా. ఏత్థ ‘‘కమ్మధారయసఞ్ఞే చే’’తి పుబ్బపదే పుమేవ కతే ఆఈపచ్చయానం నివుత్తి.
౨౦౬. నీలఞ్చ తం ఉప్పలఞ్చాతి నీలుప్పలం, సత్థీవ సత్థి, సత్థి చ సా సామా చాతి సత్థిసామా. ముఖమేవ చన్దో ముఖచన్దో.
విసేసనవిసేస్సానం యథేచ్ఛత్తా క్వచి విసేసనం పరం హోతి, ఖత్తియభూతోఇచ్చాది, ఇచ్ఛా చ యథాతన్తి.
ఉభే తప్పురిస సమాస
౨౦౭. నసద్దా సి, తస్స లోపో. న సురో అసురో.
ఏత్థ కమ్మధారయే కతే – ‘‘ఉభే తప్పురిసా’’తి తప్పురిససఞ్ఞా. ‘‘అత్తన్నస్స తప్పురిసే’’తి నస్స అ. న అస్సో అనస్సో. ఏత్థ ‘‘సరే అన’’తి నస్స అన.
౨౦౮. ‘‘నామానం సమాసో’’తి సుత్తే ద్విధాకతే అయుత్తత్థానమ్పి క్వచి సమాసో. న పున గేయ్యా అపునగేయ్యా గాథేత్యాది. ఏత్థ గేయ్యేన సమ్బన్ధో న-సద్దో అయుత్తత్థేనాపి పునేన యోగవిభాగబలా సమస్యతే.
దిగుసమాస
౨౦౯. తయో లోకా సమాహటా తిలోకం.
ఏత్థ ‘‘సఙ్ఖ్యాపుబ్బో దిగూ’’తి కమ్మధారయస్స దిగుసఞ్ఞా. ‘దిగుస్సేకత్తం’’తి ఏకత్తం, నపుంసకత్తఞ్చ.
సుద్ధతప్పురిససమాస
౨౧౦. తప్పురిసా త్వేవ.
అమాదయో పరపదేహి.
దుతియన్తాదయో పరపదేహి నామేహి యదా సమస్యన్తే, తదా సో సమాసో తప్పురిసో నామ.
గామం గతో గామగతో.
‘‘పస్స వాసిట్ఠ గామం, గతో తిస్సో సావత్థిం’’త్య త్రాయుత్తత్థతాయ న సమాసో. తథా ఞ్ఞత్ర ఞేయ్యం.
౨౧౧. రఞ్ఞా హతో రాజహతో.
కిచ్చన్తేహి భీయో అధికత్థవచనే.
తబ్బ, అనీయ, ణ్య, తేయ్య, రిచ్చప్పచ్చయా కిచ్చా. థుతినిన్దత్థమజ్ఝారోపితత్థం వచనం అధికత్థవచనం. సోణలేయ్యో కూపోఇచ్చాది. సోణేహి యథా లియ్హతే, తథా పుణ్ణత్తా థుతి. తేహి ఉచ్ఛిట్ఠత్తా నిన్దా చ.
దధినా ఉపసిత్తం భోజనం దధిభోజనం, సమాసపదేనేవ ఉపసిత్తక్రియాయ కథనా నత్థేత్థాయుత్తత్థతా. ఉపసిత్తసద్దాప్పయోగో పుబ్బేవ.
౨౧౨. కరణే తు-అసినా కలహో అసికలహో.
౨౧౩. బుద్ధస్స దేయ్యం బుద్ధద్దేయ్యం, పరస్సపదం, ఏత్థ విభత్యలోపో. ఏవం అత్తనోపదమిచ్చాది.
౨౧౪. చోరస్మా భయం చోరభయం. ఏవం బద్ధనముత్తోచ్చాది.
౨౧౫. రఞ్ఞో పుత్తో రాజపుత్తో.
‘‘బ్రాహ్మణస్స కణ్హా దన్తా’’ ఇచ్చత్ర దన్తాపేక్ఖా ఛట్ఠీతి కణ్హేన సమ్బన్ధాభావా న సమాసో. యదా తు కణ్హా చ తే దన్తా చేతి కమ్మధారయో, తదా ఛట్ఠీ కణ్హదన్తాపేక్ఖాతి బ్రాహ్మణకణ్హదన్తాతి సమాసో హోతేవ.
౨౧౬. ‘‘రఞ్ఞో మాగధస్స ధన’’ న్త్యత్ర రఞ్ఞోతి ఛట్ఠీ ధన మపేక్ఖతే, న మాగధం. రాజా ఏవ మాగధసద్దేన వుచ్చతేతి భేదాభావా సమ్బన్ధాభావోతి తుల్యాధికరణేన మాగధేన సహ రాజా న సమస్యతే. ద్విట్ఠో హి సమ్బన్ధో.
రఞ్ఞో అస్సో పురిసో చే’’ త్య త్ర రఞ్ఞో అస్సో, రఞ్ఞో పురిసో తి చ పచ్చేకం సమ్బన్ధతో సాపేక్ఖతా అత్థీతి న సమాసో. ‘‘అస్సో చ పురిసో చా’’తి ద్వన్దే కతే తు రాజస్సపురిసాతి హోతేవ, అఞ్ఞానపేక్ఖత్తా.
‘‘రఞ్ఞో గరుపుత్తో’’ ఇచ్చత్ర రాజాపేక్ఖినోపి గరునో
పుత్తేన సహ సమాసో, గమకత్తా. గమకత్తమ్పి సమాసస్స నిబన్ధనం. తత్థ గరునో పుత్తోతి విగ్గహో, ఏవమఞ్ఞత్ర.
౨౧౭. రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా.
క్వచి నిన్దాయం - కూపే మణ్డూకో వియ కూపమణ్డూకో. ఏవం నగరకాకో ఇచ్చాది. అత్రోపమాయ నిన్దా గమ్యతే.
అన్తేవాసికో త్యాదో విభత్త్యలోపో.
బహుబ్బీహిసమాస
౨౧౮. అఞ్ఞపదత్థేసు బహుబ్బీహి.
అప్పఠమన్తాన మఞ్ఞేసం పదానం అత్థేసు ద్వే వా బహూని వా నామాని యదా సమస్యన్తే, తదా సో సమాసో బహుబ్బీహి నామ.
ఆగతా సమణా యం సా ఆగతసమణో, విహారో.
౨౧౯. జితాని ఇన్ద్రియాని యేన సో జితిన్ద్రియో, భగవా. ఆహితో అగ్గి యేన సో ఆహితగ్గి. అగ్యాహితో వాత్యాదో యథేచ్ఛం విసేసనస్స పరతా.
౨౨౦. కరణే తు-ఛిన్నో రుక్ఖో యేన సో ఛిన్నరుక్ఖో, ఫరసు.
౨౨౧. దిన్నో సుఙ్కో యస్స సో దిన్నసుఙ్కో, రాజా.
౨౨౨. నిగ్గతా జనా యస్మా సో నిగ్గతజనో, గామో.
౨౨౩. దస బలాని యస్స సో దసబలో, భగవా. నత్థి సమో యస్స సో అసమో. ఏత్థ ‘‘అత్తన్నస్సా’’తి యోగవిభాగేన నస్స అ.
పహూతా జివ్హా యస్స సో పహూతజివ్హో, మహన్తీ పఞ్ఞా యస్స సో మహాపఞ్ఞో. ద్వీసు ‘‘ఇత్థియమ్భాసితపుమిత్థీపుమావ చే’’తి పుమ్భావాతిదేసా పుబ్బుత్తరపదేసు ఆఈప్పచ్చయానమభావో.
౨౨౪. ‘‘క్వచి సమాసన్తగతానమకారన్తో’’తి అన్తస్స అత్తం. కారగ్గహణేన ఆ ఇ చ. ఇత్థియమివణ్ణన్తా, త్వన్తేహి చ కప్పచ్చయోపి. యథా - విసాలం అక్ఖి యస్స సో విసాలక్ఖో, పచ్చక్ఖధమ్మా, సిలోపో. సోభనో గన్ధో యస్స సో సుగన్ధి. బహుకన్తికో, బహునదికో, సముద్దో. ఏత్థ యదాదినా రస్సో. బహుకత్తుకో. మత్తా బహవో మాతఙ్గా యస్మిం తం మత్తబహుమాతఙ్గం, వనం.
తుల్యాధికరణో.
౨౨౫. సువణ్ణస్స వియ వణ్ణో యస్స సో సువణ్ణవణ్ణో. వజిరం పాణిమ్హి యస్స సో వజిరపాణి. ఉరసి లోమాని యస్స సో ఉరసిలోమో. ఏత్థ విభత్యలోపో.
‘‘అత్థేసూ’’తి బహుత్తగ్గహణేన క్వచి పఠమన్తానమ్పి. సహ హేతునా యో వత్తతే సో సహేతుకో, ‘‘యదా’’ దినా సహస్స సో.
౨౨౬. సత్త వా అట్ఠ వా సత్తట్ఠ, మాసా, ఏత్థఞ్ఞపదత్థో వా సద్దస్సత్థో. దక్ఖిణస్సా చ పుబ్బస్సా చ దిసాయ యం అన్తరాలం, సా దక్ఖిణపుబ్బా, దిసా.
భిన్నాధికరణో.
అప్పఠమన్తానన్తి కిం, దేసితో బుద్ధేన యో ధమ్మో.
ద్వన్దసమాస
౨౨౭. నామానం సముచ్చయో ద్వన్దో.
సముచ్చయో, తి పిణ్డీకరణం ఏకవిభత్తికానం నామానం యో సముచ్చయో, సో ద్వన్దో నామ, ఇదం సుత్తం బహువచనవిసయం.
చన్దో చ సూరియో చ చన్దసూరియా. తిట్ఠన్తి త్యాది-
క్రియాసమ్బన్ధసామఞ్ఞతో అత్థేత్థాపేకత్థతా, ఏవం నరనారియో, అక్ఖరపదాని.
౨౨౮. తథా ద్వన్దే పాణి తురియ యోగ్గ సేనఙ్గ ఖుద్దజన్తుక వివిధ విరుద్ధ విసభాగత్థాదీనఞ్చ.
వివిధేనాకారేన విరుద్ధా వివిధవిరుద్ధా, సభాగా సదిసా, వివిధా చ తే సభాగా చేతి విసభాగా. యథా దిగుసమాసే, తథా ద్వన్దే పాణ్యఙ్గత్థాదీనం ఏకత్తం, నపుంసకత్తఞ్చ హోతి.
చక్ఖుసోతం, గీతవాదితం, యుగనఙ్గలం, హత్థస్సం, అసిచమ్మం, డంసమకసం, కోకాలూకం.
నామరూపం, నామం నమనలక్ఖణం, రూపం రుప్పనలక్ఖణం. ఏవమేతే ధమ్మా లక్ఖణతో వివిధా, పరమత్థతో సభాగా చ.
ఆదిసద్దేనాఞ్ఞత్థాపి. యథా - భిన్నలిఙ్గానం - ఇత్థిపుమం. యదాదినా రస్సో, దాసిదాసం, పత్తచీవరం. గఙ్గాసోణం.
సఙ్ఖ్యాపరిమాణానం - తికచతుక్కం.
సిప్పీనం - వేణరథకారం.
లుద్దకానం - సాకున్తిక మాగవికం.
అప్పాణిజాతీనం - ఆరసత్థి.
ఏకజ్ఝాయనబ్రాహ్మణానం - కఠకాలాపం ఇచ్చాది.
౨౨౯. విభాసా రుక్ఖ తిణ పసు ధన ధఞ్ఞ జనపదాదీనఞ్చ.
ద్వన్దే రుక్ఖాదీనం ఏకత్తం నపుంసకత్తఞ్చ వా హోతి.
ధవఖదిరం, ధవఖదిరా, ముఞ్జపబ్బజం, ముఞ్జపబ్బజా, అజేళకం, అజేళకా, హిరఞ్ఞసువణ్ణం, హిరఞ్ఞసువణ్ణాని, సాలియవం, సాలియవా.
కాసికోసలం కాసికోసలా.
ఆదిసద్దేన అఞ్ఞేసుపి వా. యథా – నిచ్చవిరోధీనమద్దబ్బానం - కుసలాకుసలం, కుసలాకుసలాని.
సకుణీనం - బకబలాకం, బకబలాకా.
బ్యఞ్జనానం - దధిఘతం, దధిఘతాని.
దిసానం - పుబ్బాపరం, పుబ్బాపరా ఇచ్చాది.
అబ్యయీభావసమాస
౨౩౦. అధిసద్దా స్మిం, తస్స లోపో. అధిసద్దేన తుల్యాధికరణత్తా ఇత్థిసద్దాపిస్మిం. నిచ్చసమాసత్తా ఆధారభూతాయమిత్థియన్తి పదన్తరేన విగ్గహో. అధి ఇత్థియన్తి ఠితే –
ఉపసగ్గనిపాతపుబ్బకో అబ్యయీభావో.
ఉపసగ్గాదిపుబ్బకో సద్దో విభత్యత్థాదీసు సమాసో హోతి, అబ్యయీభావసఞ్ఞో చ.
‘‘సో నపుంసకలిఙ్గో’’తి అబ్యయీభావో నపుంసకలిఙ్గో, యదాదినా ఏకవచనో చ.
‘‘సరో రస్సో నపుంసకే’’తి రస్సో.
అఞ్ఞస్మా లోపో చ.
అనకారన్తా అబ్యయీభావా పరా సబ్బా విభత్తీ లుజ్జరే. అధిత్థి, విభత్తీనమత్థో ఆధారాది.
ఇధాధిసద్దో ఆధారేవత్తతే, అధిత్థిఇచ్చేతం పదం ఇత్థియ మిచ్చేతమత్థం వదతి.
సమీపం నగరస్స ఉపనగరం. ‘‘అంవిభత్తీనమకారన్తబ్యయీభావా’’తి విభత్తీనం క్వచి అం.
క్వచీతి కిం. ఉపనగరే.
అభావో మక్ఖికానం నిమ్మక్ఖికం రస్సో. అనుపుబ్బో థేరానం అనుథేరం, అనతిక్కమ్మ సత్తిం యథాసత్తి.
యే యే బుడ్ఢా యథాబుడ్ఢం, విచ్ఛాయం.
యత్తకో పరిచ్ఛేదో జీవస్స యావజీవం, అవధారణే.
ఆ పబ్బతా ఖేత్తం ఆపబ్బతం ఖేత్తం, మరియాదాయం, వజ్జమానా సీమా మరియాదా, పబ్బతం వినాత్యత్థో.
ఆ జలన్తా సీతం ఆజలన్తం సీతం, అభివిధిమ్హి, గయ్హమానా సీమా అభివిధి, జలన్తేన సహేత్యత్థో.
ఆసద్దయోగే ‘‘ధాతునామా’’దినా అపాదానవిధానేనేవ వాక్యమ్పి సిద్ధం. తథాఞ్ఞత్ర.
౨౩౧. ‘‘ఉత్తమో వీరో పవీరో’’ ఇచ్చాదో పన పుబ్బపదత్థప్పధానత్తాభావాబ్యయీభావాభావో కమ్మధారయోఏవ. ఏవం విసిట్ఠో ధమ్మో అభిధమ్మో. కుచ్ఛితం అన్నం కదన్నం. ఏత్త్థ ‘‘కద కుస్సా’’తి సరే కుస్స కదాదేసో.
అప్పకం లవణం కాలవణం, ఏత్థ ‘‘కాప్పత్థేసు చా’’తి కుస్స కా, బహువచనేనాఞ్ఞత్రాపి క్వచి. కుచ్ఛితో పురిసో కాపురిసో, కుపురిసో వా, ఏవమసురాది.
పుబ్బపరూభయమఞ్ఞపదత్థ - ప్పధానాబ్యయీభావ సమాసో;
కమ్మధారయక తప్పురిసా ద్వే, ద్వేన్దో చ బహుబ్బీహి చ ఞేయ్యా.
సమాసో.