౪. తద్ధితకణ్డ

అపచ్చతద్ధిత

౨౩౨. వాణపచ్చే.

ఛట్ఠన్తా సద్దా ‘‘తస్సాపచ్చ’’మిచ్చస్మిం అత్థే ణో వా హోతి. వాతి వాక్యత్థం. ణేనేవాపచ్చత్థస్స వుత్తత్తా అపచ్చసద్దాప్పయోగో.

‘‘తేసం విభత్యా’’ దో తేసంగహణేన విభత్తిలోపో. తథోత్తరత్ర.

‘‘తేసం ణో లోపం’’తి పచ్చయానం ణస్స లోపో.

‘‘వుద్ధాదిసరస్స వా సంయోగన్తస్స సణే చే’’తి సణకారే పరే అసంయోగన్తస్సాదిసరస్స వుద్ధి.

తస్సాపనియమే –

అయువణ్ణానఞ్చాయో వుద్ధి.

అకారివణ్ణువణ్ణానం ఆఏఓవుద్ధియో హోన్తి, చసద్దేన క్వచి న.

సరలోపాది, తద్ధితత్తా నామమివ కతే స్యాది.

తద్ధితాభిధేయ్యలిఙ్గ–విభత్తివచనా సియుం.

సమూహభావజా భీయో, సకత్థే ణ్యో నపుంసకే.

తా తుత్థియం నిపాతా తే, ధామిథంపచ్చయన్తకా.

వసిట్ఠస్సాపచ్చం పోసో వాసిట్ఠో, ఇత్థీ వాసిట్ఠీ, నపుంసకం వాసిట్ఠం. వికప్పవిధానతో తద్ధితేన సమాసస్సాచ్చన్తం బాధాయా భావా వసిట్ఠా పచ్చన్తిపి హోతి.

నపుంసకేన వాపీతి, సద్దసత్థవిదూ విదుం.

౨౩౩. వా అపచ్చేతి చాధికారో.

ణాయన ణాన వచ్ఛాదితో.

వచ్ఛాదితో గోత్తగణతో ణాయనో ణానో చ వా హోతి.

అపచ్చం పపుత్తప్పభుతి గోత్తం. కచ్చస్సాపచ్చం కచ్చాయనో, కచ్చానో వా. సంయోగన్తత్తా న వుద్ధి.

౨౩౪. ‘‘ణేయ్యో కత్తికాదీహీ’’తి ణేయ్యో, వినతాయ అపచ్చం వేనతేయ్యో వినతేయ్యో వా. న పక్ఖే వుద్ధి, ణేయ్యోతి యోగవిభాగేన ‘‘తస్స దీయతే’’ త్యత్థేపి ణేయ్యో, దక్ఖిణా దీయతే యస్స సో దక్ఖిణేయ్యో.

౨౩౫. అతో ణి వా.

అకారన్తతో అపచ్చే ణి వా హోతి, పున వాసద్దేన ణికో, అకారన్తా అనకారన్తా చ బోపి.

దక్ఖి, సక్యపుత్తికో, మణ్డబ్బో, భాతుబ్బో. ద్విత్తం.

౨౩౬. ‘‘ణవో పగ్వాదీహీ’’ తి ణవో. మనునో అపచ్చం మాణవో.

౨౩౭. ‘‘ణేర విధవాదితో’’తి ణేరో, సామణేరో.

సంసట్ఠాదిఅనేకత్థతద్ధిత

౨౩౮. ‘‘యేన వా సంసట్ఠం తరతి చరతి వహతి ణికో’’తి ణికో. వాకారేన నేకత్థేనేకపచ్చయా చ. ఘతేన సంసట్ఠో ఘాతికో, ఓదనో. ఉళూపేన తరతీతి ఓళూపికో, ఉళూపికో వా, న పక్ఖే వుద్ధి.

సకటేన చరతీతి సాకటికో. సీసేన వహతీతి సీసికో, న వుద్ధి.

ఇత్థిలిఙ్గతో ఏయ్యకో, ణకో చ. చమ్పాయం జాతో చమ్పేయ్యకో. ఏవం బారాణసేయ్యకో. ణకో – కుసినారాయం వసతీతి కోసినారకో. జనపదతో ణకో చ – మగధేసు వసతి, తేసం ఇస్సరో వా మాగధకో.

తజ్జాతియా విసిట్ఠత్థే ఆజానీయో. అస్సజాతియా విసిట్ఠో అస్సాజానీయో. ఞో - అగ్గన్తి జానితబ్బం అగ్గఞ్ఞం, ద్విత్తం.

౨౩౯. తమధీతే తేన కతాదిసన్నిధాననియోగసిప్పభణ్డ జీవికత్థేసు చ.

తం అధీతే ఇచ్చాదీస్వత్థేసు ఆదిసద్దేన హతాదీసు చ ణికో వా హోతి. అభిధమ్మమధీతేతి ఆభిధమ్మికో, అభిధమ్మికో వా, న పక్ఖే వుద్ధి. వచసా కతం కమ్మం వాచసికం. ఏవం మానసికం, ఏత్థ –

‘‘స సరే వాగమో’’తీహానువత్తితాదిసద్దేన సాగమో.

సరీరే సన్నిధానా వేదనా సారీరికా. ద్వారే నియుత్తో దోవారికో, ఏత్థ- ‘‘మాయూనమాగమో ఠానే’’తి వకారతో పుబ్బే ఓకారాగమో.

సిప్పన్తి గీతాదికలా, వీణా అస్స సిప్పన్తి వేణికో, అత్ర వీణేతి వీణావాదనం. గన్ధో అస్స భణ్డన్తి గన్ధికో, మగే హన్త్వా జీవతీతి మాగవికో, వకారాగమో. జాలేన హతో జాలికో, సుత్తేన బద్ధో సుత్తికో, చాపో అస్స ఆయుధన్తి చాపికో, వాతో అస్స ఆబాధో అత్థీతి వా వాతికో, బుద్ధే పసన్నో బుద్ధికో, వత్థేన కీతం భణ్డం వత్థికం.

కుమ్భో అస్స పరిమాణం, త మరహతి, తేసం రాసి వా కుమ్భికో. అక్ఖేన దిబ్బతీతి అక్ఖికో, మగధేసు వసతి, జాతోతి వా మాగధికో ఇచ్చాది.

౨౪౦. ణ రాగా తేన రత్తం తస్సేదమఞ్ఞత్థేసు చ.

తేన రత్తం త్యాద్యత్థేసు ణో వా హోతి. కసావేన రత్తం కాసావం.

ఏవం నీలం పీతమిచ్చాది. న వుద్ధి, మహిసస్స ఇదం మాహిసం, సిఙ్గం.

ఏవం రాజపోరిసం, ఏత్థ ‘‘అయువణ్ణానఞ్చా’’ దో పున వుద్ధిగ్గహణేన ఉత్తరపదస్స వుద్ధి. మగధేహి ఆగతో, తత్ర జాతో, తేసం ఇస్సరో, తే అస్స నివాసోతి వా మాగధో, కత్తికాదీహి యుత్తో కత్తికో, మాసో.

బుద్ధో అస్స దేవతాతి బుద్ధో. బ్యాకరణం అవేచ్చ అధీతేతి వేయ్యాకరణో. ఏత్థ ‘‘మాయూనమా’’దినా యకారతో పుబ్బే ఏ ఆగమో, యస్స ద్విత్తం. సగరేహి నిబ్బత్తో సాగరోఇచ్చాది.

౨౪౧. జాతాదీనమిమియా చ.

జాతాదీసు ఇమో ఇయో చ హోతి, చసద్దేన కియో చ. పచ్ఛా జాతో పచ్ఛిమో, మనుస్సజాతియా జాతో మనుస్సజాతియో. అన్తే నియుత్తో అన్తిమో, అన్తియో.

ఏవం అన్ధకియో. పుత్తో అస్స అత్థీతి పుత్తిమో, పుత్తియో. ఏవం కప్పియో.

౨౪౨. ‘‘తదస్సట్ఠానమీయో చే’’తి ఈయో, చకారేన హితాద్యత్థేపి, బన్ధనస్స ఠానం బన్ధనీయం, చఙ్కమనస్స హితం చఙ్కమనీయం.

౨౪౩. ‘‘ఆలు తబ్బహులే’’తి ఆలు. అభిజ్ఝాబహులో అభిజ్ఝాలు.

విసేసతద్ధిత

౨౪౪. విసేసే తరతమిస్సికియిట్ఠా.

అతిసయత్థే తరాదయో హోన్తి.

అయమేతేసం అతిసయేన పాపోతి పాపతరో, పాపతమో, పాపిస్సికో, పాపియో, పాపిట్ఠో వా.

‘‘వుద్ధస్స జో ఇయిట్ఠేసూ’’తి వుద్ధస్స జాదేసే – ‘‘సరలోపా’’దో పకతిగ్గహణేన పకత్యభావా ఇస్స ఏ. జేయ్యో, జేట్ఠో.

ఏవం ‘‘పసత్థస్స సో చే’’తి సాదేసే సేయ్యో, సేట్ఠో.

అస్సత్థితద్ధిత

౨౪౫. ‘‘తదస్సత్థీతి వీ చే’’తి వీ. మేధా అస్స అత్థీతి మేధావీ.

౨౪౬. ఏవం ‘‘తపాదితో సీ’’తి సీ, ద్విత్తం, తపస్సీ.

౨౪౭. ‘‘దణ్డాదితో ఇక ఈ’’తి ఇకో, ఈ చ. దణ్డికో, దణ్డీ.

౨౪౮. ‘‘గుణాదితో వన్తూ’’తి వన్తు. గుణవా, పఞ్ఞవా. యదాదినా రస్సో.

౨౪౯. ‘‘సత్యాదీహి మన్తూ’’తి మన్తు. సతిమా, భానుమా.

౨౫౦. ‘‘ఆయుస్సుకారాస్మన్తుమ్హీ’’తి ఉస్స అస. ఆయస్మా.

౨౫౧. ‘‘సద్ధాదితో ణ’’ ఇతి ణో. సద్ధో.

౨౫౨. ‘‘తప్పకతివచనే మయో’’తి మయో. సువణ్ణేన పకతం సోవణ్ణమయం, సువణ్ణమయం వా. పక్ఖే - యదాదినా వుద్ధి.

ఏతేసమో లోపే.

విభత్తిలోపే మనాదీనమన్తస్స ఓ హోతి. మనోమయం.

సఙ్ఖ్యాతద్ధిత

౨౫౩. సఙ్ఖ్యాపూరణే త్యధికారో.

‘‘ద్వితీహి తియో’’తి తియో, ‘‘తియే దుతాపి చే’’తి ద్వితీనం దుతా. ద్విన్నం పూరణో దుతియో, ఏవం తతియో.

౨౫౪. ‘‘చతుచ్ఛేహి థఠా’’తి థఠా. చతుత్థో, ఛట్ఠో.

౨౫౫. తేసమడ్ఢూపపదేన అడ్ఢుడ్ఢ దివడ్ఢ దియడ్ఢాడ్ఢతియా.

చతుత్థ దుతియ తతియానం అడ్ఢూపపదేన సహ అడ్ఢుడ్ఢ దివడ్ఢ దియడ్ఢాడ్ఢతియా హోన్తి.

అడ్ఢేన చతుత్థో అడ్ఢుడ్ఢో, అడ్ఢేన దుతియో దివడ్ఢో, దియడ్ఢో వా, అడ్ఢేన తతియో అడ్ఢతియో.

౨౫౬. ‘‘సఙ్ఖ్యాపూరణే మో’’తి మో, పఞ్చమో. ఇత్థియం పఞ్చన్నం పూరణీ పఞ్చమీ.

ఏకో చ దస చాతి ద్వన్దే కతే –

ద్వేకట్ఠానమాకారో వా.

సఙ్ఖ్యానే ఉత్తరపదే ద్విఏకఅట్ఠఇచ్చేతేస మన్తస్స ఆ వా హోతి. ఏకాదస పఞ్చీవ. ఏవం ద్వాదస.

యదాదినా తిస్స తేఆదేసే ‘‘ఏకాదితో దస్స ర సఙ్ఖ్యానే’’తి దససద్దే దస్స రో. తేరస.

౨౫౭. ‘‘చతూపపదస్స లోపో తుత్తరపదాదిచస్స చుచోపి నవా’’తి చతుసద్దే తుస్స లోపో చస్స చు చ. చుద్దస.

‘‘దసే సో నిచ్చఞ్చే’’తి ఛస్స సోఆదేసే – ‘‘ళ దరానం’’తి దససద్దే దస్స ళో. సోళస, అట్ఠారస.

౨౫౮. ‘‘వీసతి దసేసు బా ద్విస్స తూ’’తి ద్విస్స బా. బావీసతి, ఏకాదసన్నం పూరణో ఏకాదసమో.

౨౫౯. ‘‘ఏకాదితో దసస్సీ’’తి ఇత్థియం ఈ. ఏకాదసీ ఇచ్చాది.

‘‘ద్వాదితో కోనేకత్థే చే’’తి కో, ద్వే పరిమాణాని అస్సేతి ద్వికం. ఏవం తికాది.

౨౬౦. ‘‘సమూహత్థే కణ్ణా’’తి కణ చ, ణో చ. మనుస్సానం సమూహో మానుస్సకో, మానుస్సో వా.

ణే కతే – ‘‘ఝలానమియువా సరే వా’’ తీహ వాకారేన ఇస్స అయాదేసే – ద్వయం, తయం. ఏవం ‘‘గామజనబన్ధుసహాయాదీహి తా’’తి తా. గామతా, నాగరతా.

భావతద్ధిత

౨౬౧. ణ్యత్తతా భావే తు.

భావత్థే ణ్యత్తతా హోన్తి. తుసద్దేన త్తనో చ. సకత్థాదీసుపి ణ్యో, సకత్థే తా చ.

౨౬౨. హోన్త్యస్మా సద్దఞాణాని,

భావో సా సద్దవుత్తియా;

నిమిత్తభూతం నామఞ్చ,

జాతి దబ్బం క్రియా గుణో.

౨౬౩. యథా – చన్దస్స భావో చన్దత్తం. ఇహ నామవసా చన్దసద్దో చన్దద్దబ్బే వత్తతే, నిమిత్తస్స రూపానుగతఞ్చ ఞాణం. ఏవం మనుస్సత్తన్తి మనుస్సజాతివసా. యదాదినా ఈస్స రస్సే – దణ్డిత్తన్తి దణ్డద్దబ్బసమ్బన్ధా. పాచకత్తన్తి పచనక్రియాసమ్బన్ధా. నీలత్తన్తి నీలగుణవసా.

ఏవం ణ్యాదీసుపి యథాయోగం ఞేయ్యం. ణ్యో.

అవణ్ణో యే లోపఞ్చ.

యే పరే అవణ్ణో లుప్యతే, చకారేన ఇకారోపి.

యవతం తలణదకారానం బ్యఞ్జనాని చలఞ జకారత్త’’న్తి యకారయుత్తానం తాదీనం చాదయో, కారగ్గహణేన సకపభమాదితో పరయకారస్స పుబ్బేన సహ క్వచి పుబ్బరూపఞ్చ, ద్విత్తం. పణ్డిచ్చం, కోసల్లం, సామఞ్ఞం, సోహజ్జం, పోరిస్సం, నేపక్కం, సారుప్పం, ఓసబ్భం, ఓపమ్మం.

ఆత్తఞ్చ.

ఇఉఇచ్చేతేసం ఆ హోతి, రికారాగమో చ ఠానే.

సరలోపాదినా ఇలోపో. ఇసినో భావో.

ఆరిస్సం. ఏవం ముదుతా, అరహతా, న్తస్స యదాదినా లోపో.

పుథుజ్జనత్తనం, అకిఞ్చనమేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞం, కుణ్డనియా అపచ్చం కోణ్డఞ్ఞో, ఏత్థ వుద్ధాదో వాకారేన సంయోగన్తస్సాపి వుద్ధి.

పదాయ హితం పజ్జం, ధనాయం సంవత్తనికం ధఞ్ఞం, సతితో సమ్భూతం సచ్చం, ఇలోపో, తీసు న వుద్ధి. దేవో ఏవ దేవతా.

౨౬౪. ‘‘ణ విసమాదీహీ’’తి భావే ణో. వేసమం. ఉజునో భావో అజ్జవం. ఏత్థ ఉస్స ఆత్తే పరూకారస్స యదాదినా అవో.

౨౬౫. ‘‘రమణీయాదితో కణ్తి కణ. మానఞ్ఞకం.

అబ్యయతద్ధిత

౨౬౬. ‘‘విభాగే ధా చే’’తి ధా, చకారేన సోప్పచ్చయో చ. ఏకేన విభాగేన ఏకధా, నిపాతత్తా సిలోపో. పదవిభాగేన పదసో.

౨౬౭. ‘‘సబ్బనామేహి పకారవచనే తు థా’’తి థా. తుకారేన థత్తా చ. సబ్బో పకారో, సబ్బేన పకారేన వా సబ్బథా. ఏవం అఞ్ఞథత్తా.

౨౬౮. ‘‘కిమిమేహి థ’’న్తి థం, కాదేసే-కథం. ఇఆదేసే-ఇత్థం, థన్తి యోగవిభాగేన థం-బహుత్థం.

౨౬౯. అమలినం మలినం కరోతీత్యాద్యత్థే-అభూతతబ్భావే గమ్యమానే కరభూయోగే సతి నామతో యదాదినా ఈప్పచ్చయో, మలినీకరోతి సేతం. అభస్మనో భస్మనో కరణన్తి భస్మీకరణం కట్ఠస్స. అమలినో మలినో భవతీతి మలినీభవతి సేతో. ఈప్పచ్చయన్తోపి నిపాతో. అభూతతబ్భావేతి కిం, ఘటం కరోతి, ఘటో భవతి.

కరభూయోగేతి కిం, అమలినో మలినో జాయతే.

అవత్థావతోవత్థయా, భూతస్సఞ్ఞాయ వత్థునో.

తాయావత్థాయ భవనం, అభూతతబ్భవం విదుం.

తద్ధితో.