౧. సన్ధి కణ్డ

సఞ్ఞా

౨. అక్ఖరాపాదయో ఏకచత్తాలీసం.

అక్ఖరాపి అకారాదయో ఏకచత్తాలీసం సుత్తన్తోపకారా. తం యథా-అ ఆ-ఇ ఈ-ఉ ఊ-ఏ ఓ, క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ, య ర ల వ స హ ళ అం-ఇతి.

౩. తత్థోదన్తాసరా అట్ఠ.

తత్థ అక్ఖరేసు ఓకారన్తా అట్ఠ సరా నామ. తత్థేతి వత్తతే.

౪. లహుమత్తా తయో రస్సా.

తత్థ సరేసు లహుమత్తా అ, ఇ, ఉ ఇతి తయో రస్సా.

౫. అఞ్ఞే దీఘా.

తత్థ సరేసు రస్సేహఞ్ఞే దీఘా.

సంయోగతో పుబ్బే ఏఓ రస్సా ఇవోచ్చన్తే, అనన్తరా బ్యఞ్జనా సంయోగో. ఏత్థ, సేయ్యో, ఓట్ఠో, సోత్థి.

౬. సేసా బ్యఞ్జనా.

సరే ఠపేత్వా సేసా కాదయో నిగ్గహీతన్తా బ్యఞ్జనా.

౭. వగ్గా పఞ్చపఞ్చసో మన్తా.

బ్యఞ్జనానం కాదయో మకారన్తా పఞ్చపఞ్చసో అక్ఖరవన్తో వగ్గా.

౮. వగ్గానం పఠమదుతియా సో చాఘోసో. ళన్తాఞ్ఞే ఘోసా. ఘోసాఘోససఞ్ఞా చ ‘‘పరసమఞ్ఞా పయోగే’’తి సఙ్గహీతా. ఏవం లిఙ్గ, సబ్బనామ, పద, ఉపసగ్గ, నిపాత, తద్ధిత, ఆఖ్యాత, కమ్మప్పవచనీయాదిసఞ్ఞా చ.

౯. అంఇతి నిగ్గహీతం.

అంఇతి అకారతో పరం యో బిన్దు సూయతే, తం నిగ్గహీతం నామ.

బిన్దు చూళామణాకారో, నిగ్గహీతన్తి వుచ్చతే.

కేవలస్సా ప్పయోగత్తా, అకారో సన్నిధీయతే.

౧౦. అ, కవగ్గ, హా కణ్డజా, ఇ, చవగ్గ, యా తాలుజా, ఉ, పవగ్గా ఓట్ఠజా, టవగ్గ, ర, ళా ముద్ధజా, తవగ్గ, ల, సా దన్తజా, ఏ కణ్ఠతాలుజో, ఓ కణ్ఠోట్ఠజో, వో దన్తోట్ఠజో.

సఞ్ఞా

సరసన్ధి

౧౧. లోక అగ్గోఇత్యస్మిం – ‘‘పుబ్బమధోఠిత మస్సరం సరేన వియోజయే’’తి పుబ్బబ్యఞ్జనం సరతో పుథక్కాతబ్బం.

సరా సరే లోపం.

అనన్తరే సరే పరే సరా లోపం పప్పోన్తి.

‘‘నరే పరం యుత్తే’’తి అస్సరో బ్యఞ్జనో పరక్ఖరం నేతబ్బో లోకగ్గో.

సరేత్యస్మిం ఓపసిలేసికో కాససత్తమీ, తతో వణ్ణకాలబ్యవధానే కారియం న హోతి. యథా-మం అహా సీతి, ‘‘పమాదమనుయుఞ్జన్తీ’’త్యాదిగాథాయం ‘జనా అప్పమాద’న్తి చ. ఏవం సబ్బసన్ధీసు.

అనన్తరం పరస్స సరస్స లోపం వక్ఖతి, తస్మానేన పుబ్బస్స లోపో ఞాయతి, తేనేవ సత్తమీనిద్దిట్ఠస్స పరతాపి గమ్యతే.

౧౨. సరేత్యధికారో. పన ఇమే పన ఇమేతీహ-సరా లోపం ఇత్వేవ.

వా పరో అసరూపో.

అసమానరూపాసరమ్హా పరో సరో వా లుప్యతే, పనమే, పనిమే.

౧౩. బన్ధుస్స ఇవ, న ఉపేతీతీధ –

క్వచాసవణ్ణం లుత్తే.

సరే లుత్తే పరసరస్స క్వచి అసవణ్ణో హోతీతి ఇ ఉ ఇచ్చేతేసం ఠానాసన్నా ఏ ఓ. బన్ధుస్సేవ. నోపేతి.

౧౪. తత్ర అయం, యాని ఇధ, బహు ఉపకారం, సద్ధా ఇధ, తథా ఉపమన్త్యేతస్మిం –

దీఘం.

సరే లుత్తే పరో సరో క్వచి ఠానాసన్నం దీఘం యాతి. తత్రాయం, యానీధ, బహూపకారం, సద్ధీధ, తథూపమం.

౧౫. కింసు ఇధేత్యత్ర –

పుబ్బో చ.

సరే లుత్తే పుబ్బో చ క్వచి దీఘం యాతి. కిం సూధ.

౧౬. తే అజ్జ, తే అహంతేత్థ –

యమేదన్తస్సాదేసో.

సరే పరే అన్తస్స ఏకారస్స క్వచి యో ఆదేసో హోతి, త్యజ్జ, ‘‘దీఘ’’న్తి బ్యఞ్జనే పరే క్వచి దీఘో, త్యాహం.

క్వచీతి కిం. నేత్థ.

౧౭. సో అస్స, అను ఏతిత్యేత్థ –

వమోదుదన్తానం.

సరే పరే అన్తో కారుకారానం క్వచి వో ఆదేసో హోతి. స్వస్స, అన్వేతి.

క్వచీతి కిం. తయస్సు, సమేతాయస్మా.

౧౮. ఇధ అహం తీధ –

దో ధస్స చ.

సరే పరే ధస్స క్వచి దో హోతి. దీఘే – ఇదాహం. క్వచీతి కిం. ఇధేవ. చకారేన బ్యఞ్జనేపి, ఇధ భిక్ఖవే.

౧౯. పతి అన్తుం, వుత్తి అస్సేతీహ –

ఇవణ్ణో యన్నవా.

సరే పరే ఇవణ్ణస్స యో నవా హోతి. కత యకారస్స తిస్స ‘‘సబ్బో చన్తీ’’తి క్వచి చాదేసే ‘‘పరద్వేభావో ఠానే’’తి సరతో పరబ్యఞ్జనస్స ఠానాసన్నవసా ద్విత్తం. పచ్చన్తం, వుత్యస్స.

నవాతి కిం. పటగ్గి,

ఏత్థ ‘‘క్వచి పటి పతిస్సే’’తి పతిస్స పటి, వణ్ణగ్గహణం సబ్బత్థ రస్సదీఘ సఙ్గహణత్థం.

౨౦. యథా ఏవేతీహ –

ఏవాదిస్స రి పుబ్బో చ రస్సో.

సరతో పరస్స ఏవస్సాదిఏకారో రిత్తం నవా యాతి. పుబ్బో చ ఠానాసన్నం రస్సం. యథరివ. యథేవ.

౨౧. న ఇమస్స, తి అఙ్గికం, లహు ఏస్సతి, అత్థ అత్థం, ఇతో ఆయతి, తస్మా ఇహ, సబ్భి ఏవ, ఛ అభిఞ్ఞా, పుథ ఏవ, పా ఏవతీహ వా త్వేవ –

య వ మ ద న త ర ళా చాగమా.

సరే పరే యాదయో ఆగమా వా హోన్తి, చకారేన గో చ. నయిమస్స, తివఙ్గికం, లహుమేస్సతి, అత్తదత్థం, ఇతోనాయతి, తస్మాతిహ, సబ్భిరేవ, ఛళభిఞా, పుథగేవ, ‘‘రస్స’’న్తి బ్యఞ్జనే పరే క్వచి రస్సో. పగేవ.

వాతి కిం. ఛ అభిఞ్ఞా, పుథ ఏవ, పా ఏవ.

ఏత్థ ‘‘సరే క్వచీ’’తి సరానం పకతి హోతి, సస్సరూపమేవ, న వికారోత్యత్థో.

౨౨. అభి ఉగ్గతోత్యత్ర –

‘‘అబ్భో అభీ’’తి అభిస్స అబ్భో. అబ్భుగ్గతో.

సరసన్ధి

బ్యఞ్జనసన్ధి

౨౩. బ్యఞ్జనేత్యధికారో. క్వచీత్వేవ. సో భిక్ఖు, కచ్చి ను త్వం, జానేమ తన్తీహ –

లోపఞ్చ తత్రాకారో.

బ్యఞ్జనే పరే సరానం క్వచి లోపోహోతి, తత్ర లుత్తే ఠానే అకారాగమో, చకారేన ఓకారుకారాపి. సభిక్ఖు కచ్చినో త్వం, జానేము తం.

క్వచీతి కిం, సోముని.

౨౪. ఉఘోసో, ఆఖాతన్తీహ – ద్వేభావే ఠానే ఇత్వేవ.

వగ్గే ఘోసాఘోసానం తతియపఠమా.

వగ్గే ఘోసాఘోసానం చతుత్థదుతియానం తబ్బగ్గే తతియపఠమా హోన్తి యథాసఙ్ఖ్యం యుత్తే ఠానే, ఉగ్ఘోసో, రస్సే అక్ఖాతం.

౨౫. పర సహస్సం, అతిప్పఖోతీహ – ‘‘క్వచి ఓ బ్యఞ్జనే’’తి ఓకారాగమో. పరోసహస్సం. గాగమే చ, అతిప్పగోఖో.

౨౬. అవ నద్ధాత్యత్ర – ‘‘ఓ అవస్సే’’తి క్వచి అవస్స ఓ. ఓనద్ధా.

క్వచీతి కిం. అవసుస్సతు.

బ్యఞ్జనసన్ధి.

నిగ్గహీతసన్ధి

౨౭. నిగ్గహీతన్త్యధికారో. కిం కతో, సం జాతో, సం ఠితో, తం ధనం, తం మిత్తన్తిహ –

వగ్గన్తం వా వగ్గే.

వగ్గబ్యఞ్జనే పరే బిన్దుస్స తబ్బగ్గన్తో వా హోతి. కిఙ్కతో, సఞ్జాతో, సణ్ఠితో, తన్ధనం, తమ్మిత్తం.

వాతి కిం. న తం కమ్మం.

వాకారేనేవ లే లో చ. పుల్లిఙ్గం.

౨౮. వాత్యధికారో. ఏవం అస్స, ఏతం అవోచేతీహ –

మదా సరే.

సరే పరే బిన్దునో మ దా వా హోన్తి. ఏవమస్స, ఏతదవోచ.

వాతి కిం. మం అజిని.

౨౯. తం ఏవ, తం హీతీహ –

ఏహేఞం.

ఏకారే, హే చ పరే బిన్దునో ఞో వా హోతి. ద్విత్తే – తఞ్ఞేవ, తమేవ. తఞ్హి, తం హి.

౩౦. సంయోగోతీహ –

సయే చ.

యకారే పరే తేన సహ బిన్దునో ఞో వా హోతి. ద్విత్తే – సఞ్ఞోగో, సంయోగో.

౩౧. చక్ఖు అనిచ్చం, అవ సిరోతీహ - ఆగమో, క్వచిత్వేవ.

నిగ్గహీతఞ్చ.

సరే, బ్యఞ్జనే వా పరే క్వచి బిన్ద్వాగమో హోతి. చక్ఖుంఅనిచ్చం, అవంసిరో.

౩౨. విదూనం అగ్గం, తాసం అహంతీహ –

‘‘క్వచి లోపం’’తి సరే బిన్దులోపో, విదూనగ్గం. దీఘేతాసాహం.

౩౩. బుద్ధానం సాసనం, సం రాగోతీహ –

‘‘బ్యఞ్జనే చే’’తి బిన్దులోపో, బుద్ధానసాసనం. దీఘేసారాగో.

౩౪. బీజం ఇవేతీహ –

పరో వా సరో.

బిన్దుతో పరో సరో వా లుప్యతే, బీజంవ.

౩౫. ఏవం అస్సేతీహ –

బ్యఞ్జనో చ విసఞ్ఞోగో.

బిన్దుతో పరే సరే లుత్తే సంయోగో బ్యఞ్జనో వినట్ఠసంయోగో హోతీతి పుబ్బసలోపో. ఏవంస.

నిగ్గహీతసన్ధి.

వోమిస్సక సన్ధీ

౩౬. అనుపదిట్ఠానం వుత్తయోగతో.

ఇధానిద్దిట్ఠా సన్ధయో వుత్తానుసారేన ఞే య్యా, యథా – యది ఏవం, బోధి అఙ్గాతీహ – యాదేసే ఇమినా సుత్తేన దయకారసంయోగస్స జో, ధయకారసంయోగస్స ఝో, ద్విత్తే – యజ్జేవం, బోజ్ఝఙ్గా.

౩౭. అసదిససంయోగే ఏకసరూపతా చ.

పరి ఏసనాతీహ – యాదేసే రకారస్స యో, పయ్యేస నా.

౩౮. వణ్ణానం బహుత్తం, విపరీతతా చ.

సరతి, ఇతి ఏవ, సా ఇత్థీ, బుసం ఏవ, బహు ఆబాధో, అధి అభవి, సుఖం, దుక్ఖం, జీవోతీహ –

మాగమో సకారే అకారస్స ఉ చ, సుమరతి.

ఇస్స వో, ఇత్వేవ.

పరలోపే ఆకారస్స ఓ, సోత్థీ.

మాదేసే, పుబ్బదీఘే చ ఏకారస్స ఇ. బుసామివ.

వాదేసే హవకారవిపరియయో. బహ్వాబాధో.

అధిస్స క్వచి అద్ధో, దీఘే-అద్ధాభవి.

బిన్దునో, ఓకారస్స చ ఏ. సుఖే, దుక్ఖే, జీవే.

౩౯. రదానం ళో, పటిబోధో, పరిళాహో.

౪౦. సరే, బ్యఞ్జనే వా పరే బిన్దునో క్వచి మో. మమ అభాసి, బుద్ధమ సరణం, పుబ్బే మో పరం న నేతబ్బో అయుత్తత్తా.

౪౧. బిన్దుతో పరసరాన మఞ్ఞస్సరతాపి.

తం ఇమినా, ఏవం ఇమం, కిం అహం తీహ-ఇస్స అ. తదమినా.

ఇస్స ఉ, అకారస్స చ ఏ, బిన్దులోపాదో. ఏవుమం, కేహం.

౪౨. వాక్యసుఖుచ్చారణత్థం, ఛన్దహానిత్థఞ్చ వణ్ణలోపోపి.

పటిసఙ్ఖాయ యోనిసోతీహ – పుబ్బయలోపో, పటిసఙ్ఖాయోనిసో.

౪౩. అలాబూనిత్యాదో అకారలోపో. లాబూని సీదన్తి, సిలా ప్లవన్తి.

౪౪. వుత్యభేదాయ వికారోపి.

అకరమ్హసే తేత్యాదో సకారే గరునో ఏకారస్స ఇమినా లహుఅకారో, అకరమ్హస తే కిచ్చం.

౪౫. అక్ఖరనియమో ఛన్దం, గరులహునియమో భవే వుత్తి,

దీఘో, సంయోగాదిపుబ్బో రస్సో చ గరు, లహు తు రస్సో. యథా- ఆ, అస్స, అం, అ.

౪౬. ఏవమఞ్ఞాపి విఞ్ఞేయ్యా, సంహితా తన్తియా హితా;

సంహితాతి చ వణ్ణానం, సన్నిధబ్యవధానతో.

వోమిస్సకసన్ధి.