౯. కమ్మట్ఠానసఙ్గహఅనుదీపనా

౧౭౦. కమ్మట్ఠానసఙ్గహే. విదితో విఞ్ఞాతో నామరూప విభాగో యేనాతి విగ్గహో. యోగీ పుగ్గలో. ‘‘కిలేసే సమేతీ’’తి కామచ్ఛన్దాదికే నీవరణకిలేసే ఉపసమేతి. ‘‘తథా పవత్తో’’తి భావనావసేన పవత్తో. వూపసమనవసేన వా పవత్తో. ‘‘తాయా’’తి తాయభావనా పఞ్ఞాయ, పస్సన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పస్సితం’’తి సమనుపస్సితం. కథం కసిణభావనాదికం యోగకమ్మం అత్తావ అత్తనో ఠానం హోతీతి వుత్తం ‘‘ఆదిమజ్ఝపరియోసానానంహీ’’తిఆది. విభావనిపాఠే. ‘‘పదట్ఠానతాయా’’తి ఏతేన తిట్ఠతి అనివత్తమానం పవత్తతి ఏతేనాతి ఠానన్తి అత్థేన పదట్ఠానమేవ ఠానన్తి వుచ్చతీతి దీపేతి. ‘‘సుఖవిసేసానం’’తి ఝానసుఖ మగ్గసుఖ ఫలసుఖానం. ‘‘దసకసిణానీ’’తిఆదీసు ముఖ్యతో వా ఉపచారతో వా ద్విధాపి అత్థం దస్సేతుం ‘‘దసకసిణానీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సేసానిపీ’’తి అప్పమఞ్ఞాదీని సేసకమ్మట్ఠానానిపి. యం యం అనురూపం యథానురూపం. ‘‘సముదాచరణం’’తి పునప్పునం భుసం పవత్తనం. ‘‘సంసగ్గ భేదో’’తి ఏకమేకస్స పుగ్గలస్స కస్సచి ద్వేచరియా, కస్సచి తిస్సోతిఆదినా సమ్మిస్స విభాగో. అట్ఠకథాయం’’తి విసుద్ధిమగ్గ అట్ఠకథాయం. ‘‘సబ్బాయపి అప్పనాయా’’తి ఝానప్పనాయ చ మగ్గప్పనాయ చ ఫలప్పనాయ చ. ‘‘యా ఆసన్నే పవత్తా దూరే పవత్తాతి అధికారో. ‘‘ఇతరా పనా’’తి దూరే పవత్తాపన. ‘‘తాసం పనా’’తి తిస్సన్నం భావనానం పన. ‘‘తేసం పీ’’తి ద్విన్నం నిమిత్తానంపి. ‘‘విదత్థిచతురఙ్గులం’’ నామ విత్థారతో చతురఙ్గులాధికం విదత్థిప్పమాణం. విదత్థిప్పమాణం వా చతురఙ్గులప్పమాణం వాతిపి యుజ్జతి. తథాహి విసుద్ధిమగ్గే వాయోకసిణ విధానే చతురఙ్గులప్పమాణం సీసం వాతేన పహరియమానం దిస్వాతి వుత్తం. ఖలమణ్డలం నామ కస్సకానం కస్సమద్దనభూమిభాగమణ్డలం. ‘‘కతం వా’’తి నీలాదివణ్ణవిసేసరహితం అరుణవణ్ణం మత్తికక్ఖణ్డం ఉదకేన మద్దిత్వా చక్కమణ్డలం వియ పరిమణ్డలం సుమట్ఠతలం పథవిమణ్డలం కరోన్తి. ఏవం కతం వా. ‘‘అకతం వా’’తి కత్థచి భూమిభాగే కేనచి అకతం సయం జాతం వా. ‘‘కసిణేన జమ్బుదీపస్సా’’తి ఏత్థ.

బుద్ధోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

వరమేవ హి సాపీతి, కసిణేనపి జమ్బుదీపస్సాతి.

గాథాసేసో. తత్థ జమ్బుదీపస్స కసిణతో సాపీతివరా ఏవాతి యోజనా. ‘‘కసిణతో’’తి చ సకలమణ్డలతో. సకలస్స జమ్బుదీపమణ్డలస్స ఇస్సరియాధిపతితో పీతి వుత్తం హోతి. ‘‘సన్నివిట్ఠా’’తి సమం సణ్ఠితా. ‘‘సణ్ఠాన పఞ్ఞత్తీ’’తి మణ్డలసణ్ఠానేన ఉపట్ఠితా నిమిత్తపఞ్ఞత్తి ఏవ వుచ్చతి. ‘‘ఫుట్ఠట్ఠానే’’తి కాయేవా రుక్ఖగ్గాదీసువా వాతేన పహతట్ఠానే. ‘‘వాయు వట్టీ’’తి వాతపరిమణ్డలం. చన్దసూరియానం అగ్గిస్స చ ఓభాసేన విసిట్ఠాతి సమాసో. ‘‘విసిట్ఠా’’తి విసేసితా.

‘‘ధూమాతం’’తి ధూమాయితం. ధూమపూరితపటం వియాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘సూనభావం గతం’’తి. అన్తే కకారో నిన్దత్థజోతకోతి వుత్తం ‘‘కుచ్ఛితత్తా’’తి. జేగుచ్ఛి తబ్బత్తాతి అత్థో. ‘‘ఛవసరీరస్సా’’తి లామకసరీరస్స. ‘‘తదేవా’’తి ఛవసరీరమేవ. విపుబ్బకం విచ్ఛిన్నకం నామాతి సమ్బన్ధో. తత్థ విసేసేన నీలన్తివినీలం. తమేవ కుచ్ఛితత్తా వినీలకం. ‘‘తదేవ పున పచ్చిత్వా’’తి వినీలకసరీరమేవ పున కాలాతిక్కమే పచ్చిత్వా. పూతిలోహితానం పరిపక్కభావం పత్వాతి అత్థో. తతో తతో ద్వారచ్ఛిద్దతో. యుత్తం తదేవ సరీరన్తి సమ్బన్ధో. విచ్ఛిన్నకం నామ, విచ్ఛిద్దకన్తిపి పఠన్తి. ‘‘అపకడ్ఢిత్వా’’తి ఖణ్డాని సరీరతో మోచేత్వా తం తం పదేసం కడ్ఢిత్వా. ‘‘పగ్ఘరితలోహిత సరీరం’’తి ఛిన్నవిద్ధట్ఠానేసు వణముఖేహి పగ్ఘరితలోహితసరీరం.

‘‘బుద్ధానుస్సతీ’’తి ఏత్థ బుద్ధసద్దో గుణ్యూపచార వచనం హోతి. గుణినో దబ్బస్స నామేన గుణానం గహేతబ్బత్తాతి వుత్తం ‘‘బుద్ధగుణస్స అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతీ’’తి. ఏసనయో ధమ్మానుస్సతాదీసు. ‘‘అరహతాదీ’’తి అరహతాదిగుణో. విగతాని దుస్సిల్యాది మలాని చ మచ్ఛేరఞ్చ యస్స తం విగతమలమచ్ఛేరం. తస్స భావోతి విగ్గహో. ‘‘అత్తనా అధిగతనిబ్బానఞ్చా’’తి ఏతేన అరియపుగ్గలానం కిలేసానం అచ్చన్తవూపసమో వుత్తో. ‘‘యం ఆరబ్భా’’తి యం పుగ్గలం ఆరబ్భ. హితూపసంహారో నామ అయం పుగ్గలో అవేరో హోతు, అబ్యాపజ్జో హోతూతిఆదినా అవేరతాదీని హితసుఖాని తస్మిం పుగ్గలే చిత్తేన ఉపసంహరణం. కరుణా, ముదితా, హేట్ఠా చేతసికసఙ్గహే వుత్తత్థా ఏవ. హితూపసంహారో చ హితమోదనా చ అహితాపనయనఞ్చాతి ద్వన్దో. తత్థ హితూపసంహారో మేత్తాయ కిచ్చం. హితమోదనా ముదితాయ. అహితాపనయనం కరుణాయ కిచ్చం. తత్థ పరం హితసుఖసమ్పన్నం దిస్వా తేన పరహితేన అత్తని పీతిపామోజ్జవడ్ఢనం హితమోదనా నామ. పరం దుక్ఖితం దిస్వా అయం ఇమమ్హాదుక్ఖా ముచ్చతు, మాకిలమతూతి ఏవం చిత్తేన పరస్మిం అహితస్స దుక్ఖస్స అపనయనం అహితాపనయనం నామ. ‘‘తేసం’’తి పరసత్తానం. సస్స అత్తనో ఇదన్తి సకం. ‘‘ఇదం’’ సుఖదుక్ఖకారణం. అత్తనా కతకమ్మం ఏవ సకం యేసం తే కమ్మస్సకా. పరసత్తా ఏవ. తేసం భావో. తస్స అనుబ్రూహనన్తి విగ్గహో. ‘‘సీమసమ్భేదో’’తి అత్తా చ పియపుగ్గలో చ మజ్ఝత్తపుగ్గలో చ వేరిపుగ్గలో చాతి చతస్సో సీమా. సమ్భిన్దనం సమ్భేదో. సమ్మిస్సనం అనానత్తకరణన్తి అత్థో. సీమానం సమ్భేదో సీమసమ్భేదో. సబ్బా ఇత్థియో, సబ్బేపురిసాతిఆదినా ఓధిసో పరిచ్ఛేదతో ఫరణం ఓధిసోఫరణం నామ. సబ్బేసత్తా, సబ్బేపాణా, సబ్బేభూతాతిఆదినా అనోధిసో అపరిచ్ఛేదతో ఫరణం అనోధిసోఫరణం నామ. పురత్థిమాయదిసాయ సబ్బేసత్తా అవేరాహోన్తూతిఆదినా దిసావిభాగవసేన ఫరణం దిసాఫరణం నామ. ‘‘తం సమఙ్గీనో చా’’తి తాహి అప్పమఞ్ఞాహి సమఙ్గీనో పుగ్గలా. ‘‘నిచ్చం సోమ్మహదయభావేనా’’తి సబ్బకాలం సన్తసీతల హదయభావేన. బ్రహ్మసద్దో వా సేట్ఠపరియాయో ‘బ్రహ్మం పుఞ్ఞం పసవతీ’తిఆదీసు వియ. అసితబ్బం భుఞ్జితబ్బన్తి అసితం. పఞ్చభోజనం. పాతబ్బన్తి పీతం. అట్ఠవిధం పానం. దన్తేన ఖాయితబ్బం ఖాదితబ్బన్తి ఖాయితం. పూవక్ఖజ్జఫలక్ఖజ్జాదికం నానాఖాదనీయం. అఙ్గులీహిపి గహేత్వా సాయితబ్బం లేహితబ్బన్తి సాయితం. మధుప్ఫాణితాదికం సాయనీయం. సరసప్పటికూలతా నామ అత్తనో సభావతో పటికూలతా. చతుబ్బిధోపి హి ఆహారో భాజనేసు వా హత్థముఖాదీసు వా యత్థ యత్థ సమ్మక్ఖేతి, లగ్గతి, లిమ్పతి. తం ఉదకేన ధోవితబ్బం హోతి. అధోతం పన తమ్పి జేగుచ్ఛనీయం హోతి. ఆసయతో పటికూలతా నామ తస్స అజ్ఝోహరీయమానస్స కణ్ఠాదీసు ఠితేహి పిత్తసేమ్హాదీహి ఆసయేహి సమ్మిస్సనవసేన పటికూలతా. నిధానతో పటికూలతా నామ నిధానతో పటికూలతా. ‘‘నిధానం’’తి చ ఆమాసయో వుచ్చతి. పక్కతో పటికూలతా నామ తస్స నిధానగతస్స పరిపక్కకాలే గూథముత్తాదిభావపత్తితో పటికూలతా. అపక్కతో పటికూలతా నామ తస్మిం అపరిపక్కే అజిణ్ణే సతి సరీరే నానారోగుప్పత్తివసేన పటికూలతా. ఫలతో పటికూలతా నామ తస్స పరిపక్కకాలతో పట్ఠాయ సరీరే కేసలోమాదీనం పటికూలరాసీనం వడ్ఢనవసేన పటికూలతా. నిస్సన్దతో పటికూలతా నామ తస్స న వహిద్వారేహి వా లోమకూపేహివా అఞ్ఞేహి నానావణముఖేహి వా ఉగ్ఘరణ పగ్ఘరణాదివసేన పటికూలతా. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం చతుబ్బిధే ఆహారే. ‘‘నికన్తిప్పహానసఞ్ఞా’’తి కన్తారమగ్గే మాతాపితూనం కన్తారనిత్తరణత్థాయ పుత్త మంసఖాదనే వియ అతి మనుఞ్ఞేపి ఆహారే రసతణ్హా పహానవసేన పవత్తా సఞ్ఞా. ‘‘సలక్ఖణాదివసేనా’’తి సలక్ఖణససమ్భారాదివసేన. ‘‘రాగేన చరతీ’’తి ఏత్థ ‘‘రాగేనా’’తి కరణత్థే, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణేవా కరణ వచనం. తత్థ కరణత్థేతావ ‘‘రాగేన చరతీ’’తి చతూసు ఇరియాపథేసు యేభూయ్యేన రాగచిత్తేన చరతి. రాగచిత్తేన నియ్యమానో విచరతీతి వుత్తం హోతి. ఇత్థమ్భూత లక్ఖణే పన ‘‘రాగేన చరతీ’’తి తేసు రాగకేతు రాగధజో హుత్వా విచరతీతి వుత్తం హోతి. ‘‘అస్సా’’తి తస్సపుగ్గలస్స. ‘‘ఉస్సన్నో’’తి ఉగ్గతో పాకటతరో. బహుతరోతిపి వదన్తి. ‘‘పహానాయా’’తి ఏత్థ ఇతిసద్దో ఆది అత్థో. తేన కరుణా భావేతబ్బా విహింసాయ పహానాయ. ముదితా భావేతబ్బా అరతియా పహానాయాతి ఇమం పాళిసేసం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘నిస్సరణతావచనతో’’తి నిస్సరణఞ్హేతం బ్యాపాదస్స యదిదం మేత్తాచేతో విముత్తి. నిస్సరణఞ్హేతం విహేసాయయదిదం కరుణా చేతోవిముత్తి. నిస్సరణఞ్హేతం అరతియా యదిదం ముదితా చేతో విముత్తీతి ఏవం నిస్సరణ భావవచనతో చ. చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో. ల. దోస చరితస్సాతి వుత్తం. ‘‘దోస వత్థుత్తాభావతో చా’’తి దోసుప్పత్తియా వత్థు భావస్సకరణ భావస్స అభావతో చ. నీలాదీని చత్తారి కసిణాని దోస చరితస్సాతి వుత్తం. కస్మాపనేత్థ దోస చరితస్స ఉపేక్ఖా సప్పాయకారణం విసుం న వుత్తన్తి. అఞ్ఞకారణత్తా న వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తిస్సో’’తి తిస్సో అప్పమఞ్ఞాయో. ‘‘మనాపియరూపానీ’’తి మనాపియవణ్ణాని. విక్ఖిత్తచిత్తో చ హోతీతి అధికారో. ‘‘తస్సా’’తి పమాద బహులస్స విక్ఖిత్తచిత్తస్స చ పుగ్గలస్స. వుత్తం సియా. విసుద్ధి మగ్గే పన ఏవం వుత్తం నత్థీతి అధిప్పాయో. విభావనిపాఠే. ‘‘బుద్ధివిసయ భావేనా’’తి వుత్తం. యది బుద్ధివిసయత్తా మోహచరితస్స సప్పాయం. బుద్ధివిసయభూతాని మరణ ఉపసమసఞ్ఞా వవత్థానానిపి మోహచరితస్స సప్పాయాని సియున్తి వుత్తం ‘‘ఏవఞ్హిసతీ’’తిఆదిం. ‘‘భూతకసిణానీ’’తి పథవీకసిణాదీని మహాభూతకసిణాని. ‘‘తత్థాపీ’’తి వా తేసు చత్తాలీస కమ్మట్ఠానేసుపి. ఏవంసతి వణ్ణకసిణానం పుథులఖుద్దకతాపి ఏత్థ సఙ్గహితా హోతీతి. ‘‘మహన్తం’’తి విదత్థి చతురఙ్గులతో మహన్తం. యది ఏవసద్దో యథారుతమేవ యుజ్జేయ్య. ఏవంసతి ఖుద్దకం వితక్కచరితస్సేవ సప్పాయం, న బుద్ధిచరితాదీనన్తి ఏవమత్థోపి గణ్హేయ్య. అథ బుద్ధిచరితస్స పన అసప్పాయం నామ నత్థీతి అట్ఠకథావచనేన విరుజ్ఝేయ్యాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘ఖుద్దకన్తి పదేయుజ్జతీ’’తి వుత్తం. అథవా, పుథులం మోహచరితస్స, ఖుద్దకం వితక్కచరితస్సేవ, నమోహచరితస్సాతి అత్థే సతి, బుద్ధిచరితాదీనం పన పుథులంపి ఖుద్దకంపి అనుఞ్ఞాతం హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సబ్బఞ్చేతం’’తి సబ్బఞ్చ ఏతంచరితవిభాగవచనం. ఉజువిపచ్చనీకవసేన తీసు అకుసల చరితేసు పుగ్గలేసు. వితక్క చరితే చ అతిసప్పాయతాయ సద్ధాబుద్ధి చరితేసూతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘రాగాదీనం పన అవిక్ఖమ్భికా’’తిఆదిం.

‘‘బుద్ధధమ్మ. ల. గుణానం’’తి ఏత్థ గుణసద్దో పుబ్బపదేసు యోజేతబ్బో బుద్ధగుణానఞ్చ ధమ్మగుణానఞ్చాతిఆదినా. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం గుణపదే. న తప్పేతీతి అతప్పనీయో. తప్పనం సన్తుట్ఠిం న జనేతీతి అత్థో. సంవేజనం సంవేగం జనేతీతి సంవేజనియో. ‘‘ధమ్మో’’తి సభావో. సంవేజనియో ధమ్మో యస్సాతి సంవేజనియ ధమ్మం. మరణం. ‘‘పఞ్చమజ్ఝానసమాధిస్సా’’తి రూపావచర పఞ్చమజ్ఝాన సమాధిస్స. ‘‘ఉదయమత్తానీ’’తి వడ్ఢితమత్తాని. ‘‘తత్థా’’తి పటికూలారమ్మణేసు. ‘‘పుబ్బచ్ఛట్టకస్సా’’తి పురాణచ్ఛట్టకస్స. గూథముత్తవిస్సజ్జన కస్సాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘గూథరాసి దస్సనే వియా’’తి. న తే కదాచి సోమనస్సేన వినా అప్పనం పాపుణన్తి. బ్యాపాదవిహింసా అరతీనం దూరిభావేన సోమనస్సుప్పత్తియా అతిసుకరత్తా పఞ్చమజ్ఝానే వియ సుఖసోమనస్సానఞ్చ అవిక్ఖమ్భనతో. ‘‘ఉదాసినపక్ఖే’’తి అజ్ఝుపేక్ఖనపక్ఖే. ‘‘దళ్హం’’తి భుసం. ‘‘విభూతం’’తి పాకటం. నిమిత్తం దళ్హవిభూతం కత్వా గహణం దళ్హ విభూతగ్గహణం. ‘‘కస్సచి ఆరమ్మణస్సా’’తి బుద్ధగుణాది ఆరమ్మణస్స. ‘‘పటిభాగనిమిత్తం’’తి ఏత్థ పటిభాగసద్దో తస్స దిసే పవత్తోతి ఆహ ‘‘తాదిసే’’తిఆదిం. ‘‘తంసణ్ఠానే’’తి ఏతేన పథవిమణ్డలాదీసు వియ సణ్ఠానాకారేన ఠితేసు సభావ ధమ్మ పుఞ్జేసు ఏవ తస్సదిసం పటిభాగనిమిత్తం నామ సిజ్ఝతీతి దస్సేతి. ‘‘ఏవ’’న్తి సమథసఙ్గహే తావ దసకసిణాని, దసఅసుభాతిఆదినా వుత్తేన వచనక్కమేన. ‘‘ఉగ్గహకోసల్లం’’తి భావనాకమ్మం ఆరభితుకామేన భిక్ఖునా ఆచరియస్స సన్తికే సబ్బస్స కమ్మట్ఠాన విధానస్స ఉగ్గహణం ఉగ్గహో. తస్మిం కోసల్లం ఉగ్గహకోసల్లం. అపిచేత్థ. సబ్బం ఉగ్గహితుం అసక్కోన్తేన యం అత్తనా ఆరభిస్సతి. తస్స ఏకస్స విధానం పరిపుణ్ణం ఉగ్గహేతబ్బం. ‘‘ఉగ్గణ్హన్తస్సా’’తి ఏత్థ ఉకారో ఉపరి అత్థో. ‘‘గహణం’’తి చ యథా చిత్తే అవినస్సమానం హుత్వా లబ్భతి, తథా కత్వా చిత్తేన గహణన్తి దస్సేతుం ‘‘ఉపరూపరీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సమనుపస్సన్తస్సా’’తి సమ్మా పునప్పునం చక్ఖునా దస్సనసదిసం కరోన్తస్స. పరితో సమన్తతో కరణం పరికమ్మం. తస్మిం నిమిత్తగ్గహణకమ్మే యం యం కత్తబ్బవిధానం అత్థి, తం తం పరిపుణ్ణం కత్వా గహణన్తి వుత్తం హోతి. భావనాతి వడ్ఢనాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘పునప్పున’’న్తిఆదిమాహ. ‘‘నిరన్తరం పదహన్తస్సా’’తి రత్తిదివం నిరన్తరం ఆరభన్తస్స. ఉగ్గహ నిమిత్తే సణ్ఠానం గణ్హన్తోపి వణ్ణరూపాదినా సభావ ధమ్మేన సహేవ గణ్హాతి. పటిభాగనిమిత్తే పన సభావధమ్మం ముఞ్చిత్వా తస్స దిసం నిమిత్త పఞ్ఞత్తి సఙ్ఖాతం సుద్ధసణ్ఠానమేవ గణ్హాతి. ఏత్థ సియా, పటిభాగనిమిత్తేపి వణ్ణో నామ సన్దిస్సతి యేవాతి. సచ్చం. సో పన పటిభాగమత్తం హోతి. న ఏకన్తవణ్ణో. తేనాహ ‘‘తప్పటిభాగం వత్థు ధమ్మవిముచ్చితం’’తి. ‘‘సన్నిసిన్నం’’తి అచలం. ‘‘పవేసితం’’తి భావనాచిత్తస్స అబ్భన్తరే పక్ఖిత్తం వియ హోతీతి అధిప్పాయో. ఓభాసతీతి ఓభాసో. ఓభాసో హుత్వా జాతన్తి ఓభాసజాతం. ఓభాసనం వా ఓభాసో. జాతో ఓభాసో అస్సాతి ఓభాసజాతం. ‘‘పాతేన్తీ’’తి పటిపాతేన్తి. పున ఉప్పజ్జనవసేన ఉట్ఠాతుం న దేన్తి. ‘‘ఏతాయా’’తి కత్తు అత్థే కరణవచనం. ‘‘నిమిత్తరక్ఖణవిధానం’’తి సముప్పన్నస్స నిమిత్తస్స అనస్సనత్థాయ సత్తవిధేహి పలిబోధ ధమ్మేహి రక్ఖణత్థం. కతమే పన తేసత్తవిధా పలిబోధధమ్మా నామాతి. ఇధ అమ్హేహి వత్తబ్బం నత్థి. విసుద్ధి మగ్గే ఏవ తే వుత్తాతి దస్సేతుం గాథమాహ. ‘‘ఆవాసో’’తి అసప్పాయావాసో. ‘‘గోచరో’’తి అసప్పాయగోచరగామో. ‘‘భస్సం’’తి అసప్పాయవచనం. ఏవం పుగ్గలాదీసు. ‘‘సేవేథా’’తి సేవేయ్య. ‘‘ఏవఞ్హిపటిపజ్జతో’’తి ఏవంహివజ్జితబ్బే వజ్జనవసేన సేవితబ్బే సేవనవసేన పటిపజ్జన్తస్స. ‘‘కామతణ్హాయ విసయభావం అతిక్కమిత్వా’’తి ఏతేన కామభూమి కామభవసమతిక్కమో, రూపభూమిరూపభవ ఓక్కమో చ వుత్తో. వసనం వసీ. సత్తి. సామత్థియన్తి అత్థో. వసిం భూతం పత్తన్తి వసిభూతం. వసీ ఏవ వసితా. యథా పారమితాతి. ‘‘తతో విచారన్తి’’ ఏత్థ ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో. తేన తతో పీతింతిఆదిం సఙ్గణ్హాతి. ఇచ్ఛన్తానం తేసం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం. ‘‘యత్థా’’తి యేసుద్వీసుభవఙ్గేసు. ‘‘భవఙ్గచారే’’తి భవఙ్గప్పవత్తియం. ‘‘దన్ధాయితత్తం’’తి దన్ధం హుత్వా అయతి పవత్తతీతి దన్ధాయితం. తస్స భావో దన్ధాయితత్తం. ‘‘ఠపేతుం’’తి అధిట్ఠానం కత్వా ఠపేతుం. తతో అనతిక్కమితుం. ‘‘యత్థిచ్ఛకం’’తిఆదీని క్రియావిసేసనపదాని. ‘‘యత్థిచ్ఛకం’’తి యత్థ యత్థ ఠానే ఇచ్ఛాను రూపం. యదిచ్ఛకన్తియస్మిం యస్మిం ఖణే ఇచ్ఛాను రూపం. ‘‘యావతిచ్ఛకం’’తి యత్తకేన పమాణేన ఇచ్ఛాను రూపం. ‘‘వితక్కాదికం ఓళారికఙ్గం పహానాయా’’తి ఏత్థ కస్స బలేన పహానం హోతి. తం తం విరాగ భావనా బలేన పహానం హోతి. కాచ తం తం విరాగభావనా నామ హోతి. అజ్ఝాసయ విసేస పరిగ్గహితా ఉపచారభావనా ఏవాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘పథమజ్ఝానం తావా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఆతాపవీరియం’’తి యేనవీరియేన యోగినో అత్తానం వా కిలేస ధమ్మే వా ఆతాపేన్తి పరితాపేన్తి. తం ఆతాపవీరియం నామ. ఉగ్ఘాటీయమానమ్పి ఆకాసమేవ హోతి. తం ఆరబ్భ ఉపరిఝానన్తరుప్పత్తియా భావనం కరోన్తస్సపి పునప్పునం తమేవ పఞ్చమజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి. ఆరమ్మణే చ అనతిక్కన్తే ఝానంపి అనతిక్కన్తమేవ హోతీతి. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం ఆకాసకసిణే. ‘‘తదతిక్కమనసమ్భవో’’తి కసిణ నిమిత్తాతిక్కమనసమ్భవో. ‘‘యథాదిట్ఠే’’తి ఝానచక్ఖునా దిట్ఠప్పకారే. ‘‘సమ్భావేత్వా’’తి థోమేత్వా. సమ్మా అనుస్సరణం సమనుస్సరణం. ‘‘ఇతరేసంపి వా’’తి పుథుజ్జన పణ్డితానంపి వా. మరణ సఞ్ఞా వవత్థానేసు పరికమ్మఞ్చ సమాధియతి, ఉపచారో చ సమ్పజ్జతీతి యోజనా తిక్ఖపఞ్ఞానం పన పుథుజ్జనానంపి సతం బుద్ధగుణాదీసుపి ఉపచార సమ్భవో అట్ఠకథాయం వుత్తోయేవ. ‘‘సమథజ్ఝానేసూ’’తి ఇదం అధికారవసేన వుత్తం. విపస్సనా కమ్మంపి గహేతబ్బమేవాతి దట్ఠబ్బం. పుబ్బేదానం దత్వా ఇమినా పుఞ్ఞేన ఆయతిం ఝానాభిఞ్ఞాయో వా మగ్గఫలాని వా పటిలభిస్సామీతి పత్థనం కత్వా ఆగతోపి కతాధికారో ఏవాతిపి వదన్తి. కతమో పన కతాధికారో నామాతి ఆహ ‘‘ఆసన్నభవే’’తిఆదిం. అట్ఠవిధేసు చతుక్కనయవసేన, నవవిధేసు పఞ్చకనయవసేన వుత్తోతి తేసం వాదీనం సాధకవచనం. విచారేత్వా పన గహేతబ్బం. ఆకాస కసిణేన వినా అరూపజ్ఝానాని లభిత్వా పున అభిఞ్ఞత్థాయ పరికమ్మేకతే ఆకాసకసిణేపి కత్తబ్బత్తా తస్స అభిఞ్ఞాపాదకతా సమ్భవో వుత్తోతి అత్థస్స సమ్భవతో. పుబ్బే అభావిత భావనోతి చ అకతాధికారోతి చ అత్థతో ఏకం. ‘‘ఆదికమ్మికో’’తి అభిఞ్ఞాకమ్మే ఆదికమ్మికో. ‘‘తాదిసానం’’తి పుబ్బే అకతాధికారానం అభావితభావనానం ఇదాని ఇద్ధివికుబ్బనం కరిస్సామీతి ఆరభన్తానం అభిఞ్ఞాకమ్మే ఆదికమ్మికకులపుత్తానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇద్ధివికుబ్బనం’’తి చ ఉపలక్ఖణవచనం. దిబ్బాయ సోతధాతుయా సద్దం సవనం కరిస్సామీతిఆదికంపి గహేతబ్బం. ఇదఞ్చ ఆదికమ్మికవిధానాధికారత్తా వుత్తం. అభిఞ్ఞాసు వసిపత్తానమ్పి తం పఞ్చమజ్ఝానం ఛసుఆరమ్మణేసు యథారహం అప్పేతియేవ. ‘‘అధిట్ఠాతబ్బం’’తి యథిచ్ఛిత నిప్ఫత్తత్థాయ సతం హోతు సహస్సం హోతూతిఆదినా చిత్తేన అభివిధాతబ్బం. అభినీహరితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘సతం హోమి, సహస్సం హోమీతి వా’’తి అత్తానం సతం వా సహస్సం వా నిమ్మిననవసేన వుత్తం. సేసం పన అఞ్ఞథానిమ్మిననవసేన. సోతుం వా సద్దం, పస్సితుం వా రూపం, జానితుం వా పరచిత్తం. అనుస్సరితుం వా పుబ్బేనివుత్థం. అట్ఠకథాపాఠే. ‘‘అధిట్ఠాతీ’’తి అభిఞ్ఞాయ అధిట్ఠాతి. అభివిధాతి నిబ్బత్తేతీతి వుత్తం హోతి. దువిధంహి అధిట్ఠానం పరికమ్మేన అధిట్ఠానం అభిఞ్ఞాయ అధిట్ఠానన్తి. ఇధ పన అభిఞ్ఞాయ అధిట్ఠానం వుత్తం. ‘‘అధిట్ఠాన చిత్తేనా’’తి అభిఞ్ఞాచిత్తేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘పరికమ్మచిత్తస్సా’’తి పుబ్బభాగే ఆవజ్జన పరికమ్మ అధిట్ఠానపరికమ్మచిత్తస్స. పచ్ఛిమం పన పాదకజ్ఝాన సమాపజ్జనం. పరికమ్మచిత్తస్స సమాధానత్థాయాతి వుత్తం. పరికమ్మచిత్తే సమాహితే కిం పయోజనన్తి ఆహ ‘‘తథాహీ’’తిఆదిం. ‘‘సేసాభిఞ్ఞాసుపి యథారహం వత్తబ్బో’’తి దిబ్బసోతపరికమ్మే తేనేవపరికమ్మ సమాధిఞ్ఞాణసోతేన ఆసన్నే దిబ్బవిసయంపి సద్దం సుణాతీతిఆదినా వత్తబ్బో. ‘‘ఇతి కత్వా’’తి ఇతి మనసికత్వా. ‘‘తం’’తి పచ్ఛిమం పాదకజ్ఝాన సమాపజ్జనం. ‘‘ఇధ నగహితన్తి దట్ఠబ్బం’’తి థేరస్స మతేన దట్ఠబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఇధ పన ఆదికమ్మికవిధానప్పధానత్తా పచ్ఛిమంపి పాదకజ్ఝాన సమాపజ్జనం వత్తబ్బమేవాతి. ‘‘కాయగతికం అధిట్ఠహిత్వా’’తి అయం కాయో వియ ఇదం చిత్తంపి దన్ధగమనం హోతూతి ఏవం చిత్తం కాయగతికం కరణేన అధిట్ఠహిత్వా. ‘‘దిస్సమానేన కాయేనా’’తి దన్ధగమనేన గచ్ఛన్తత్తా బహుజనానమ్పి దిస్సమానేన రూపకాయేన. తబ్బి పరీతేన సీఘగమనం వేదితబ్బం. ‘‘ఆరమ్మణమత్తం హోతీ’’తి అనిప్ఫన్నరూపం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఆరమ్మణ పురేజాతం’’తి నిప్ఫన్నరూపం. ఇతరం పన హదయ వత్థురూపం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పరచిత్త విజాననట్ఠానే అట్ఠకథాటీకాచరియానం విచారణా అత్థీతి తం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చ అట్ఠకథాయం తావా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అట్ఠకథాయం’’తి ధమ్మసఙ్గణి అట్ఠకథాయంపి విసుద్ధిమగ్గ అట్ఠకథాయంపి. ‘‘ఖణికవసేనా’’తి ఖణికపచ్చుప్పన్నవసేన. ఆవజ్జనే నిరుద్ధేతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏకం చిత్తం’’తి పరస్స చిత్తం. తదేవ అతీతం చిత్తం గణ్హన్తి. ‘‘తానీ’’తి జవనాని. ‘‘తేసం’’తి జవనానం. ‘‘తేనా’’తి ఆవజ్జనేన. ‘‘ఇతరథా’’తి అఞ్ఞథా సన్తతి అద్ధావసేన వుత్తన్తి గహితే సతి. వుత్తో సియా. కస్మా, సన్తతి అద్ధావసేన పచ్చుప్పన్నే గహితే సతి, సబ్బాయ ఏకజవనవీథియా ఏకపచ్చుప్పన్నత్తా. ‘‘సబ్బాని చిత్తానీ’’తి జవనచిత్తాని. ‘‘సహుప్పన్నానీ’’తి ఇదం సహుప్పన్నానంపి అత్థితాయ వుత్తం. ఆవజ్జనాదీని పన ఖణభేదం నగణ్హన్తి. సబ్బం పరస్స చిత్తం ఏకచిత్తమివ గణ్హన్తి. తస్మా కాలభేదోపి నత్థీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘నిబ్బానఞ్చా’’తి వుత్తం, కథం నిబ్బానం పుబ్బేనివుత్థం నామ సియాతి. అతీతే పరినిబ్బుతానం మగ్గఫలాని అనుస్సరణకాలే తేసం ఆరమ్మణభూతం నిబ్బానంపి అనుస్సరతియేవ. తత్థ తేసం మగ్గఫలానం అతీతత్తా నిబ్బానంపి పుబ్బేనివుత్థం నామ హోతీతి.

‘‘యం యం అధిట్ఠాతీ’’తి యం యం సతాదికం సంవిధాతి. ‘‘యథా యథా అధిట్ఠాతీ’’తి యేన యేన ఆవిభావాదికేన పకారేన సంవిధాతి. ‘‘పకతివణ్ణం’’తి పకతిసణ్ఠానం. ‘‘తస్సేవా’’తి పకతివణ్ణస్సేవ. దేవానం పసాదసోతన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఆరమ్మణ సమ్పటిచ్ఛన సమత్థం’’తి ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానం సమ్పటిచ్ఛన సమత్థం. తదేవ చేతోపరియఞాణన్తిపి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘చేతో’’తి చిత్తం. ‘‘పరిచ్ఛిజ్జా’’తి ఇదం సరాగచిత్తం, ఇదం విరాగచిత్తన్తిఆదినా పరిచ్ఛిన్దిత్వా. ‘‘గోచర నివాసవసేనా’’తి గోచరం కత్వా నివసనవసేన. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం అనాగతం సఞ్ఞాణన్తి అధిప్పాయో. అనాగతే సత్తదివసతో ఓరిమా చిత్తచేతసిక ధమ్మా చేతోపరియఞ్ఞాణస్స విసయోతి కత్వా అనాగతే సత్తదివసతోతి వుత్తం. పట్ఠాయ పవత్తమానాతి పాఠసేసో. ఇమస్మిం దివసే చ అనాగతపక్ఖే సబ్బంపి ఆరమ్మణం పకతిఞాణస్స విసయోతి కత్వా ‘‘దుతీయదివసతో పట్ఠాయా’’తి వుత్తం. ‘‘ఏతం’’తి ఏతం అనాగతం సఞ్ఞాణం. ‘‘యథా చేతం’’తి యథా చ ఏతం ఇమస్మిం భవే అనాగత ధమ్మే జానాతి. ‘‘అసాధారణకాలవసేనా’’తి అఞ్ఞేనఞాణేన అసాధారణ కాలవసేన. పచ్చుప్పన్నభవోహి అఞ్ఞఞ్ఞాణసాధారణోతి.

సమథకమ్మట్ఠానానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౭౧. విపస్సనాకమ్మట్ఠానే. ‘‘యథాదిట్ఠం’’తి సక్కాయదిట్ఠియా యథాదిట్ఠం. నిచ్చనిమిత్తం నామ సత్తపుగ్గలాదినిమిత్తమేవ. సత్తనిమిత్తఞ్హి పఞ్ఞత్తి ధమ్మత్తా ఖణేఖణే ఖయవయభేదాభావతో సో ఏవగచ్ఛతి సో ఏవ తిట్ఠతీతిఆదినా నిచ్చాకారసణ్ఠితం హోతీతి. ‘‘ధువనిమిత్తం’’తి థిరనిమిత్తం. ఇదమ్పి సో గచ్ఛన్తోపి ననస్సతి, తిట్ఠన్తోపి ననస్సతీతిఆదినా థిరాకారసణ్ఠితం సత్తనిమిత్తమేవ. ‘‘సుఖనిమిత్తం’’తి ఖణేఖణే ఖయవయభేద దుక్ఖానం అభావతో సుఖితో నిద్దుక్ఖో నిబ్భయోతిఆదినా సుఖాకారసణ్ఠితం సత్తనిమిత్తమేవ. ‘‘అత్తనిమిత్తం’’తి గన్తుం ఇచ్ఛన్తో గచ్ఛతి, ఠాతుం ఇచ్ఛన్తో తిట్ఠతీతిఆదినా వసవత్తనాకార సణ్ఠితం సత్తనిమిత్తమేవ. ‘‘కిరియా’’తి భావనాకిరియా.

విసుజ్ఝతీతి విసుద్ధి. విసోధేతీతి వా విసుద్ధి. సీలమేవ విసుద్ధి సీలవిసుద్ధీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘నిచ్చసీలమేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నిచ్చసీలమేవ ఉపరిఝానాదివిసేసానం అధిట్ఠాన కిచ్చసాధకత్తా ఇధ అధిప్పేతన్తి వుత్తం ‘‘నిచ్చసీలమేవా’’తి. సమాధి అధిప్పేతో. వక్ఖతిహి ‘‘దువిధోపి సమాధి చిత్తవిసుద్ధి నామా’’తి. ఏతేన విసుజ్ఝతి ఏతాయాతి విసుద్ధి. చిత్తస్స విసుద్ధి చిత్తవిసుద్ధి. సమాధి ఏవాతిపి దీపేతి. విసుజ్ఝనం వా విసుద్ధి. చిత్తస్స విసుద్ధి చిత్తవిసుద్ధి. అత్థతోపన విసుద్ధచిత్తమేవ వుచ్చతీతిపి యుజ్జతి. విసుద్ధిసద్ద సమ్పన్నే హి సతి, చిత్తవిసుద్ధి ఇచ్చేవ వుచ్చతి. న సమాధివిసుద్ధీతి. ‘‘సోళసవిధం కఙ్ఖం’’తి అహోసిం ను ఖో అహ మతీతమద్ధానన్తిఆదినా సుత్తన్తేఆగతం సోళసవిధం విచికిచ్ఛం. ‘‘అట్ఠవిధం వా కఙ్ఖం’’తి సత్థరికఙ్ఖతీతిఆదినా అభిధమ్మే ఆగతం అట్ఠవిధం విచికిచ్ఛం. విసమహేతుదిట్ఠి నామ సత్తానం ఉప్పత్తియా అకారణమేవ కారణం కత్వా గహణదిట్ఠి. ‘‘మనసికారవిధీ’’తి అనిచ్చలక్ఖణాదీసు మనసికారవిధి. అనుపాయభూతో మనసికారో నామ నిచ్చాదివసేన మనసికారో. అధిమానవత్థు నామ ఓభాసాదీని. ‘‘మగ్గతో’’తి మగ్గభావేన. ‘‘అమగ్గతో’’తి అమగ్గభావేన. ‘‘దస్సనఞ్చా’’తి తేసంఅధిమానవత్థూనం అనిచ్చతాదిదస్సనఞ్చ. తమేవ విసుద్ధినామాతి సమ్బన్ధో. ‘‘సమ్మోహమలతో’’తి చతుసచ్చప్పటిచ్ఛాదక సమ్మోహమలతో. నను దస్సనన్తి ఞాణమేవ. ఏవంసతి, ఞాణన్తి వుత్తే సిద్ధే కత్వా దస్సనసద్దేన సహ ఞాణదస్సనన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థచా’’తిఆదిం. ‘‘సుతమయాదివసేనా’’తి సుతమయ చిన్తామయవసేన. తత్థ యథాసుతస్స పాళిధమ్మస్స అత్థమత్తజాననం సుతమయఞ్ఞాణం నామ. అత్థం ఞత్వా అత్థానురూపస్స సభావలక్ఖణస్స చిన్తనావసేన ఉప్పన్నం ఞాణం చిన్తామయఞ్ఞాణం నామ. ‘‘అనుమానాదిఞాణంపీ’’తి నామరూప ధమ్మేసు సభావానుమానఞ్ఞాణ సభావజాననఞ్ఞాణంపి. ‘‘అత్తపచ్చక్ఖఞ్ఞాణమేవా’’తి అత్తనా పచ్చక్ఖకరణఞ్ఞాణమేవ. ‘‘సబ్బత్థా’’తి మగ్గామగ్గఞ్ఞాణదస్సనాదీసు సబ్బేసు ఠానేసు. ఏత్థ చ దససు విపస్సనాఞాణేసుపి విపస్సనా వచనేన పచ్చక్ఖదస్సనమేవ అధిప్పేతన్తి కత్వా సబ్బత్థగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. సమ్మసనఞ్ఞాణతో పట్ఠాయ హి దస్సనమేవ అధిప్పేతం. న సభావజాననమత్తం. యతో చక్ఖునా పస్సన్తస్సేవ సుట్ఠు పచ్చక్ఖతో దస్సనత్థాయ పునప్పునం భావనా కమ్మం నామ తత్థ ఇచ్ఛితబ్బం హోతి.

‘‘ధమ్మా’’తి సఙ్ఖత ధమ్మా. అనిచ్చతా ఏవ లక్ఖణన్తి అనిచ్చలక్ఖణం. అనిచ్చానం వా సఙ్ఖత ధమ్మానం లక్ఖణన్తి అనిచ్చలక్ఖణన్తిపి యుజ్జతి. ‘‘అభిణ్హసమ్పటిప్పీళనాకారో’’తి యథా సీఘసోతాయం నదియం నావాయ ఉద్ధం గచ్ఛన్తం సానావా అభిసఙ్ఖరణదుక్ఖేన అభిణ్హం సుట్ఠు పటిప్పీళేతి. కస్మా, అసతి అభిసఙ్ఖారే తఙ్ఖణే ఏవ అధోవుయ్హనతో. అధోవుయ్హనఞ్హి నావాయ పకతి కిచ్చం. ఉద్ధం ఆరూహనం అభిసఙ్ఖార సిద్ధం. ఏవమేవం సీఘసోతే సంసారే అత్తభావేన ఉద్ధం ఖణతో ఖణం దివసతో దివసం గచ్ఛన్తం పుగ్గలం అయం అత్తభావో అభిసఙ్ఖరణ దుక్ఖేన అభిణ్హం సుట్ఠు పటిప్పీళేతి. కస్మా, అసతి అభిసఙ్ఖారే, పచ్చయవేకల్లే చ సతి, తఙ్ఖణే ఏవ విపరిణమనతో. విపరిణమనఞ్హి అత్తభావస్స పకతి కిచ్చం. ఉద్ధంగమనం అభిసఙ్ఖార సిద్ధం. ఏవం అభిణ్హ సమ్పటిప్పీళనం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ సంసారస్స సీఘసోతతా నామ అత్తభావపరియాపన్నానం నామ రూపధమ్మానం పవత్తినివత్తి సీఘతా వుచ్చతి. ఏత్థ చ మరణం దువిధం సమ్ముతి మరణఞ్చ పరమత్థ మరణఞ్చ. తత్థ సమ్ముతి మరణం నామ సమ్ముతి సచ్చభూతస్స సత్తస్స మరణం. తం ఏకభవపరియన్తే సన్దిస్సతి. పరమత్థ మరణం నామ పరమత్థ సచ్చభూతానం నామరూప ధమ్మానం మరణం. ఇదమేవ ఏకన్తమరణం, సచ్చమరణం, సభావమరణం హోతి. ఇమస్మిం విపస్సనా కమ్మే ఇదం పరమత్థ మరణం ఏవ అనిచ్చతాతి చ వుచ్చతి. ధమ్మానం సుసానక్ఖేత్తన్తి చ సుసానభూమీతి చ వుచ్చతీతి. సా చ సుసానభూమినామ సత్తానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ సన్తానం అనుబన్ధతియేవ. అనుబన్ధత్తా చ సత్తానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ సో నామ సమయో నత్థి, యత్థ సత్తా న మరన్తీతి. ఇదఞ్చ అనుబన్ధనం సత్తానం అభిణ్హసమ్పటిప్పీళనమేవ హోతి. తేసం సబ్బిరియాపథేసు జీవితస్స చ అఙ్గపచ్చఙ్గానఞ్చ కాయవచీమనో కమ్మానఞ్చ సమ్బాధపత్తితో. అవసవత్తనాకారో పన అభిసఙ్ఖార దుక్ఖం అభిణ్హం పచ్చనుభవన్తానం పాకటోయేవ. వసవత్తనేహి సతి, అభిసఙ్ఖరణ కిచ్చస్స ఓకాసో నత్థి. వసవత్తనేనేవ యథిచ్ఛి తస్స కిచ్చస్స సమ్పజ్జనతో. లోకస్మిఞ్హి సబ్బంపి అభిసఙ్ఖార కిచ్చం నామ అన్తమసో అస్సాసనపస్సాసన కిచ్చం ఉపాదాయ ధమ్మానం వసవత్తనాభావతో కరోన్తీతి.

అనిచ్చస్స ధమ్మస్స అనుఅనుపస్సనాతి సమ్బన్ధో. ‘‘అనుఅనుపస్సనా’’తి చ ఞాణచక్ఖునా పునప్పునం నిజ్ఝాయనా ఓలోకనా. ‘‘ధమ్మానం’’తి పఞ్చక్ఖన్ధ ధమ్మానం. ‘‘యత్థ యత్థా’’తి యస్మిం యస్మిం సరీరఙ్గే. ‘‘పురాణ ధమ్మానం’’తి పురాణానం పాతుబ్భూతానం, వడ్ఢితానఞ్చ ధమ్మకోట్ఠాసానం అన్తరధానం వయో వుచ్చతి. విపస్సనా కమ్మం పత్వా ఖణికవసేన ఏకేకధమ్మవిభాగవసేన చ అనుపస్సనా కిచ్చం నత్థీతి ఆహ ‘‘సమూహ సన్తతివసేన పనా’’తి. ఏకేకధమ్మవిభాగవసేన అనుపస్సనాపి పన పకతియా సుపాకటేసు చిత్తవేదనాదీసు ఇచ్ఛితబ్బాయేవ. ‘‘అనిచ్చతాయ పరమాకోటీ’’తి తతో ఉత్తరి అనిచ్చతా నామ నత్థీతి అధిప్పాయో. ధమ్మానం తథా తథా భాయితబ్బప్పకారో నామ పఞ్చక్ఖన్ధే ‘అనిచ్చతో, దుక్ఖతో, రోగతో, గణ్డతో, సల్లతో, అఘతో, ఆబాధతో, తిఆదినా వుత్తో భాయితబ్బప్పకారో. తస్స సమనుపస్సనాఞాణం భయఞాణం. ఏతేన అపాయదుక్ఖ సంసార దుక్ఖభీరుకేహి జనేహి భాయితబ్బన్తి భయం. తే వా భాయన్తి ఏతస్మాతి భయం. భయస్స సమను పస్సనాఞాణం భయఞాణన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. ‘‘కిఞ్చిభయవత్థుం’’తి సీహబ్యగ్ఘాదికం భయవత్థుం. ‘‘పటిస్సరణే’’తి గుహాలేణాదికే పటిస్సరణే. ‘‘తేసం’’తి భిజ్జనసభావానం ధమ్మానం. ‘‘తేహీ’’తి భిజ్జనసభావేహి. ఉక్కణ్ఠతా నామ చిత్తస్స విరుద్ధతా నిక్ఖమాభిముఖతా. ‘‘చత్తాలీసాయ ఆకారేహీ’’తి పఞ్చక్ఖన్ధే ‘అనిచ్చతో, దుక్ఖతో, రోగతో, గణ్డతో, సల్లతో, అఘతో, ఆబాధతో, పరతో, పలోకతో, ఈతితో,. ఉపద్దవతో, భయతో, ఉపసగ్గతో, చలతో, పభఙ్గుతో, అద్ధువతో, అతాణతో, అలేణతో, అస్సరణతో, రిత్తతో,. తుచ్ఛతో, సుఞ్ఞతో, అనత్తతో, ఆదీనవతో, విపరిణామ ధమ్మతో, అసారకతో, అఘమూలతో, వధకతో, విభవతో, సాసవతో,. సఙ్ఖతతో, మారామిసతో, జాతిధమ్మతో, జరాధమ్మతో, బ్యాధిధమ్మతో, మరణధమ్మతో, సోకపరిదేవధమ్మతో, దుక్ఖదోమనస్స ధమ్మతో, ఉపాయాస ధమ్మతో, సంకిలేసిక ధమ్మతో, పస్సన్తో సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతీతి ఏవం మహానిద్దేసే మోఘపఞ్హనిద్దేసే ఆగతేహి చత్తాలీసాయ ఆకారేహి. తత్థ పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చతో పస్సన్తోతిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘అనిచ్చతో’’తి చ అనిచ్చభావేనాతి అత్థో. సబ్బేపి పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా ఏవాతి పస్సన్తోతి వుత్తం హోతి. కథం పన అనిచ్చతో పస్సన్తో సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతీతి. నిచ్చగుణ సుఞ్ఞతాయ సుఞ్ఞతో పఞ్చక్ఖన్ధభూతం లోకం అవేక్ఖతి. సేసపదేసుపి ఏసేవనయో. తత్థ ‘‘అనిచ్చా ఏవా’’తి పటిసన్ధిక్ఖణతో పట్ఠాయ యదాకదాచి మరణ ధమ్మత్తా అనిచ్చా ఏవ. ‘‘దుక్ఖా ఏవా’’తి అనిచ్చ ధమ్మత్తాయేవ దుక్ఖా ఏవ. యదనిచ్చం, తం దుక్ఖంతిహి వుత్తం. దుక్ఖ సచ్చధమ్మత్తా వా. ‘‘రోగా ఏవా’’తి రోగజాతికత్తా రోగా ఏవ. యేహి కేచి లోకే చక్ఖు రోగాదికా అనేకసహస్సా రోగా నామ సన్దిస్సన్తి. సబ్బేతే ఇమేపఞ్చక్ఖన్ధా ఏవ. ఇతో అఞ్ఞోకోచి రోగో నామ నత్థి. తస్మా తే ఏకన్తేన రోగజాతికా ఏవాతి. అపి చ, దుక్ఖసచ్చ ధమ్మత్తాతీహి దుక్ఖతాహి చతూహి దుక్ఖట్ఠేహి చ అభిణ్హసమ్పటిప్పీళనతో రుజ్జనట్ఠేన రోగా ఏవ. తత్థ ‘‘తీహి దుక్ఖతాహీ’’తి దుక్ఖదుక్ఖతా సఙ్ఖార దుక్ఖతా విపరిణామ దుక్ఖతాతి ఇమాహి తీహిదుక్ఖతాహి. ‘‘చతూహి దుక్ఖట్ఠేహీ’’తి దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో, సఙ్ఖతట్ఠో, సన్తాపట్ఠో, విపరిణామట్ఠో,తి ఇమేహి చతూహి దుక్ఖట్ఠేహి. దుక్ఖ కిచ్చేహీతి అత్థో. ఏసనయో గణ్డాదీసు. తత్థ గణ్డోనామ పీళకాబాధో. సల్లం నామ విజ్ఝనట్ఠేన కిలేస సల్లఞ్చ దుక్ఖసల్లఞ్చ. అఘన్తి నిరత్థకం. ఇమే చ ఖన్ధా విపత్తిపరియోసానత్తా నిరత్థకా ఏవ హోన్తి. సబ్బాసమ్పత్తియో విపత్తిపరియోసానాతి హి వుత్తం. అవిస్సాసికట్ఠేన పరే ఏవ. న హి తే ఏతం మమ, ఏసో హమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి ఏవం విస్సాసం అరహన్తి. తథా విస్సాసం కరోన్తస్స నానాదుక్ఖేహి నిచ్చం విహింసనతో. పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యదాకదాచి పలుజ్జనధమ్మత్తా పలోకధమ్మా ఏవ. ‘‘ఈతీ’’తి అన్తరాయో వుచ్చతి. ఖన్ధా అన్తరాయ జాతికా ఏవాతి వుత్తం హోతి. అజ్ఝత్తభావం ఉపగన్త్వా దుతత్తా విబాధకత్తా ఉపద్దవా ఏవ. భాయితబ్బత్తా భయా ఏవ. అనత్తా ఏవ సమానా అజ్ఝత్తభావం ఉపగన్త్వా సజ్జనతో లగ్గనతో దుమ్మో చయతో ఉపసగ్గా ఏవ. నిచ్చకాలం లోకధమ్మేహి చలనత్తా విప్ఫన్దనత్తా చలాఏవ. నానప్పకారేన భఞ్జనధమ్మత్తా పభఙ్గునో ఏవ. ఖణమత్తమ్పి అథిరత్తా అద్ధువా ఏవ. జరామరణాదితో అపాయవినిపతనాదితో భయతో తాయతి రక్ఖతీతి తాణం. తే చ ఖన్ధా కస్సచితాణా న హోన్తి. తేసఞ్చ కిఞ్చితాణం నామ నత్థి. తస్మా అతాణా ఏవ. భయతో భీరుకా జనా లీయన్తి నిలీయన్తి ఏత్థాతి లేణం. తే చ కస్సచిలేణా న హోన్తి. తేసఞ్చ కిఞ్చిలేణం నామ నత్థి. తస్మా అలేణా ఏవ. భయం సరతిహింసతీతి సరణం. తే చ కస్సచిసరణం న హోన్తి. తేసఞ్చ కిఞ్చిసరణం నామ నత్థి. తస్మా అస్సరణా ఏవ. నిచ్చతాదీహి సబ్బేహి సోభణగుణేహి సబ్బసో రహితత్తా తుచ్ఛత్తా సుఞ్ఞత్తారిత్తా ఏవ. తుచ్ఛా ఏవ. సుఞ్ఞా ఏవ. అత్తా వుచ్చతి యస్సకస్సచి కోచి సారభూతో పటిస్సరణో. తే సయఞ్చ కస్సచి అత్తాన హోన్తి. అత్తనో చ కోచి అత్తానామ నత్థి. తస్మా అనత్తా ఏవ. అనిచ్చతాదీహి ఆదీనవేహి దోసేహి సమ్పుణ్ణత్తా ఆదీనవా ఏవ. విపరిణామ సభావత్తా విపరిణామా ఏవ. సారభూతస్స కస్సచి అధిట్ఠానస్స అభావా అసారాఏవ. అఘస్స సబ్బనిరత్థకస్స పతిట్ఠానత్తా అఘమూలా ఏవ. తే సయం మరణ ధమ్మసమఙ్గీనో హుత్వా తేన మరణసత్థేన మరణావుధేన సంసారే సత్తానం నిచ్చం మారకత్తా జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకత్తా వధకా ఏవ. నిచ్చసుఖహిత వుడ్ఢివిగతత్తా విభవా ఏవ. ఆసవేహి పరిగ్గహితత్తా సాసవా ఏవ. నిచ్చకాలం పచ్చయాయత్తవుత్తికత్తా సఙ్ఖతా ఏవ. కిలేసమారమచ్చుమారానం ఆమిసాహారత్తా మారామిసా ఏవ. అనిచ్ఛన్తస్సేవ సతో చక్ఖురోగాదిభావేన అపాయభవాదిభావేన జాతసభావత్తా జాతిధమ్మా ఏవ. అనిచ్ఛన్తస్సేవ సతో హాయనమరణసభావత్తా జరామరణ ధమ్మా ఏవ. సోకాదీనం వత్థుభావేన ధారణత్తా సోకాది ధమ్మా ఏవ. తణ్హా సంకిలేస దిట్ఠిసంకిలేస దుచ్చరిత సంకిలేసేహి నియుత్తత్తా సంకిలేసిక ధమ్మా ఏవాతి. తేన వుత్తం ‘‘చత్తాలీసాయ ఆకారేహీ’’తి. ‘‘పటిసఙ్ఖానవసేనా’’తి పరివీమంసనవసేన.‘‘నికన్తియా’’తి నికన్తితణ్హాయ. ‘‘పరియాదిన్నాయా’’తి సుక్ఖభావపత్తాయ. ‘‘భయఞ్చా’’తి భయఞాణవసేన ఉప్పన్నం ఓత్తప్పభయఞ్చ.

లోకే అత్తజీవా నామ సత్తానం అజ్ఝత్త ధమ్మేసు సారధమ్మా హోన్తి. తేసు విగతేసు సేసధమ్మా నిస్సత్త నిజ్జీవభావం పత్వా ఫేగ్గుభూతా కచవరభూతాతి లోకస్స అభిమానో. తే చ అత్తజీవా నామ సబ్బసో నత్థీతి దిట్ఠే ఖన్ధేసు కచవరభావదస్సనం అత్తజీవ సుఞ్ఞతా దస్సనం నామ. ‘‘విముచ్చమానో’’తి ఏతేన విముచ్చతీతి విమోక్ఖోతి అత్థం దస్సేతి. విముచ్చన్తి ఏతేనాతి విమోక్ఖోతిపి యుజ్జతి. ‘‘నిమిత్తానీ’’తి విపల్లాసధమ్మేహి నిమ్మితాని నిచ్చనిమిత్త సుఖనిమిత్త అత్తనిమిత్త జీవనిమిత్తాని. సత్త పుగ్గల ఇత్థి పురిస హత్థ పాద సీస గీవాదీని నిమిత్తాని చ. తత్థ సఙ్ఖారానం ఖణిక ధమ్మత్తా అనిచ్చానంయేవ సతం సన్తతి ఘనేన పటిచ్ఛన్నత్తా హియ్యోపి సో ఏవ, అజ్జపి సో ఏవాతిఆదినా నిచ్చాకారేన ఉపట్ఠానం నిచ్చనిమిత్తం నామ. కిలేసమలేహి పరిగ్గహితత్తా అసుభానంయేవ సతం అవిజ్జాయ పటిచ్ఛన్నత్తా ఇదం ఇట్ఠం, కన్తం, మనాపం, పియరూప, న్తిఆదినా సుభాకారేన ఉపట్ఠానం సుభనిమిత్తం నామ. భయట్ఠేన అఖేమట్ఠేన దుక్ఖానంపి సతం తాయేవ పటిచ్ఛన్నత్తా ఇదం సుఖం, నిబ్భయం, ఖేమం, సాతరూప, న్తిఆదినా సుఖాకారేన ఉపట్ఠానం సుఖనిమిత్తం నామ. పచ్చయా యత్తవుత్తికత్తా పచ్చయేన వినా కేవలం అత్తనో వసాయత్తవుత్తితా భావతో అనత్తానంయేవ సతం అత్తనో ఇచ్ఛావసేన కరోతి, కథేతి, చిన్తేతి, గన్తుం ఇచ్ఛన్తో గచ్ఛతి, ఠాతుం ఇచ్ఛన్తో తిట్ఠతీ, తిఆదినా వసవత్తనాకారేన ఉపట్ఠానం అత్తనిమిత్తం నామ. తథా సత్తోనామ సత్తాహంపి జీవతి, మాసంపి జీవతి, సంవచ్ఛరంపి జీవతీతిఆదినా జీవాకారేన ఉపట్ఠానం జీవనిమిత్తం నామ. నను చేత్థ అత్తనో ఇచ్ఛావసేన కరోతీతిఆదీసు ఇచ్ఛానామ తణ్హావాఛన్దో వా. తదుభయమ్పి చిత్తసమ్పయుత్తం. కరణఞ్చ నామ కాయికక్రియాభూతానం చిత్తజరూపకలాపానం పవత్తివిసేసో. ఏవఞ్చసతి తేసం చిత్తవసేన పవత్తత్తా అత్తనో ఇచ్ఛావసేన కరోతీతి ఇదం అభిధమ్మవిరుద్ధం న హోతీతి. న న హోతి. అత్తనోతి చ కరోతీతి చ వుత్తత్తా. న హి అత్తానామ అత్థి, యో అత్తనోతి వుచ్చేయ్య. న చ కత్తానామ అత్థి, యో కరోతీతి వుచ్చేయ్య. ఇధ పన తస్మిం సమయే పవత్తం ఖన్ధపఞ్చకమేవ అత్తాతి చ కత్తాతి చ గహేత్వా అత్తనోతి చ కరోతీతి చ వుత్తం. ‘‘అవస్సయో హోతీ’’తి పతిట్ఠా హోతి. ‘‘విధమిత్వా’’తి ఞాణేన అన్తరధాపేత్వా. సభావతో విజ్జమానాని న హోన్తీతి దస్సనఞాణేన వినిచ్ఛయం పాపేత్వాతి వుత్తం హోతి. భావదస్సనం నామ సోకదుక్ఖాదీనం అభావదస్సనం.

‘‘తం తం ఘనవినిబ్భుజ్జనవసేనా’’తి సమూహసన్తతి ఘనాదీనం భిన్దన ఛిన్దనవసేన. తత్థ సమూహఘనభిన్దనం ఆదితో ధమ్మవవత్థానఞాణకిచ్చం. తదా అత్తదిట్ఠి విక్ఖమ్భితా హోతి. జీవదిట్ఠి చ నామ సుఖుమతరా అత్తదిట్ఠి ఏవ వుచ్చతి. మగ్గక్ఖణం పత్వా ఏవ తదుభయంపి సబ్బసో సముచ్ఛిన్దతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘పణిహితగుణస్సా’’తి పత్థితగుణస్స.

‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి ఏత్థ ‘‘పతీ’’తి జేట్ఠకో వుచ్చతి. ‘‘ముఖం’’తి మూలకారణం. పతి చ సో ముఖఞ్చాతి పతిముఖం. పతిముఖమేవ పాతిమోక్ఖన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘తం హీ’’తిఆదిమాహ. సబ్బలోకియసీలాని నామ చతుపారిసుద్ధిసీలాని. తేసం మజ్ఝే. ‘‘జేట్ఠకత్తా’’తి జేట్ఠకసీలత్తా. ‘‘తమేవా’’తి వినయపఞ్ఞత్తిసీలమేవ +. ‘‘యేసం ధమ్మానం’’తి ఉద్ధచ్చ ముట్ఠస్సచ్చాది ధమ్మానం. ‘‘విప్ఫన్దితాని నామా’’తి విప్పకిణ్ణాని నామాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘లోలాని నామా’’తి. ‘‘తదనుబన్ధా’’తి తానివిప్ఫన్దితాని ఇన్ద్రియాని అనుగతా. ‘‘బుద్ధప్పటికుట్ఠేహీ’’తి బుద్ధేనభగవతా పటిక్కోసితేహి నీవారితేహి. ‘‘మిచ్ఛాపయోగేహీ’’తి అట్ఠకులదూసనకమ్మేహి చేవ ఏకవీసతిఅనేసనకమ్మేహి చ. ‘‘తివిధకుహనవత్థూహీ’’తి పచ్చయప్పటిసేవనఞ్చ, సామన్తజప్పనఞ్చ, ఇరియా పథ సన్నిస్సితఞ్చాతి ఇమేహి తివిధేహి కుహనవత్థూహి. తివిధేహి అచ్ఛరియ కమ్మవిధానేహీతి వుత్తం హోతి. పరిసుజ్ఝతీతి పరిసుద్ధి. పరిసుద్ధి ఏవ పారిసుద్ధి. ‘‘సమ్మోహస్సా’’తి ధాతుమనసికారాదీసు సమ్ముయ్హనస్స. ‘‘గేధస్సా’’తి సమ్మోహత్తాయేవ పచ్చయేసు భత్తనిక్ఖిత్తకా కస్సవియ గేధస్స, అభికఙ్ఖస్స. ‘‘మదస్సా’’తి లాభసక్కారా దిమూలకస్స మానమదస్స. ‘‘పమాదస్సా’’తి కుసలేసు ధమ్మేసు పమాదస్స ముట్ఠస్సచ్చస్స. తం తం పయోజన మరియాదో నామ చీవరపచ్చయే తావ సీతప్పటిఘాతాదికో పయోజనమరియాదో. ‘‘మరియాదో’’తి చ యావదేవాతి పదేన దస్సితో సీతప్పటిఘాతాదికో చీవరప్పయోజన పరిచ్ఛేదో. సో చ చీవరపచ్చయే సమ్మోహాదికే సావజ్జపక్ఖే అపతనత్థాయ ఠపితో. తేన వుత్తం ‘‘సమ్మోహస్స గేధస్స మదస్స పమాదస్స పహానత్థం’’తి. ఏసనయో పిణ్డపాతపచ్చయాదీసుపి. ఏతేన పచ్చవేక్ఖనాపాఠేసు అయమత్థో దస్సితో. ఇధ భిక్ఖు చీవరం పటిసేవతి యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయ ఉణ్హస్స పటిఘాతాయాతిఆదీసు యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయ పటిసేవతి. న తతో ఉత్తరి సమ్మోహత్థాయ గేధత్థాయ మదత్థాయ పమాదత్థాయ పటిసేవతీతిఆది. ఏవఞ్చసతి, యం చీవరం పటిసేవన్తస్స సమ్మోహగేధమదప్పమాదా ఉప్పజ్జన్తి. తం న సేవితబ్బం. ఇతరం సేవితబ్బన్తి దస్సితం హోతీతి.

‘‘పచ్చత్తసభావో’’తి పచ్చేకసభావో. ‘‘కారియసఙ్ఖాతం’’తి కాతబ్బం అభినిప్ఫాదేతబ్బన్తి కారియం. ఆసన్నప్ఫలం. తేనాహ ‘‘అగ్గిస్సధూమోవియా’’తి. ఆసన్నకారణం పదట్ఠానం నామ అగ్గికారకో వియ. పజ్జతి గచ్ఛతి పవత్తతి ఫలం ఏతేనాతి పదం. తిట్ఠతి ఫలం ఏత్థాతి ఠానం. ఉభయంపి కారణ పరియాయో ఏవ. తేన అతిస్సయత్థోపి సిజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘ఆసన్నకారణం’’తి. ‘‘సద్ధిం సఞ్ఞా చిత్త విపల్లాసేహీ’’తి దిట్ఠిసమ్పయుత్తేహీతి అధిప్పాయో. దిట్ఠివిప్పయుత్తా పన సఞ్ఞా చిత్త విపల్లాసా విక్ఖమ్భితుం సక్కోతీతి న వత్తబ్బా. ‘‘సాసన ధమ్మే’’తి అనత్తలక్ఖణ సుత్తన్తాదికే సుఞ్ఞత ధమ్మప్పటిసంయుత్తే దేసనాధమ్మే. ‘‘దిట్ఠివిపల్లాసో విక్ఖమ్భితో’’తి తాదిసం ధమ్మదేసనం సుత్వా దేసకే సత్థరి చ దేసితే ధమ్మే చ సద్ధం పటిలభిత్వా సచ్చమేవ భగవా ఆహ, అహం పన ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా,తి గణ్హామి, మిచ్ఛావతాయం మమగాహోతి ఏవం విక్ఖమ్భితో హోతి. తతో పట్ఠాయ ఏసో మే అత్తాతి వదన్తోపి దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తేన న వదతి. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తేన ఏవ వదతీతి అధిప్పాయో. ఇదమ్పన దళ్హగ్గాహ విక్ఖమ్భనమత్తం ఏవ. న అత్తదస్సన విక్ఖమ్భనం. తం పన ధమ్మవవత్థానఞ్ఞాణే సిద్ధే ఏవ సిజ్ఝతీతిపి వదన్తి. చతున్నం ఆహారానం వసేన చతుధా నామరూపం పరిగ్గహేతబ్బమేవ. కస్మా, చత్తారో ఆహారే పరిగ్గహేత్వా తేస్వేవ లక్ఖణత్తయం సమనుపస్సన్తస్స అన్తే లోకుత్తరఞ్ఞాణదస్సనప్పటిలాభకిచ్చస్స సిద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. పఞ్చధాతిఆదీసు ఏసనయో. ఆదికమ్మికానం అవిసయో, విసుం విసుం లక్ఖణ రసాదీహి పరిగ్గహేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. పరిగ్గహణే సక్కోన్తస్సపి విపస్సనా కమ్మే విసుం విసుం పస్సితుం అసక్కుణేయ్యత్తా చ. తథాహి వక్ఖతి ‘‘కలాపవసేన సంఖిపిత్వా’’తి. ‘‘అఞ్ఞస్స కస్సచీ’’తి అత్తజీవాదికస్స. సో కరోతి కుసలాకుసలం కమ్మం. సో పటిసంవేదేతి భవన్తరం పత్వా తబ్బిపాకం. సంసరతి భవతో భవం. సన్ధావతి కమ్మవేగేన ఖిత్తో. సుద్ధే నామే ఏవ వా రూపే ఏవ వా ఈహాబ్యాపారానం అభావదస్సనతోతి యోజనా. పుగ్గలసత్తానం క్రియాయోతి సఞ్ఞితాతి విగ్గహో. ‘‘అత్తాతి పవత్తా దిట్ఠీ’’తి కారక దిట్ఠి. ‘‘తదత్థా భినివేసవసేనా’’తి సత్తో, పుగ్గలో, తిఆది వోహారస్స సబ్భావతో తస్స అత్థభూతో సత్తపుగ్గలాదికోపి సభావతో అత్థియేవ. నో నత్థీతి ఏవం దళ్హం హదయే సన్నిధానకరణ వసేన. ‘‘అతిధావనఞ్చా’’తి వోహార పఞ్ఞత్తిమత్తే అట్ఠత్వా తం అతిక్కమిత్వా పఞ్చక్ఖన్ధే సత్తాదిభావేన గహణఞ్చాతి అధిప్పాయో.

‘‘కమ్మచిత్తోతుకాహారవసేనా’’తి ఏత్థ కకారో సన్ధి వసేన ఆగమో. కమ్మవసేన చిత్తవసేన ఉతువసేన ఆహారవసేనాతి అత్థో. అనురూపానం పచ్చయానం సామగ్గీతి విగ్గహో. ‘‘అఞ్ఞథా పవత్తియా’’తి అఞ్ఞేన పకారేన పవత్తనస్స. ‘‘హేతుసమ్భారపచ్చయేహీ’’తి హేతుపచ్చయ సమ్భారపచ్చయేహి. జనక పచ్చయా హేతుపచ్చయా నామ. పరివారపచ్చయా సమ్భారపచ్చయా నామ. ‘‘కమ్మప్పవత్తియా’’తి కమ్మప్పవత్తితో. ‘‘విపాకప్పవత్తియా’’తి విపాకప్పవత్తితో. ఏకస్స సత్తస్స అనమతగ్గే సంసారే సంసరన్తస్స రూపకాయోపి అత్థి నామకాయోపి అత్థి. తతో అఞ్ఞో కోచిసభావో నామ నత్థి. ద్వే చ కాయా పఞ్చవోకారే సంసరన్తస్స ఏకతో పవత్తన్తి. అసఞ్ఞసత్తే సంసరన్తస్స రూపకాయో ఏవ పవత్తతి. సో ఏవ తత్థ ఏకోసత్తోతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. అరూపే సంసరన్తస్స నామ కాయో ఏవ పవత్తతి. సో ఏవ తత్థ ఏకో సత్తోతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ‘‘సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తి చ పఞ్ఞత్తిమత్తం గచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. తేసు చ కాయేసు రూపకాయే చుతి పటిసన్ధీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనన్తర పచ్చయతా నామ నత్థి. ఏకమేకస్మిం భవే ఏకమేకో హుత్వా చుతికాలే భిజ్జతి. రూపసన్తతి ఛిజ్జతి. పటిసన్ధిరూపేన సహ పచ్చయ పచ్చయుప్పన్నతా పబన్ధో నప్పవత్తతి. నామ కాయే పన చుతి పటిసన్ధీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనన్తరపచ్చయతా అత్థి. చుతికాలేపి నామసన్తతి న ఛిజ్జతి. పటిసన్ధి నామేన సహ పచ్చయ పచ్చయుప్పన్నతా పబన్ధో పవత్తతియేవ. తత్థ పటిచ్చసముప్పాద కుసలో భిక్ఖు పటిచ్చసముప్పాదఞ్ఞాణే ఠత్వా ఏకస్మింభవే ఏకస్స సత్తస్స పవత్తిం పస్సన్తో సత్తం నామ న పస్సతి. పుగ్గలం నామ న పస్సతి. అహన్తిపి న పస్సతి. పరోతిపి న పస్సతి. అహం అతీతేసు భవేసు అహోసిన్తిపి న పస్సతి. ఇమస్మింభవే అస్మీతిపి న పస్సతి. అనాగతేసు భవిస్సామీతిపి న పస్సతి. అథ ఖో అవిజ్జా పచ్చయా సఙ్ఖారా పవత్తన్తి. సఙ్ఖార పచ్చయా భవన్తరే విఞ్ఞాణం పవత్తతీతిఆదినా నయేన నామరూప ధమ్మానం హేతుఫల పరమ్పరావసేన అవిచ్ఛేదప్పవత్తిమేవ పస్సతి. ఏకస్మింభవే పవత్తిం పస్సన్తే సతి, అనమతగ్గేసంసారే అనన్తేసు భవేసు తస్స సత్తస్స పవత్తి దిట్ఠా ఏవ హోతి తత్థపి ఏవమేవ, తత్థపి ఏవమేవాతి. తదా తస్స సోళసవిధా కఙ్ఖా పహీయతీతి ఇమమత్థం ‘‘దస్సేన్తో అనమతగ్గే సంసారే’’తిఆదిమాహ. తత్థ కతమా సోళసవిధా కఙ్ఖాతి. అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానం. న ను ఖో అహోసిం. కిం ను ఖో అహోసిం. కథం ను ఖో అహోసిం. కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానన్తి ఏవం పుబ్బన్తే పఞ్చవిధా కఙ్ఖావుత్తా. భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం. న ను ఖో భవిస్సామి. కిం ను ఖో భవిస్సామి. కథం ను ఖో భవిస్సామి. కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానన్తి ఏవం అపరన్తే పఞ్చవిధా కఙ్ఖా వుత్తా. అహం ను ఖో స్మి. నో ను ఖో స్మి. కిన్ను ఖో స్మి. కథం ను ఖో స్మి. అహం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో. సో కుహిం గామీ భవిస్సామీతి ఏవం పచ్చుప్పన్నే ఛబ్బిధా కఙ్ఖా వుత్తా. ఇమా సోళసవిధా కఙ్ఖాతి. తత్థ అహోసిం ను ఖో, న ను ఖో అహోసిన్తి ఇమినా పదద్వయేన అతీతకాలే అత్తనో అత్థి నత్థిభావే కఙ్ఖతి. సచే అత్థి, కిం ను ఖో అహోసిన్తి కఙ్ఖతి. కేనచి హేతునా పచ్చయేన వా అహోసిం. కేనచి ఇద్ధిమన్తేన వా నిమ్మితో అహోసిం. అహేతు అపచ్చయా వా అనిమ్మితో వా సయంజాతో అహోసిన్తి అత్థో. యది తేసుపకారేసు అఞ్ఞతరేన అహోసిం. కథం ను ఖో అహోసిం. అపాదకోవా అహోసిం. ద్విపాదకో వా. చతుప్పాదకోవా. బహుప్పాదకోవా. రూపీవా. అరూపీవా. సఞ్ఞీవా. అసఞ్ఞీవా ఇచ్చాది. అథ తేసు అపాదకాదీసు అఞ్ఞతరో అహం అహోసిం. కిం హుత్వా కిం అహోసిం. పథమభవే కిం హుత్వా దుతీయ భవాదీసు కిం అహోసిన్తి ఇదం భవపరమ్పరావసేన వుత్తం. ఏసనయో అపరన్తేపి. పచ్చుప్పన్నే ‘‘అహం ను ఖో స్మి, నో ను ఖో స్మీ’’తి యథా ఖుద్దకవత్థు విభఙ్గే అట్ఠసతతణ్హావిచరితేసు. సతస్మీతి హోతి. సీతస్మీతి హోతీతి వుత్తం. తత్థ ‘‘సతస్మీ’’తి అహం సస్సతో వా భవామి. ‘‘సీతస్మీ’’తి అహం ఉచ్ఛిన్నోవా భవామీతి అత్థో. యథా చ. అత్థీతి ఖో ఏకో అన్తో. నత్థీతి ఖో దుతీయో అన్తోతి వుత్తం. తత్థ ‘‘అత్థీ’’తి అత్తానామ భవాభవేసు నిచ్చకాలం అత్థి. ‘‘నత్థీ’’తి తథా నత్థి, ఉచ్ఛిజ్జతి. న హోతి పరమ్మరణాతి అత్థో. తథా ఇధాపి అహం ను ఖో స్మి. నో ను ఖో స్మీతి కఙ్ఖతి. తత్థ ‘‘అహం ను ఖోస్మీ’’తి అయం అహం నామ భవాభవేసు నిచ్చకాలం అస్మి ను ఖో, మమ అత్తానామ సస్సతో హుత్వా సబ్బకాలం అత్థి ను ఖోతి వుత్తం హోతి. ‘‘నో ను ఖో స్మీ’’తి తథా నో అస్మి ను ఖో. మమ అత్తా తథా నత్థి ను ఖోతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘భవాభవేసూ’’తి పవత్తేపి పచ్చుప్పన్నే వత్తమానం అత్తానం గహేత్వా పవత్తా పచ్చుప్పన్నే సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘కిం ను ఖో స్మీ’’తి అహం నామ సన్తో జాతో కిం ను ఖో అస్మి. కేనచి హేతునా పచ్చయేన వా అస్మి ను ఖో. కేనచి ఇద్ధిమన్తేన వా నిమ్మితో భవామి ను ఖో. ఉదాహు అహేతు అపచ్చయా వా కేనచి అనిమ్మితో వా సయం ను ఖో భవామి ను ఖోతి అత్థో. ‘‘కథం ను ఖో స్మీ’’తి ఏత్థ పన అపదాదీహి అయోజేత్వా అహం ను ఖో కిం గోత్తో భవామి. గోతమగోత్తో వా వాసేట్ఠ గోత్తో వా తిఆదినా యోజేతబ్బం. ఆది కప్పకాలే తాని గోత్తాని ఏతరహి సమ్భేదం గచ్ఛన్తి. తస్మా తేసు కఙ్ఖన్తో కఙ్ఖతియేవ. ‘‘అహం కుతో ఆగతో’’తి అహం అతీతే కుతోభవతో ఆగతో అస్మి. ‘‘సోకుహింగామీ భవిస్సామీ’’తి సో అహం ఆయతిం భవే కుహిం గామికో భవిస్సామీతి కఙ్ఖతి. ‘‘కఙ్ఖాయ అతిక్కమో’’తి సో భిక్ఖు పటిచ్చసముప్పాదే అవిజ్జాదికం అతీతహేతు పఞ్చకం పస్సన్తో తస్మింభవే సబ్బంపి పటిచ్చసముప్పాదం పస్సతియేవ. ఏవం పస్సన్తో న తత్థ అహం నామ కోచి అత్థి, యం పటిచ్చ అతీత విసయా పఞ్చవిధా కఙ్ఖా ఉప్పజ్జతి. ధమ్మ మత్తమేవ తత్థ అత్థీతి ఏవం అతీతే కఙ్ఖా వత్థుస్స అభావదస్సనేన పఞ్చవిధాయ కఙ్ఖాయ అతిక్కమో హోతి. నను తథా పస్సన్తస్సపి కథం ను ఖో స్మి, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖోతి అయం కఙ్ఖా అత్థియేవ. తథా పస్సన్తోపి హి వినా పుబ్బేనివాసఞ్ఞాణేన అతీతే భవే అహం ద్విపాదకో అహోసిన్తివా చతుప్పాదకో అహోసిన్తి వా తతో చుతో అసుకభవే ఉప్పన్నోతి వా న జానాతి న పస్సతీతి. వుచ్చతే. సా పన కఙ్ఖా ధమ్మ మత్తప్పవత్తి దస్సనతో పట్ఠాయ అన్తరాయిక కఙ్ఖా న హోతి. విచికిచ్ఛా పటిరూపికా ఏవ. సా హి అరియానంపి లబ్భతి యేవాతి. తథా అనాగతే ఫలపఞ్చకం పస్సన్తో అపరన్తే పఞ్చవిధం కఙ్ఖం అతిక్కమతి. పచ్చుప్పన్నే ఫలపఞ్చకఞ్చ హేతుపఞ్చకఞ్చ పస్సన్తో పచ్చుప్పన్నే కఙ్ఖా ఛక్కం అతిక్కమతి. సేసం సబ్బం పుబ్బన్తే వుత్తనయమేవాతి. అట్ఠవిధాయ కఙ్ఖాయ అతిక్కమనే పన పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమప్పటిలోమం పస్సన్తో దేసనా ధమ్మే చ లోకుత్తర ధమ్మేసు చ కఙ్ఖం అతిక్కమతి. ధమ్మే కఙ్ఖాతిక్కమనేన సహేవ దేసేన్తే సత్థరి చ, యథానుసిట్ఠం పటిపన్నే సఙ్ఘే చ, తీసు సిక్ఖాసు చ, యథావుత్తే పుబ్బన్తే చ, అపరన్తే చ, పుబ్బన్తా పరన్తేసు చ, పటిచ్చసముప్పాదేన సహ పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు చ సబ్బం కఙ్ఖం అతిక్కమతియేవ. తేనాహ ‘‘సభావ ధమ్మప్పవత్తియా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘సభావధమ్మప్పవత్తియా చా’’తి పచ్చయపరమ్పరావసేన సభావధమ్మానం పరమ్పరప్పవత్తియా చ. ధమ్మసు ధమ్మతా నామ దేసనా ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతాదిభావేన సున్దర ధమ్మతా. అనవజ్జధమ్మతా. బుద్ధసుబుద్ధతా నామ తం ధమ్మం దేసేన్తస్స బుద్ధస్స సబ్బఞ్ఞుబుద్ధతా.

పరియుట్ఠితానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం విక్ఖమ్భనం నామ హేట్ఠా ధమ్మవవత్థాన వసేన పచ్చయపరిగ్గహవసేన చ సిజ్ఝతి. విపస్సనా కమ్మం పన అనుసయభూతానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం సల్లిఖనత్థాయ కరీయతీతి వుత్తం ‘‘అనుసయ సమూహననత్థఞ్చా’’తిఆది. ‘‘తత్థ పనా’’తి తస్మిం పటిసమ్భిదా మగ్గే పన. విభత్తేసూతి పాఠసేసో. ‘‘యస్సా’’తి యోగీ పుగ్గలస్స. ‘‘యం దూరే సన్తికేవా’’తి యం దూరే పవత్తం రూపం వా, సన్తికే పవత్తం రూపంవాతి పాఠసేసో. ‘‘తదత్థస్స పనా’’తి సమ్మసితధమ్ముద్ధారత్థస్స. ‘‘ఞాణేన దళ్హం గహేత్వా’’తి ధమ్మవవత్థానఞ్ఞాణేన సుట్ఠువిభూతం కత్వాతి అధిప్పాయో. ఇదాని యం యం దళ్హం గహేతబ్బం. తం తం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. పున దళ్హం గహితస్స రూపస్స అనిచ్చలక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘సా చ క్రియా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘నస్సన్తీ’’తి భిజ్జన్తి. అనిచ్చతం గచ్ఛన్తి. ‘‘విత్థమ్భన క్రియా’’తి ఏత్థ వివిధేన థమ్భనం విత్థమ్భనం. నానాదిసాభిముఖవసేన థమ్భనం వహనన్తి అత్థో. ‘‘ఇమాసఞ్చా’’తి చతున్నం మహాభూతానఞ్చ. విసుం విసున్తి వుత్తత్తా తాసం అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ సహజాతేసు గహణం సమ్భవతీతి వుత్తం ‘‘ఆపాదీనం’’తి. ఆపాదీనం సేసమహాభూతానఞ్చాతి అత్థో. సన్తతియా సరీరాని సన్తతి సరీరాని. ‘‘తథా తథా కప్పేత్వా’’తి రూపధమ్మానం సన్తతి పరివత్తి నామ అభిక్కమన్తస్స ఏవం భవేయ్య, పటిక్కమన్తస్స ఏవం భవేయ్య, తథా సమిఞ్జన్తస్స పసారేన్తస్సాతిఆదినా పరికప్పేత్వా. ‘‘సేసఖన్ధేసుపి తం తం సన్తతి నానత్తం’’తి వేదనాక్ఖన్ధే తావ కాయే కాయికసుఖసన్తతి దుక్ఖసన్తతీనం నానత్తం. చిత్తే సోమనస్స దోమనస్స సన్తతీనం. ఉపేక్ఖా సన్తతి పన అవిభూతా హోతి. కప్పేత్వా గహేతబ్బా. యదా చిత్తే సోమనస్స దోమనస్సాని న సన్దిస్సన్తి, తదా ఇదాని ఉపేక్ఖా మే వేదనా పవత్తతీతి వా, యదా తాని సన్దిస్సన్తి, తదా సా నిరుజ్ఝతీతి వా ఏవం తక్కేత్వా సమ్మసితబ్బాతి వుత్తం హోతి. సఞ్ఞాక్ఖన్ధే రూపసఞ్ఞాసద్దసఞ్ఞాదీనం వసేన. సఙ్ఖారక్ఖన్ధే రూపసఞ్చేతనా సద్దసఞ్చేతనాదీనం వసేన, నానావితక్క విచారాదీనం వసేన, లోభాలోభ దోసాదోస మోహామోహాదీనం వసేన చ. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం, కుసలా కుసలవిఞ్ఞాణాదీనఞ్చ వసేన సన్తతి నానత్తం వేదితబ్బం. విస్సాసం కరోతీతి వత్వా తదత్థం వివరతి ‘‘ఏతం మే’’తిఆదినా. తత్థ తయోవిస్సాసా తణ్హావిస్సాసో, మానవిస్సాసో, దిట్ఠివిస్సాసో. తత్థ ఏతం మమాతి తణ్హావిస్సాసో. ఏసోహమస్మీతి మానవిస్సాసో. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠివిస్సాసో. ‘‘పరిహరతీ’’తి భవాభవేసు పరిగ్గహేత్వా హరతి వహతి. ‘‘పరమజ్ఝత్తభావేనా’’తి పధానఅజ్ఝత్తభావేన. అజ్ఝత్తసారభావేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘పరిగ్గహితో’’తి ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిపరిగ్గహేన పరిగ్గహితో. తయో హి పరిగ్గహా తణ్హా పరిగ్గహో, మానపరిగ్గహో, దిట్ఠిపరిగ్గహోతి. వసే సబ్బసో వత్తన్తో నామ కేవలం వసాయత్తవుత్తికో ఏవ సియా, న పచ్చయాయత్తవుత్తికోతి దస్సేన్తో ‘‘యథావుత్తేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘యథావుత్తేహీ’’తి సబ్బసఙ్గహే వుత్తప్పకారేహి కమ్మాభిసఙ్ఖరణాదీహి. ‘‘తథాపరిగ్గహేతబ్బో’’తి ఏసో మే అత్తాతి ఏవం పరమజ్ఝత్తభావేన పరిగ్గహేతబ్బో. తథా హి యో అత్తనో వసేన వత్తతి, తస్మిం అత్తనో సామిభావో నత్థి. యస్మిఞ్చ సామిభావో నత్థి, తస్మిం రూపాదికే ధమ్మే అత్తానం సామికం కత్వా ఏసో మమ అత్తాతి పరిగ్గహో నామ మిచ్ఛా ఏవ. తథా యో చ ఖణిక ధమ్మో హోతి, ఖణే ఖణే భిజ్జతి, తం రూపాదికం ఖన్ధపఞ్చకం అత్తనో సారం కత్వా తథా పరిగ్గహోపి మిచ్ఛా ఏవ. ఏత్థ చ ‘‘మిచ్ఛా ఏవా’’తి పరమత్థ సచ్చం పత్వా మిచ్ఛా ఏవ. విపల్లాసో ఏవాతి వుత్తం హోతి. ‘‘సుఖం విద్ధంసేతీ’’తి కాయికసుఖఞ్చ చేతసిక సుఖఞ్చ విద్ధంసేతి. వినాసేతి. ‘‘నానాదుక్ఖం జనేతీ’’తి కాయికదుక్ఖఞ్చ చేతసిక దుక్ఖఞ్చ జనేతి ఉప్పాదేతి. ‘‘ఇదఞ్చ రూపం ఏదిసమేవ హోతీ’’తి కథం హోతి. మనుస్సత్తభావే ఠితానం సత్తానం యథాపవత్తం మనుస్స సుఖం విద్ధంసేతి, జిణ్ణభిన్నభావం పాపేతి, నానాదుక్ఖం జనేతి. సయం అపాయత్తభావం గహేత్వా తేసం నానాఅపాయ దుక్ఖం జనేతి. తథా దేవత్తభావే సక్కత్తభావే బ్రహ్మత్తభావే ఠితానన్తిఆదినా వత్తబ్బం. తథా మనుస్సత్తభావే ఠితానం నానావిపరిణామ కిచ్చేహి యథాపవత్తం సుఖం విద్ధంసేతి, నానాపచ్చయాభిసఙ్ఖరణకిచ్చేహి నానాదుక్ఖం జనేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇదఞ్చ రూపం ఏదిసమేవా’’తి. ‘‘సారోనామ థామబలవిసేసో వుచ్చతీ’’తి ఏతేన థామబలవిసేసేన సమ్పన్నం వత్థుంపి సఙ్గణ్హాతి. ‘‘అసారకట్ఠేనా’’తి ఏత్థ సారో ఏవ సారకం, న సారకం అసారకన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘రూపం పన సయంపి ఏవరూపో సారో న హోతీ’’తి వుత్తం. సత్తానం అత్తసారో జీవసారో న హోతీతి అత్థో. నత్థి సారో ఏతస్సాతి అసారకన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘న చ ఏవరూపేన సారేన యుత్తం’’తి వుత్తం. అత్తసారేన జీవసారేన సంయుత్తం హోతీతి అత్థో. తత్థ పురిమో అత్థో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇదం సన్ధాయ వుత్తో. పచ్ఛిమో రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానంతి ఇమాని సన్ధాయ వుత్తో. ఏతేన అసారకట్ఠేనాతి అసారభావేన, అసారయుత్తభావేన వాతి చ. అనత్తాతి ఏత్థపి న అత్తా అనత్తా, నత్థి అత్తా ఏతస్సాతి వా అనత్తాతి చ ద్విధా అత్థో సిజ్ఝతి. ‘‘యఞ్చా’’తి యఞ్చ రూపం. ‘‘పీళేతీ’’తి తం సమఙ్గీ పుగ్గలం పీళేతి. ఏతేన అనత్తభావే సిద్ధే దుక్ఖభావోపి సిద్ధోతి దస్సేతి. ‘‘తిణ్ణం వయానం వసేన అద్ధాభేదో యోజేతబ్బో’’తి పథమవయే పవత్తం రూపం దుతీయవయం న పాపుణాతి, పథమవయే ఏవ నిరుజ్ఝతీతిఆదినా అద్ధాపచ్చుప్పన్నే అన్తోగధభేదో యోజేతబ్బో. ‘‘సభాగేకసన్తానవసేనా’’తి సభాగానం ధమ్మానం సభాగట్ఠేన ఏకీభూతా సన్తతి సభాగేకసన్తతి. ‘‘సభాగానం ధమ్మానం’’తి చ చిత్తజేసుతావ నిరన్తరప్పవత్తేన లోభసమ్పయుత్తచిత్తేన సహజాతా రూపధమ్మా సభాగరూపధమ్మా నామ. తథా నామ ధమ్మా చ. ఏవం దోససమ్పయుత్తాదీసుపి. ఉతుజేసు నిరన్తరప్పవత్తేన సీతఉతునా సముట్ఠితా రూపధమ్మా సభాగరూప ధమ్మా నామ. తథా ఉణ్హఉతునా సముట్ఠితా. ఏసనయో ఆహారజేసుపీతి ఏవం సభాగేకసన్తతివసేన. ‘‘సమ్పాపుణితుం’’తి ఞాణేన సమ్పాపుణితుం. ‘‘అద్ధాసన్తతివసేనా’’తి ఏత్థ సన్తతివసేన సమ్మసనం విసేసతో అధిప్పేతం. ఏవఞ్చ కత్వా హేట్ఠా అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతి పదే చతున్నం మహాభూతానం సన్తతి విభాగనయో సుట్ఠు దస్సితోతి. ‘‘అనిచ్చలక్ఖణ దస్సనమేవ పధానం’’తి ఇమస్మిం ఞాణేపి ఉదయబ్బయఞ్ఞాణేపి భఙ్గఞ్ఞాణేపి అనిచ్చలక్ఖణ దస్సనమేవ పధానం. భయఞ్ఞాణే చ ఆదీనవఞ్ఞాణే చ నిబ్బిదాఞాణే చ దుక్ఖలక్ఖణ దస్సనం పధానం. ఉపరి చతూసు ఞాణేసు అనత్తలక్ఖణ దస్సనం పధానన్తి. ‘‘సముదితేసూ’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినాభావసహాయభావేన సముప్పన్నేసు. ఇదఞ్చ అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో. తణ్హాసముదయా ఉపాదాన సముదయో. ఆహార సముదయా రూపసముదయోతి పాళివసేన వుత్తం. అప్పహీన వసేనాతి పాళిపదే పన అవిజ్జా తణ్హా దిట్ఠానుసయానం అప్పహీనట్ఠేన సన్తానే విజ్జమానతా ఏవ పమాణన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘సముదేన్తీ’’తి పటిసన్ధితో పట్ఠాయ ఏకతో ఉదేన్తి. ఉపరూపరి ఏన్తి. ఆగచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఏకభవభావేన పాతుబ్భవన్తీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘యావమరణకాలా’’తిఆదిం. ‘‘పసవన్తీ’’తి పవడ్ఢమానా సవన్తి, పవత్తన్తి, సన్దన్తి. ‘‘తేసు పనా’’తి అవిజ్జా తణ్హుపాదాన కమ్మేసు. ‘‘నిరుజ్ఝన్తీ’’తి తస్మింభవే ఏవ నిరుజ్ఝన్తి. తస్మిం భవే నిరోధో నామ భవన్తరే పున అనుప్పాదో యేవాతి వుత్తం ‘‘భవన్తరే’’తిఆది. ‘‘తం సన్తతియం’’తి తస్మిం పచ్చుప్పన్న భవేతి వుత్తం హోతి. ‘‘పున అనుప్పాదసఙ్ఖాతం నిరోధం’’తి సన్తతి నిరోధో నామ వుత్తో. న నిబ్బాన నిరోధో. ఏతాహి పచ్చయే సతి, భవన్తరే ఉప్పజ్జీస్సన్తి యేవాతి. ఇదాని యథాపవత్త సన్తతీసు పరియాపన్నానం సబ్బపచ్ఛిమానం నామరూపానం ఖణికనిరోధవసేన అత్థం వదన్తో ‘‘యథాపవత్త సన్తతియో వా ఛిజ్జన్తి భిజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఉదయబ్బయం సమనుపస్సన్తస్స చా’’తి ఏత్థ కతమో ఉదయో నామ, కతమో వయో నామ, కథఞ్చ తదుభయం సమనుపస్సతీతి ఆహ ‘‘ఉదయబ్బయం పస్సన్తస్సాతి ఏత్థ యథా నామా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘తమో ఖన్ధో’’తి తమోరాసి. ‘‘వేతీ’’తి విగచ్ఛతి. అన్తర ధాయతి.‘‘ఉదయో’’తి ఉప్పాదో చేవ వడ్ఢి చ. ‘‘వయో’’తి విగమనం, అన్తరధానం. ‘‘నానాపయోగవసేనవా’’తి సమిఞ్జనప్పసారణాది నానాపయోగవసేన వా. ఉదయపక్ఖానం నానాసన్తతీనం ఉదయఞ్చ ఉదయతో. వయపక్ఖానం నానాసన్తతీనం వయఞ్చ వయతోతి యోజనా.

బోజ్ఝఙ్గ ధమ్మేహి సమ్పన్నత్తా ఆరాధేతి అత్తనో చిత్తంతి ఆరద్ధో. తుట్ఠచిత్తోతి అత్థో. విపస్సతీతి విపస్సకో. ఆరద్ధో హుత్వా విపస్సకో ఆరద్ధవిపస్సకో. దువిధోహి విపస్సకో తరుణ విపస్సకో చ ఆరద్ధ విపస్సకో చ. తత్థ ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం సుట్ఠు అపస్సన్తో దుబ్బలవిపస్సకో తరుణ విపస్సకో నామ. ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం సుట్ఠు పస్సన్తో విపస్సనా కమ్మే ఆరాధిత చిత్తో బలవవిపస్సకో ఆరద్ధవిపస్సకో నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం.

[క]

‘సుఞ్ఞాగారే పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మ ధమ్మం విపస్సతో,తి చ.

[ఖ]

‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం ఉదయబ్బయం;

ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో ఉదయబ్బయం,తి చ.

అయమిధ అధిప్పేతో. విపస్సనం ఉపేచ్చ కిలేసేన్తి, మలీనభావం గమేన్తీతి విపస్సనుపక్కిలేసా. పరిబన్ధన్తి నీవారేన్తీతి పరిబన్ధకాతి హేట్ఠా వుత్తమేవ అన్తరాయిక ధమ్మానం నామం. ‘‘సరీరోభాసో’’తి సకలసరీరతో నిక్ఖన్తో ఓభాసో. ‘‘పఞ్చవిధా పీతీ’’తి ఖుద్దికా పీతి, ఖణికా పీతి, ఓక్కన్తికా పీతి, ఉబ్బేగా పీతి, ఫరణా పీతీతి. ‘‘దువిధా పస్సద్ధీ’’తి అతిబలవన్తీ కాయపస్సద్ధిచేవ చిత్తపస్సద్ధి చ. విపస్సనా కమ్మే ఓకప్పనాకారప్పవత్తా సద్ధాఏవ అధిముచ్చనట్ఠేన అధిమోక్ఖో సద్ధాధిమోక్ఖో. ‘‘వీరియం’’తి తస్మిం కమ్మే అనిక్ఖిత్తధురం పగ్గహితసీసం వీరియం. ‘‘సుఖం’’తి చిత్తసుఖం. తేనాహ ‘‘సోమనస్సం’’తి. ‘‘విపస్సనాఞాణం’’తి ఇన్దవిస్సట్ఠవజిరసదిసం బలవవిపస్సనాఞాణం. ‘‘సతీ’’తి తస్మిం కమ్మే అప్పముట్ఠా సతి. ‘‘తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా’’తి చిత్తస్స లీనుద్ధచ్చాదీహి విసమన్తేహి విముత్తా తత్రమజ్ఝత్తతాసఙ్ఖాతా ఉపేక్ఖా. ‘‘ఆవజ్జనుపేక్ఖా’’తి వసిభావపత్తా ఆవజ్జనసఙ్ఖాతా ఉపేక్ఖా. ‘‘ఆలయం’’తి తణ్హాలయం. ‘‘కురుమానా’’తి కరోన్తీ. ‘‘సుఖుమా తణ్హా’’తి కుసలేహి మిస్సకత్తా ఇదం అకుసలన్తిపి జానితుం అసక్కుణేయ్యా సుఖుమతణ్హా. ‘‘న వతమే’’తి మమ న ఉప్పన్నపుబ్బోవతాతి యోజనా. ‘‘అస్సాదసహితా’’తి ఓభాసాదీసు అస్సాదతణ్హా సహితా. ‘‘అధిమాన వసేనా’’తి అధికతరం మఞ్ఞనావసేన. ‘‘తావదేవా’’తి నికన్తియా ఉప్పత్తిక్ఖణేయేవ. ‘‘నికామనాకారో’’తి ఇచ్ఛనాకారో. అస్సాదనాకారో. ‘‘నికామనస్సవత్థూ’’తి నికన్తియా వత్థు. ‘‘అద్ధా’’తి ఏకన్తేన. ‘‘హన్దా’’తి చిత్తవిస్సట్ఠకరణే నిపాతపదం. ఇదానేవ నం విసోధేమి, న చిరం పవత్తితుం దస్సామీతి ఇమమత్థం దీపేతి. ‘‘తేస్వేవా’’తి తేసుఓభాసాదీసు ఏవ. అట్ఠకథాయ న సమేతి. అట్ఠకథాయం నికన్తి విక్ఖమ్భనస్స విసుం వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. విపస్సనాపరిపాకో నామ విసేసన్తరప్పవత్తేన పాకటోతి దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖారుపేక్ఖాభావం పత్తా’’తిఆదిమాహ. వుట్ఠానగామిని విపస్సనాభావపత్తేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘ద్వే విపస్సనా చిత్తానీ’’తి ఉపచారానులోమచిత్తాని. సో హి వుట్ఠానన్తి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఖార నిమిత్తతో వా వుట్ఠాతి. నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తితో. యది ఏవం గోత్రభుపి వుట్ఠానం నామ సియాతి. న సియా. మగ్గస్స ఆవజ్జనమత్తే ఠితత్తా. పటివేధకిచ్చస్సచ సమ్మోహ సముచ్ఛేదకిచ్చస్స అభావతో. ‘‘సయం’’తి మగ్గసఙ్ఖాతో సయం. ‘‘తం సమఙ్గీపుగ్గలం వా’’తి తేన మగ్గేన సమఙ్గీపుగ్గలం వా. ‘‘వట్టప్పవత్తతో చా’’తి ఆయతిం భవేసు అపాయవట్టప్పవత్తతో వా, అట్ఠమ భవతో పట్ఠాయ కామసుగతి వట్టప్పవత్తతో వా. అవస్సం వుట్ఠానం గమేతి సమ్పాపేతీతి వుట్ఠానగామినీతి వచనత్థో. ‘‘అవస్సం వుట్ఠానం గచ్ఛన్తీ’’తి ఇధ ఠితానం వుట్ఠానతో నివత్తి నామ నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదఞ్చ పచ్చేకబుద్ధానం బుద్ధసావకానఞ్చ వసేన దట్ఠబ్బం. సబ్బఞ్ఞు బోధిసత్తా పన పుబ్బబుద్ధానం సాసనే పబ్బజిత్వా విపస్సనా కమ్మం ఆరభన్తా అనులోమఞ్ఞాణం ఆహచ్చ ఠపేన్తీతి అట్ఠక థాసు వుత్తం. తత్థ ‘‘ఆహచ్చా’’తి ఇదం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స మత్థకపత్తిదస్సనత్థం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఆవజ్జనట్ఠానియం’’తి తతో పుబ్బభాగే కేనచి చిత్తేన అగ్గహితే నిబ్బానా రమ్మణే ఆవజ్జనట్ఠానియం. ‘‘తం’’తి గోత్రభుఞ్ఞాణం. గోత్తం భవతి అభిభవతి ఛిన్దతీతి గోత్రభు. గోత్తం వా అభిసమ్భుణాతి పాపుణాతీతి గోత్రభూతి వచనత్థో. కథం పన గోత్రభు చిత్తం గోత్రభుఞ్ఞాణం పుథుజ్జనగోత్తం ఛిన్దతి, అరియగోత్తం పాపుణాతీతి యుజ్జేయ్య, సోహి పుగ్గలో తస్మింఖణే పుథుజ్జనగోత్తపరియాపన్నోఏవాతి. సచ్చం. అత్తని పన ఛిన్నత్తా సయం ఛిన్దతి నామ. నిబ్బానస్స చ అరియగోచరత్తా తం ఆరమ్మణ కరణవసేన అరియగోత్తం పాపుణాతి నామాతి దట్ఠబ్బం. పచ్చయసత్తివిసేసేన అత్తనో అనన్తరే అరియగోత్తం భావేతి, పాతుభావేతీతి గోత్రభూతిపి యుజ్జతి. ‘‘పరిచ్ఛిజ్జా’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా. దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదీహి సబ్బవిప్ఫన్దనేహి ముఞ్చిత్వాతి వుత్తం హోతి. సమ్మోహస్స పహానమేవ దట్ఠబ్బం. న తే ధమ్మే ఆరమ్మణ కరణ వసేన జాననం. కథం తే ధమ్మే ఆరమ్మణం అకరోన్తో మగ్గో తే ధమ్మే పరిజానాతి నామాతి. కిచ్చసిద్ధి వసేన. సో హి సమ్మోహం పజహన్తో ఆరమ్మణం కరోన్తానిపి హి పుబ్బభాగఞ్ఞాణాని తప్పహానకిచ్చస్స అసాధకత్తా దుక్ఖ సచ్చం పరిజానన్తానీతి న వుచ్చన్తి. మగ్గో పన ఆరమ్మణం అకరోన్తోపి తప్పహానకిచ్చస్స సాధకత్తాతం సచ్చం పరిజానాతీతి వుచ్చతి. కస్మా. తతో పట్ఠాయ తస్సపుగ్గలస్స సబ్బకాలం తస్మింసచ్చే పరిజానన కిచ్చస్స సిద్ధత్తా. యథాహి ఏకో పురిసో చక్ఖుమ్హి పిత్తసేమ్హాదిదోసేహి పలిబుద్ధత్తా అన్ధో హోతి. న కిఞ్చి పస్సతి. యదా పన సో ఏకం తేజవన్తం అఞ్జనం లభిత్వా చక్ఖుం అఞ్జయన్తో సబ్బరత్తిం నిద్దాయతి. తస్స నిద్దాయన్తస్సేవ చక్ఖుమ్హి సబ్బదోసా నస్సన్తి. చక్ఖు విప్పసన్నం హోతి. తఙ్ఖణతో పట్ఠాయ సో నిద్దాయన్తోపి రూపాని పస్సతీతి వుచ్చతి. కస్మా, అన్ధభావవిగమేన దస్సనకిచ్చస్స సిద్ధత్తా. ఏవమేవమిదం దట్ఠబ్బన్తి. ఏకదేసేన వా హేట్ఠిమమగ్గేసు, అనవసేసేన వా అరహత్తమగ్గే. ‘‘అపచ్ఛావత్తికం’’తి ఏత్థ పచ్ఛతో ఆవత్తనం పచ్ఛావత్తం. నత్థి పచ్ఛావత్తం అస్సాతి అపచ్ఛావత్తికన్తి విగ్గహో. ‘‘పున అనుప్పాదధమ్మతాపత్తివసేన నిరోధసఙ్ఖాతం’’తి మగ్గక్ఖణే ఏవ తానివట్టాని పున అనుప్పాదసభావం ఆపజ్జన్తి, నిరుజ్ఝన్తి. తథా నిరోధసఙ్ఖాతం. ‘‘ఉప్పాదనసఙ్ఖాతాయ భావనాయా’’తి ఏతేన మగ్గస్స ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా వడ్ఢనసఙ్ఖాతాయ భావనాయ ఓకాసో నత్థీతి కత్వా వుత్తం. అరియమగ్గం పటిలాభత్థాయ పన పవత్తితా పుబ్బభాగభావనాపి మగ్గభావనా ఏవ. సా చ అరియమగ్గం పత్వా మత్థకపత్తా హోతి. తస్మా అరియమగ్గో ఏవ మత్థకపత్తో భావనానుత్తరో హోతీతి ఇమినాపరియాయేన వడ్ఢన సఙ్ఖాతాయ భావనాయాతిపి యుజ్జతియేవ. అత్తనో అనన్తరే పవత్తం ఆనన్తరికం. ఆనన్తరికం ఫలం ఏతస్సాతి విగ్గహో. తస్స చ తతోపరం ద్వే వా తీణి వా ఫలచిత్తాని పవత్తన్తీతి ఇమినా సమ్బన్ధో. అపనీతో అగ్గి ఏతస్మాతి అపనీతగ్గికో. ‘‘నిబ్బాపేన్తో వియా’’తి ఏతేన పటిప్పస్సమ్భనప్పహానకిచ్చేన మగ్గానుకులప్పవత్తిం దస్సేతి. ‘‘తేసం’’తి తేసం చక్ఖూనం. తం రూపం తస్స పాకటం న తావ హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్సా’’తి తస్స పుగ్గలస్స. ‘‘పచ్చవేక్ఖనవారేసూ’’తి ఏత్థ పసాదచక్ఖునా దిట్ఠే పవత్తా అనుబన్ధక వీథియోపి సఙ్గయ్హన్తి.

ఉపరిమగ్గేహి వధితబ్బా మారేతబ్బాతి ఉపరిమగ్గవజ్ఝా. ‘‘కిలేసవిభాగేసూ’’తి అసుకమగ్గేన అసుకాకిలేసా పహీయన్తీతి ఏవం కిలేసవిభాగేసు. ‘‘పాళియం’’తి పటిసమ్భిదా మగ్గపాళియం. వుచ్చమానే పన వత్తబ్బన్తి సమ్బన్ధో. మగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గాదీనం పచ్చవేక్ఖనం నామ మగ్గపచ్చవేక్ఖనమేవ. తథా పచ్ఛా వా పవత్తతీతి సిద్ధం. ‘‘అవిరుద్ధా హోతీ’’తి విసుద్ధిమగ్గేన అసమేన్తాపి పచ్చవేక్ఖన్తానం ఇచ్ఛానురూపసమ్భవతోతి అధిప్పాయో. ‘‘అధిమాననిద్దేస అట్ఠకథాసూ’’తి వినయే చతుత్థపారాజికే అధిమానపదనిద్దేస అట్ఠకథాసు. ‘‘సో’’తి అరియభూతో భిక్ఖు. ‘‘నో లద్ధుం న వట్టతీ’’తి అలద్ధుం న వట్టతీతి అత్థో. లద్ధుం నో న వట్టతీతి వా యోజనా. చతుబ్బిధం మగ్గఞ్ఞాణం గహితం. ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామాతి వుత్తత్తా.

‘‘అభినివిసనం’’తి అజ్ఝత్తం దళ్హతరం పతిట్ఠానం. ‘‘నిఖాతసినేరుపా దస్సవియా’’తి తస్స పవత్తనం వియ. ‘‘కేవలం పచ్చయాయత్త వుత్తితాయ అదిట్ఠత్తా’’తి ఏతేన ఏసో మే అత్తా, న పరస్స అత్తాతి ఏవం అత్తానం అత్తస్స సామికం కత్వా గహణకారణం వదతి. తత్థ కేవలసద్దేన పరమత్థ సచ్చం పత్వా అత్తస్సేవ అభావతో ఖన్ధపఞ్చకస్స అత్తనోవసాయత్త వుత్తితం నివత్తేతి. సమ్ముతి సచ్చం పన పత్వా అత్తస్స విజ్జమానత్తా మహాజనో అత్తనో ఖన్ధపఞ్చకం అత్తనో వసాయత్త వుత్తిం మఞ్ఞమానో ఏసో మే అత్తాతి గణ్హాతి. ‘‘ఖణభఙ్గస్స చ అదిట్ఠత్తా’’తి ఏతేన ఏసో మే సారట్ఠేన అత్తా. ఏసో మమ సారో. ఏతం మమ సరీరం. యావ వస్ససతంపి వస్ససహస్సమ్పి ఏతం ఖన్ధపఞ్చకం న భిజ్జతి, న వినస్సతి. తావ అహం న మరామి. యదా ఏతం భిజ్జతి, వినస్సతి. తదా అహం మరామి. అహఞ్చ మమ ఖన్ధపఞ్చకఞ్చ అద్వయం అనానత్తన్తి ఏవం గహణకారణం వదతి. తత్థ ‘‘ఖణభఙ్గస్సా’’తి నామరూపధమ్మానం ఖణే ఖణే భఞ్జనస్స భిజ్జనస్స మరణస్స. ఇదమ్పనమరణం సమ్ముతి సచ్చే నత్థి. పరమత్థ సచ్చే ఏవ అత్థి. తస్మా తం అపస్సన్తో మహాజనో అత్తనో ఖన్ధపఞ్చకం అత్తనోసారం మఞ్ఞమానో ఏసో మే అత్తాతి గణ్హాతీతి. ‘‘తం ద్వయం సుదిట్ఠం కత్వా’’తి ఖన్ధపఞ్చకస్స కేవలం పచ్చయాయత్త వుత్తితఞ్చ ఖణభఙ్గఞ్చ ఞాణ చక్ఖునా సుట్ఠుదిట్ఠం కత్వా. తత్థ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పటిచ్చసముప్పాదం సుట్ఠుపస్సన్తో కేవలం పచ్చయాయత్త వుత్తితఞ్చ అవసాయత్త వుత్తితఞ్చ సుట్ఠు పస్సతి. యో చ అత్తనో వసాయత్తవుత్తి న హోతి. సో పరమత్థసచ్చం పత్వా ఏసో మమ సన్తకన్తిపి వత్తుం నారహతి. కుతో మమ అత్తాతి. అపి చ, సత్తో నామ సభావతో నత్థి. పఞ్ఞత్తిమత్తం హోతి. యో ‘అహన్తి వా, మేతి వా, మమాతి వా, గయ్హేయ్య. అసన్తే చ అత్తస్మిం కో మమ అత్తా నామ భవేయ్యాతి. ఖణభఙ్గో హోతి. ఖణే ఖణే భిజ్జతి. సత్తో చ నామ ఏకస్మింభవే ఆదిమ్హి సకిం ఏవ జాయతి. అన్తే సకిం ఏవ మరతి. అన్తరా వస్ససతంపి వస్ససహస్సంపి మరణం నామ నత్థి. అఞ్ఞాహి ఖణికధమ్మానం గతి. అఞ్ఞా సత్తస్స. ఏవంసన్తే కథం ఖణికధమ్మా సత్తస్స సారట్ఠేన అత్తానామ భవేయ్యున్తి. తస్మా తే అవసవత్తనట్ఠేన అసారకట్ఠేన చ అనత్తా ఏవ. అపిచ ‘‘అవసవత్తనట్ఠేనా’’తి ఏత్థ వసో నామ సత్తసన్తానే ఏకో పధానధమ్మో. సచే అత్తానామ అత్థి. సో ఏవ పధానభూతస్స వసస్సపి అత్తా భవేయ్య. ఏవంసతి, యో వసో, సో అత్తా. యో అత్తా, సో వసోతి భవేయ్య. తథా చ సతి, రూపం అత్తాతి గణ్హన్తో రూపఞ్చ వసఞ్చ అత్తానఞ్చ ఏకత్తం కత్వా గణ్హాతి నామ. తథా వేదనం అత్తాతి. సఞ్ఞం, సఙ్ఖారే, విఞ్ఞాణం అత్తాతి గణ్హన్తేపి. ఏవఞ్చసతి, సత్తో చ ఖన్ధపఞ్చకఞ్చ వసో చ అత్తా చ సబ్బమేతం ఏకత్తం గచ్ఛతి, ఏకో సత్తోతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. న హి ఇమస్మిం వసవత్తనట్ఠే ఏకస్ససత్తస్స ద్వే అత్తా తయో అత్తా బహూఅత్తాతి సక్కా భవితుం. అథ యథా యథా సత్తస్స వసో వత్తతి, ఇచ్ఛా పవత్తతి. తథా తథా ఖన్ధపఞ్చకమ్పి నిచ్చకాలం సత్తస్సవసం అనుగచ్ఛేయ్య. కస్మా, సత్తస్స చ ఖన్ధపఞ్చకస్స చ వసస్స చ నానత్తాభావతో. ఏవం అనుగచ్ఛన్తే సతి. రూపం మే అత్తా, వేదనా మే అత్తాతిఆదిగ్గహణం వట్టేయ్య. సభావతో అవిరుద్ధం భవేయ్య. న పన తథా అనుగచ్ఛతి. న హి దుబ్బణ్ణో దురూపో పురిసో అత్తనో రూపకాయం అత్తనో వసేనేవ సువణ్ణం సురూపం కాతుం సక్కోతి. తథా దుస్సద్దోవా సుసద్దం, దుగ్గన్ధోవా సుగన్ధం. న చ అన్ధోవా అనన్ధం. బధిరోవా అబధిరం. రోగీవా అరోగం. కుట్ఠీవా అకుట్ఠం. గణ్డీవా అగణ్డం. జిణ్ణోవా తరుణం. అజరం వా అమరణం వా కాతుం సక్కోతి. నాపి అపాయేసు చ అపతన్తం. పతిత్వా వా తతో విముత్తం కాతుం సక్కోతి. తథా దేవో వా దేవత్తా అచావేతుం. సక్కోవా సక్కత్తా, మారో వా మారత్తా, బ్రహ్మా వా బ్రహ్మత్తాతి. ఏసనయో సేసఖన్ధేసుపి. తథా పన అవసానుగమనతో పరమత్థ సచ్చం పత్వా ఖన్ధపఞ్చకే అత్తనో సామికిచ్చం ఇస్సరకిచ్చం నామ నత్థి. అసామికమేవ తం హోతి, అనిస్సరం. తథా చ సతి, అత్తానం తస్స సామిం ఇస్సరం కత్వా రూపం మే అత్తాతి గహణం మిచ్ఛాగహణం నామ హోతీతి. లోకే పన మహాజనో ధమ్మానం పటిచ్చసముప్పాదం న జానన్తి, న పస్సన్తి, న పటివిజ్ఝన్తి. తేసం పరమ్పర పచ్చయవసేన పవత్తమానే ఖన్ధసన్తానే సమ్ముతి సచ్చవసేన నానావసవత్తనాకారా నామ సన్తి. నానాసామి ఇస్సరాధిపతివోహారా చ లోకే సన్దిస్సన్తి. తే సమ్ముతి సచ్చవసేన ఉప్పన్నేసు తేసు సామిఇస్సరాధిపతి వోహారేసు వోహారమత్తే అఠత్వా సభావసచ్చం మఞ్ఞన్తా మిచ్ఛాగహణం గణ్హన్తి. ఏత్థ సియా. న ను వసోనామ ఇచ్ఛా. సత్తో చ గన్తుం ఇచ్ఛన్తో గచ్ఛతి. ఠాతుం ఇచ్ఛన్తో తిట్ఠతి. ఏవంసతి. తస్స ఖన్ధపఞ్చకం తస్స వసాయత్త వుత్తి ఏవ హోతీతి. న హోతి. కస్మా, పచ్చయాయత్త వుత్తిత్తా ఏవ. తథాహి గన్తుం ఇచ్ఛానామ బహిద్ధా ధనహేతువా ఉప్పజ్జేయ్య. నానాభోగహేతు వా. అఞ్ఞేన వా నానాకారణేన. తత్థ యేసం ధనే అసతి, యం యం దుక్ఖం ఆగచ్ఛేయ్య కాయికం వా చేతసికం వా. తేసం తం తం దుక్ఖపచ్చయా ధనిచ్ఛా నామ ఉప్పజ్జతి. ధనిచ్ఛా పచ్చయా గన్తిచ్ఛాదయో ఉప్పజ్జన్తి. తథా నానాభోగిచ్ఛా నానాకమ్మిచ్ఛాసు చాతి. నానాదుక్ఖభయుపద్దవమూలికాసు ఇచ్ఛాసు వత్తబ్బ మేవ నత్థి. తథా నానారమ్మణానం పలోభన దుక్ఖమూలికాసు చ నానావితక్కానం విప్ఫన్దనమూలికాసు చ ఇచ్ఛాసు. ఏవం వసోపి పచ్చయాయత్త వుత్తికో ఏవ హోతి. ‘‘గమనం’’తి గమనాకారేన పవత్తం ఖన్ధపఞ్చకం. యేనయేనధనాదిహేతునా సో సో వసో ఉప్పజ్జతి. గమనమ్పి తేన తేనేవ ఉప్పజ్జతి ఆహారుపత్థమ్భనాదిపచ్చయేన చ. వసో పన గమనస్స పచ్చయేక దేసమత్తం హోతి. సో హి తదఞ్ఞపచ్చయేహి వినా సయం ఉప్పజ్జితుం న సక్కోతి. కుతో గమనం ఉప్పాదేతుం. ఏవం ఠానాదీసు. ఏవఞ్చ సతి, ఇదం ఖన్ధపఞ్చకం పచ్చయాయత్త వుత్తికన్తిచ్చేవ వత్తుం అరహతి. నో వసాయత్త వుత్తికన్తి. అపి చ గన్తుం ఇచ్ఛన్తో గచ్ఛతీతి పఞ్ఞత్తి మత్తభూతో సత్తో గచ్ఛతి. ఖన్ధపఞ్చకం పన ఖణిక ధమ్మత్తా న గచ్ఛతి. ఉప్పన్నుప్పన్నం తత్థ తత్థేవ భిజ్జతి. సన్తతి వసేన గమనాకార నిమిత్తం పఞ్ఞాయతి. ఏవం అవసవత్తనం హోతీతి. హోతు తత్థ తత్థేవ భిజ్జనం. అవిచ్ఛేదప్పవత్తియా సతి, గమనం సమ్పజ్జతియేవ. గమనే చ సమ్పజ్జమానే ఖణికభిజ్జనేన దోసో నత్థీతి చే. అత్థి. ఖణికమరణఞ్హి సత్తస్స సుసానభూమి నామ హోతి. అన్తరాయేవా ఆగతే పక్ఖలన్తే వా సతి, గచ్ఛన్తో సత్తో యదా కదాచి మరణం వా నిగచ్ఛతి మరణ మత్తం వా దుక్ఖన్తి. కిలేసే నిమినాతి పవత్తేతీతి నిమిత్తన్తి వచనత్థో. ‘‘విపల్లాసనిమిత్తం’’తి చ విపల్లాస ధమ్మానం వసేన ఉపట్ఠితం కిచ్చ నిమిత్తం. తణ్హా ఏవ పణిధీతి సమ్బన్ధో. మహన్తానం ఆదీనవానం రాసి మహాఆదీనవరాసి. ఖన్ధేసు సుఞ్ఞతలక్ఖణం నామ అతి గమ్భీరం హోతి. ఞాణస్సేవ విసయభూతం. సుఞ్ఞత దస్సనఞ్చ దిట్ఠియా ఉజుప్పటిపక్ఖన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారేసు సుఞ్ఞతదస్సనవసేనా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘అత్థ సిద్ధి నామా’’తి మగ్గఫలప్పటిలాభసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స సిద్ధి నామ. అత్తాతి అభినివేసో అత్తాభినివేసో. గణ్హాతీతి గాహో. ఉపాదీయతీతి అత్థో. దిట్ఠిసఙ్ఖాతో గాహో దిట్ఠిగ్గాహో. అత్థాభినివేసో చ సో దిట్ఠిగ్గాహో చాతి విగ్గహో. తస్స పటిపక్ఖం అనత్తానుపస్సనాఞాణం. అను అను భవనం ఆనుభావో. పరమ్పరతో వడ్ఢనన్తి అత్థో. ‘‘తథా సమనుపస్సిత్వా’’తి సుఞ్ఞతా కారేన సమనుపస్సిత్వా. విముఞ్చన్తస్స అరియపుగ్గలస్స. ‘‘అనిచ్చలక్ఖణం నామ నాతి గమ్భీరం హోతి. సద్ధాయపి విసయభూతం. ఉన్నతిలక్ఖణో చ అహం మానో ఖన్ధేసు నిచ్చధువవిపల్లాసమూలకో సద్ధాయ చ పటిపక్ఖోతి ఆహ ‘‘అనిచ్చదస్సనవసేనా’’తిఆదిం. ‘‘నిమిత్తాభినివేసభూతస్సా’’తి నిచ్చధువనిమిత్తాభినివేసభూతస్స. ‘‘మానగ్గాహస్సా’’తి మానసఙ్ఖాతస్స గాహస్స. ‘‘సద్ధాయ పీ’’తిపిసద్దేన ఞాణం సమ్పిణ్డేతి. దుక్ఖలక్ఖణం నామ భయసంవేగ జనకం హోతి. ఆరమ్మణేసు తణ్హాలోలస్స తణ్హావిప్ఫన్దనస్స పటిపక్ఖం. విసేసతో సమాధిస్స అనురూపన్తి ఆహ ‘‘దుక్ఖదస్సన వసేనా’’తిఆదిం. ‘‘తిణ్ణం ధమ్మానం’’తి పఞ్ఞిన్ద్రియ సద్ధిన్ద్రియ సమాధిన్ద్రియ సఙ్ఖాతానం తిణ్ణం ఇన్ద్రియ ధమ్మానం. ‘‘విపస్సనా గమనవసేనే వా’’తి వుట్ఠానగామిని విపస్సనా సఙ్ఖాతస్స ఆగమన కారణస్స వసేనేవ.

ఇదాని పుబ్బే యం వుత్తం ‘సత్తఅరియ పుగ్గలవిభాగస్స పచ్చయభావపత్తియా చా’తి. తత్థ సత్త అరియపుగ్గలవిభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. ధమ్మానుసారీ నామాతి ఏత్థ ‘‘ధమ్మో’’తి పఞ్ఞా వుచ్చతి ‘సచ్చం, ధమ్మో, ధీతి, చాగో,తి ఏత్థ వియ. తిక్ఖతరం ధమ్మం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. పఞ్ఞాబలానుసారేన ఆదిమ్హి మగ్గం లభతీతి వుత్తం హోతి. అథవా. ‘‘ధమ్మో’’తి నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన సఙ్ఖార ధమ్మో వుచ్చతి. సుఞ్ఞతదస్సనఞ్చ నామ విసేసతో సుద్ధధమ్మ దస్సనం నామ. ఇతి సుద్ధధమ్మం అనుస్సరతి, ఞాణగతియా అనుగచ్ఛతీతి ధమ్మానుసారీ. దిట్ఠిపత్తోతి ఏత్థ దిట్ఠినామ దస్సనఞ్ఞాణం వుచ్చతి. ఆదితో పట్ఠాయ పరిసుద్ధ దస్సనసమ్పన్నత్తా దిట్ఠిబలేనేవ సుఖేన తం తం మగ్గఫలం పత్తోతి దిట్ఠిపత్తో. తేనేవ దస్సన పఞ్ఞాబలేన కిలేసబన్ధనతో విముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తో. సఙ్ఖార ధమ్మానం ఖణిక ధమ్మభావే సుట్ఠు సద్దహనం అవేచ్చప్పసాదో సద్ధా నామ. తత్థ ‘‘అవేచ్చప్పసాదో’’తి ఞాణసమ్పయుత్తప్పసాదో. ‘‘ఞాణం’’తి చ సఙ్ఖార ధమ్మానం ఖణికభావనిమిత్తానం దస్సనఞ్ఞాణం. తాదిసే హి ఞాణే సతి, తత్థ అవేచ్చప్పసాదో నామ జాయతి, నో అఞ్ఞథాతి. సద్ధం అనుస్సరతీతి సద్ధానుసారీ. సద్ధాబలేనేవ ఆదిమ్హి అరియమగ్గం పాపుణాతీతి వుత్తం హోతి. సద్ధాబలేన విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. ‘‘కాయసక్ఖి నామా’’తి ఏత్థ సక్ఖంతి సన్దిట్ఠం. యం సాధకన్తిపి వుచ్చతి. అత్తనో కాయే ఏవ లద్ధం సక్ఖం యస్సాతి కాయసక్ఖీ. దుక్ఖాను పస్సీ పుగ్గలో హి సంవేగ బహులో హోతి. సంవేగో చ పధాన వీరియస్స పదట్ఠానం. సంవిగ్గో యోనిసో పదహతీతి హి వుత్తం. తస్మా సో సంవేగవసేన భావనం అనుయుఞ్జన్తో యం యం పురిసథామేన పత్తబ్బం హోతి. తం తం పాపుణాతి. పాపుణన్తో చ అత్తనో కాయే ఏవ సక్ఖం లభతి. సన్దిట్ఠం ఝానసుఖం వా మగ్గఫలసుఖం వా లభతీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఉభతోభాగ విముత్తో’’తి అరూపజ్ఝానేహి రూపకాయతో అరహత్తమగ్గఫలేహి నామకాయతోతి ఏవం ఉభోహి కాయభాగేహి విముత్తో. ఏత్థ చ తయో అరియపుగ్గలా పఞ్ఞాధికో చ సద్ధాధికో చ వీరియాధికో చ. తత్థ ధమ్మానుసారీ చ దిట్ఠిపత్తో చ పఞ్ఞావిముత్తో చ పఞ్ఞాధికో నామ. సద్ధానుసారీ చ సద్ధావిముత్తో చ సద్ధాధికో నామ. కాయసక్ఖీ చ ఉభతోభాగవిముత్తో చ వీరియాధికో నామాతి దట్ఠబ్బం. అయఞ్చ పుగ్గలవిభాగనయో పటిసమ్భిదామగ్గనయేన వుత్తో. అభిధమ్మే పన పుగ్గల పఞ్ఞత్తియం సద్ధావిముత్తో చ కాయసక్ఖీ చ ద్వేపుగ్గలా సేక్ఖేసు ఏవ వుత్తా. అరహత్తం పత్తా పన ఏతే ద్వేపి పఞ్ఞావిముత్తా ఏవాతి దట్ఠబ్బా. ఏత్థ సియా, సఙ్ఖార ధమ్మానం ఖణిక ధమ్మభావే సుట్ఠు సద్దహనం అవేచ్చప్పసాదో సద్ధా నామాతి వుత్తం. కిం పన తాదిసేన సద్ధామత్తేన సోతాపత్తి మగ్గం పాపుణాతీతి. ఏత్థ అమ్హేహి వత్తబ్బం నత్థి. భగవతా ఏవ వుత్తం. యథాహ మహావగ్గే ఓక్కన్త సంయుత్తే చక్ఖు భిక్ఖవే అనిచ్చం విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ, యో ఏవం సద్దహతి, ఏవం అధిముచ్చతి. అయం వుచ్చతి సద్ధానుసారీ. ఓక్కన్తో అరియభూమిం. అతిక్కన్తో పుథుజ్జనభూమిం. సో యేనకమ్మేన అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం ఉప్పజ్జేయ్య. న తం కమ్మం కరోతీతి. సోతం భిక్ఖవే అనిచ్చం. విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీతిఆదినా ద్వాదసాయతనాని విత్థారే తబ్బాని. తత్థ ‘‘విపరిణామీ’’తి విపరిణామో యస్స అత్థీతి విపరిణామీ. విపరిణామోతి చ ఖణే ఖణే జీరణతా భిజ్జనతా వుచ్చతి. ‘‘అఞ్ఞథాభావీ’’తి తస్సేవ వేవచనం. ‘‘ఏవం అధిముచ్చతీ’’తి ఏతేన ఞాణసమ్పయుత్తసద్ధం దీపేతి. సా ఏవ సోతాపత్తియఙ్గేసు బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ధమ్మే, సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతోతి వుత్తా. తత్థ ఞాణసమ్పయుత్తసద్ధా నామ చక్ఖాదీనం అనిచ్చనిమిత్త దస్సనఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తా ఓకప్పనసద్ధా. అనిచ్చనిమిత్తఞ్చ నామ రూపం అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతిపదే వుత్తనయేన చక్ఖాదినిస్సయానం మహాభూతానం సన్తతి పరివత్తనాదికం వుచ్చతి. తఞ్హి పస్సన్తో చక్ఖాదీనం అనిచ్చభావే సద్దహతి, అధిముచ్చతి. తానిపి ఖణే ఖణే ఏకన్తేన భిజ్జతి యేవాతి సద్ధాధిమోక్ఖం సద్ధావినిచ్ఛయం పటిలభతీతి అత్థో. ‘‘బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేనా’’తి ఏత్థ పన అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధతాదీనం బుద్ధగుణాదీనం దస్సనఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తో పసాదో అవేచ్చప్పసాదో నామ. అరియభూమి నామ దిట్ఠానుసయ విచికిచ్ఛానుసయేహి పరిసుద్ధా అవత్థాభూమి వుచ్చతి. తేహి సహితా అవత్థాభూమి పుథుజ్జనభూమి నామ. కథం పన తస్స పుగ్గలస్స పుథుజ్జనభూమిం అతిక్కన్తతా అరియభూమిం ఓక్కన్తతా చ విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘సో యేనా’’తిఆదిం. యో అత్తనో జీవితహేతుపి కిఞ్చి కమ్మపథపత్తం అపాయగామి కమ్మం న కరోతి. సో ఏకన్తేన పుథుజ్జనభూమిం అతిక్కన్తో, అరియభూమిం ఓక్కన్తోతి విఞ్ఞాయతీతి వుత్తం హోతి. ఇదం సద్ధానుసారిసుత్తం. అపరంపి వుత్తం చక్ఖు భిక్ఖవే విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. యస్స ఏవం మత్తసో నిజ్ఝానం ఖమతి. అయం వుచ్చతి ధమ్మానుసారీ తిఆది. తత్థ ‘‘మత్తసో నిజ్ఝానం ఖమతీ’’తి సద్ధానుసారీవియ సద్దహనమత్తే అట్ఠత్వా చక్ఖాదీనం తాదిసం అనిచ్చతం సమనుపస్సన్తో థోకం థోకం దస్సనం లభతియేవ. ఏవంసతి, చక్ఖాదీని తస్స పుగ్గలస్స నిజ్ఝానం ఓలోకనం మత్తసో ఖమన్తి నామ. ఇదం ధమ్మానుసారిసుత్తం. అపరంపి వుత్తం చక్ఖు భిక్ఖవే అనిచ్చం విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. యో ఏవం పజానాతి పస్సతి. అయం వుచ్చతి సోతాపన్నో తిఆది. తత్థ ‘‘పజానాతి పస్సతీ’’తి ధమ్మానుసారీవియ మత్తసో నిజ్ఝానక్ఖమమత్తే అట్ఠత్వా పఞ్ఞాయ పజానాతి, ఞాణచక్ఖునో పచ్చక్ఖతో పస్సతీతి అత్థో. ఇదం దిట్ఠిపత్తాదీనం సుత్తం.

‘‘యథా సకం ఫలం’’తి ఏత్థ సస్స అత్తనో ఇదం సకం. యం యం సకం యథాసకన్తి అత్థం దస్సేతి సోతాపన్నస్సాతిఆదినా. ఫలసమాపత్తి వీథియం పన అనులోమజవనాని ఏవ ఫలానం ఆసన్నకారణాని, న మగ్గజవనానీతి ఆహ ‘‘న మగ్గాగమనవసేనా’’తి. ‘‘సో’’తి మగ్గో. సన్తో సంవిజ్జమానో సబ్భావో. ‘‘అస్సా’’తి మగ్గస్స.

అనిచ్చానుపస్సనా కిచ్చతో అనిమిత్తా హోతి. సభావతో సనిమిత్తాఏవ. నిచ్చనిమిత్తసహితాఏవ. యతో సా ఏసోహమస్మీతిగ్గహణం లభతి. ఇదంపి విపస్సనాఞాణం అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతి సమనుపస్సితబ్బా చ హోతీతి. తత్థ చ అభిధమ్మం పత్వా సభావప్పధానం హోతి, న కిచ్చప్పధానం. తస్మా అభిధమ్మ నయేన విపస్సనా అత్తనో నిమిత్త నామం మగ్గస్స దాతుం న సక్కోతి. అయం అట్ఠకథాయ అధిప్పాయో. కిలేస ధమ్మా నామ యస్స ఉప్పజ్జన్తి, తం పుగ్గలం పలిబున్ధన్తి. సమ్బాధం కరోన్తి. తస్మా పలిబోధకరానామ. తం పుగ్గలం నిచ్చనిమిత్త సుభనిమిత్త సుఖనిమిత్త అత్తనిమిత్తాని గాహేన్తి. తస్మా నిమిత్తకరానామ. తం పుగ్గలం ఆరమ్మణేసు భుసం నిహితం నివిట్ఠం కరోన్తి. తస్మా పణిధికరానామ. తే చ మగ్గఫలాని ఆరమ్మణం న కరోన్తి. మగ్గఫలేహి చ సమ్పయోగం న గచ్ఛన్తి. ఏవం ఆరమ్మణకరణా దివసేన మగ్గఫలేసు తేసం అభావో. అభావత్తాఏవ చ తాని మగ్గఫలాని అత్తనో ధమ్మతాయ తీణినామాని లభన్తీతి దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణ కరణవసేనవా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అత్తనో సభావేనా’’తి అత్తనో ధమ్మతాయ.

‘‘అత్తదిట్ఠియా ఉప్పన్నాయ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఇదం తాసం దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం అత్తదిట్ఠియా అవినాభావం దీపేతి. న పన అత్తదిట్ఠియా తాహి అవినాభావన్తి దట్ఠబ్బం. విపచ్చన్తీతి అపాయేసు విపచ్చన్తి. అపాయపటిసన్ధిం జనేన్తి. దిట్ఠసచ్చానఞ్చ అరియపుగ్గలానం. దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తా అకుసలధమ్మా దిట్ఠివిచికిచ్ఛాగ్గహణేన గహితాతి ఆహ ‘‘దిట్ఠివిచికిచ్ఛా విప్పయుత్తా’’తి. ‘‘అకుసలధమ్మాచే వా’’తి పచ్చుప్పన్నభూతా దసాకుసలకమ్మపథ ధమ్మా చేవ. ‘‘సత్తహి భవేహీ’’తి క్రియాపవగ్గే కరణవచనం. యథా సత్తహి మాసేహి విహారం నిట్ఠాపేతీతి. క్రియాపవగ్గోతిచ క్రియాయసీఘతరం నిట్ఠాపనం వుచ్చతి. ‘‘సత్తక్ఖత్తుం’’తి సత్తవారా. తీణి సంయోజనానినామ ‘సక్కాయదిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాససంయోజనాని,. ‘‘అవినిపాత ధమ్మో’’తి విరూపం హుత్వా పతనం వినిపాతో. అపాయనిపాతోతి వుత్తం హోతి. ‘‘ధమ్మో’’తి సభావో. నత్థి వినిపాతో ధమ్మో యస్సాతి విగ్గహో. ‘‘నియతో’’తి సుగతిభవేసు నియత గతికో. సమ్మా బుజ్ఝతీతి సమ్బోధి. మగ్గఞ్ఞాణం. ‘‘పరాయనం’’తి పరభాగే గన్తబ్బట్ఠానం వుచ్చతి. సమ్బోధిసఙ్ఖాతం పరాయనం అస్సాతి సమ్బోధిపరాయనో. ‘‘అనియమత్థో’’తి వాసద్దత్థోతి వుత్తం హోతి. వా సద్దత్థేసు చ అనియమత్థో. న వికప్పత్థో. వికప్పత్థేహి సతి ద్వే ఏవ సత్తక్ఖత్తుపరమా లబ్భన్తి. మిస్సకభవోన లబ్భతి. అనియమత్థే తయోపి లబ్భన్తి. అట్ఠకథాయం పన సముచ్చయత్థస్స గహితత్తా ఏకో మిస్సకభవో ఏవ లబ్భతి. నను చ సద్దో నామ సముచ్చయత్థే పాకటో, న అనియమత్థే. తస్మా సముచ్చయత్థోవ ఇధ యుత్తోతి చే. న యుత్తో. కస్మా. ద్విన్నం అసఙ్గహితత్తా. అట్ఠకథాయం పన సముచ్చయత్థం గహేత్వా తే ద్వే పుగ్గలా ఇమస్మిం పాఠే అసఙ్గహితాతి వుత్తం. యది తే ఇమస్మిం పాఠే అసఙ్గహితా. కత్థతే సఙ్గహితా భవేయ్యుం. న హి కోచి సత్తక్ఖత్తు పరమో నామ ఇధ అసఙ్గహితోతి యుత్తోతి. ‘‘అస్సా’’తి తస్సపాళిపాఠస్స. ‘‘ఏత్థ చ యస్మా. ల. పరమో నామ వుత్తో’’తి ఇదం ఉపరి ‘యే కామభవే యేవా’తిఆదినా ‘యేదిట్ఠ ధమ్మే వా’తిఆదినా చ యోజేతబ్బం. సో చ సుక్ఖవిపస్సకో వా పరిహీనజ్ఝానో వా దట్ఠబ్బోతి సమ్బన్ధో. ‘‘పాళియం’’తి పుగ్గలపఞ్ఞత్తి పాళియం. ‘‘ఇధ నిట్ఠా’’తి ఇమస్మిం కామలోకే ఆసవక్ఖయం పత్వా ఖన్ధపరినిబ్బానపత్తి వసేన నిట్ఠా. నిట్ఠానం పరియోసానన్తి అత్థో. కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. భవతో భవం గచ్ఛతీతి అత్థో. ఏకమేవ పటిసన్ధిసఙ్ఖాతం భవబీజం అస్స అత్థీతి ఏకబీజీ. యో చ దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహా. తస్స చ ఇధ నిట్ఠాతి యోజనా. కేన పన తిణ్ణం సోతాపన్నానం విసేసో కతోతి. సత్తక్ఖత్తు పరమో తావ కేవలం పథమమగ్గ సమ్పయుత్తేహి ఇన్ద్రియేహి కతో. ఇతరే ద్వే ఉపరిమగ్గత్థాయ పవత్తితేహి విపస్సనిన్ద్రియేహి కతోతి. తత్థ సత్తక్ఖత్తు పరమో సబ్బముదుకో హోతి. తతో కోలంకోలో తిక్ఖో. సో పన ఛ భవికో, పఞ్చభవికో, చతుభవికో, తిభవికో, ద్విభవికోతి పఞ్చవిధో. తత్థ పఞ్చభవికో తిక్ఖో. సేసా అనుక్కమేన తిక్ఖతరాతి దట్ఠబ్బా. ఏకబీజీ పన ఏకభవికో సబ్బతిక్ఖో. తత్థ సత్తక్ఖత్తు పరమో కేవలేన పథమమగ్గానుభావేన సిద్ధత్తా సబ్బముదుకో హోతి. ఇతరే ద్వేపకతియా సత్తక్ఖత్తు పరమభావే ఠత్వా ఉపరిమగ్గత్థాయ విపస్సనా కమ్మం పట్ఠపేన్తి. తదా తేసం ఇన్ద్రియాని పున విసేస పత్తాని హోన్తి, తిక్ఖాని. తస్మా తే సత్తక్ఖత్తు పరమతో తిక్ఖానామ హోన్తీతి. ‘‘సత్తవారతో ఓరం వా’’తి ఇదం కోలంకోల ఏకబీజినో సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా నియామేతీ’’తి ఇదం ఉపరిమే ద్వేసోతాపన్నే సన్ధాయ వుత్తం. సత్తక్ఖత్తు పరమోపన పథమమగ్గేనేవ నియమితోతి దట్ఠబ్బం. తథాహి సోయేవ సఙ్గహపాఠే సరూపతో ఆగతో సోతాపత్తి మగ్గం భావేత్వా దిట్ఠివిచికిచ్ఛాపహానేన పహీనాపాయగమనో సత్తక్ఖత్తు పరమో సోతాపన్నో నామ హోతీతి. ఇతరే పన ద్వే పాళియం సోతాపన్న పుగ్గలవిభాగట్ఠానేస్వేవ ఆగతాతి. ‘‘యే పనా’’తి యే సోతాపన్న పుగ్గలాపన. గాథాయం ‘‘ఇతోసత్తా’’తి ఇమస్మిం మనుస్సలోకే సత్త సంసరాని. ‘‘తతోసత్తా’’తి తస్మిం దేవలోకే సత్తాతి అత్థో. అఙ్గుత్తరపాఠే ‘‘తేనచిత్తప్పసాదేనా’’తి మహాసహస్సిలోకధాతుం సరేన విఞ్ఞాపేతుం సమత్థస్స సత్థుగుణే చిత్తప్పసాదో జాయతి. తేన చిత్తప్పసాదేన. ‘‘తేన పరియాయేనా’’తి సచే సో దేవేసు ఏవ సంసరతి. సత్తక్ఖత్తుం ఓపపాతిక పటిసన్ధియో గణ్హిత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయిస్సతి. యది మనుస్సేసు ఏవ సంసరతి. సత్తగబ్భసేయ్యక పటిసన్ధియో గణ్హిత్వా ఏత్థేవ పరినిబ్బాయిస్సతి. ఏవం దేసనా వారేన చుద్దస కత్వా దేసితేన పరియాయేనాతి అత్థో. ‘‘తం వీమంసితబ్బం’’తి వదన్తేన టీకాచరియేన సయం చుద్దసపటిసన్ధియోవ ఇచ్ఛతీతి దీపేతి. ఇదాని తం చుద్దసపటిసన్ధివాదం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘విభఙ్గే పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘విభఙ్గే’’తి అభిధమ్మే ఞాణవిభఙ్గే. నత్థి ఠానమస్సాతి అట్ఠానం. ‘‘ఠానం’’తి మూలకారణం. నత్థి అవకాసో అస్సాతి అనవకాసో. ‘‘అవకాసో’’తి పచ్చయకారణం. ‘‘యం’’తి క్రియాపరామసనం. యం నిబ్బత్తేయ్య, తం నిబ్బత్తనం అట్ఠానం. సో నిబ్బత్తన ధమ్మో అనవకాసోతి యోజనా. ‘‘అభిసఙ్ఖార విఞ్ఞాణస్సా’’తి సత్తభవతో ఉద్ధం కామభవే పటిసన్ధిజనకస్స కుసలా కుసలకమ్మ విఞ్ఞాణస్స. ‘‘నిరోధేనా’’తి సోతాపత్తి మగ్గక్ఖణే ఏవ నిరోధనేన. నిరుజ్ఝన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి యే నామ రూపధమ్మా ఉప్పజ్జేయ్యుం. ఏతే నామ రూపధమ్మా ఏత్థ ఏతస్మిం అభిసఙ్ఖార విఞ్ఞాణ నిరోధక్ఖణే నిరుజ్ఝన్తీతి యోజనా. ‘‘యథావుత్తనయేనేవా’’తి తేన పరియాయేనాతి వుత్తప్పకారనయేనేవ. ‘‘తదేకట్ఠమోహస్సా’’తి తేన రాగేన తేన దోసేన ఏకస్మిం చిత్తే ఏకతో ఠితస్స మోహస్స. న దిట్ఠివిచికిచ్ఛా సమ్పయుత్తస్స మోహస్స. తస్స పథమమగ్గే ఏవ పహీనత్తా. నాపి ఉద్ధచ్చచిత్తసమ్పయుత్తస్స మోహస్స. తస్స చతుత్థమగ్గే ఏవ పహాతబ్బత్తా. ఉప్పజ్జన్తా రాగదోసమోహా. ‘‘ధమ్మికేసూ’’తి ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నేసు. ‘‘యతో’’తి యంకారణా. బలవన్తకారణాతి అత్థో. ‘‘తేసం’’తి సోతాపన్నానం. ‘‘సల్లిఖన వసేనా’’తి బహలపక్ఖం థూలభాగం సుట్ఠులిఖనవసేన. అధిచ్చుప్పత్తి నామ పుబ్బే యథాపవత్తం కాలం అధిచ్చ అతిక్కమ్మ ఉప్పత్తి. ఉప్పజ్జన్తానమ్పి రాగదోసమోహానం. ‘‘తేసం పీ’’తి సకదాగామీనమ్పి. ‘‘మేథునవత్థు సమాయోగో ఇచ్ఛితో’’తి జాయమ్పతీనం మేథునకమ్మసమాయోగో నామ సకదాగామీనం అత్థీతి ఇచ్ఛితో. థేరోహి అధిచ్చుప్పత్తిమత్తం ఇచ్ఛతి. పరియుట్ఠానమన్దతం న ఇచ్ఛతి. సకదాగామీనం పుత్తధీతరోపి సన్దిస్సన్తీతి వదతి. ‘‘మహాఅట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తో’’తి థేరస్స మనోరథమత్తంతి వత్వా పటిక్ఖిత్తో. ఇదం సబ్బం అట్ఠసాలినియం వుత్తం. ‘‘ఛక్కనిపాతే’’తి అఙ్గుత్తరే ఛక్కనిపాతే. ‘‘మిగాసాళవత్థుమ్హీ’’తి మిగాసాళనామికాయ ఉపాసికాయ వత్థుమ్హి. కేచి ఇమం వత్థుం దిస్వా మహాఅట్ఠకథావాదం న రోచేన్తి. మహాసివత్థేరవాదం రోచేన్తి. ‘‘అబ్రహ్మచారినో’’తి మేథున ధమ్మా అప్పటివిరతస్స. ‘‘సకదాగామిత్తం బ్యాకతం’’తి తస్మిం కాలఙ్కతే సో బ్రాహ్మణో ఇధ సకదాగామిభావం పత్వా తుసితాకాయం ఉపపన్నోతి ఏవం తస్స యం సకదాగామిత్తం భగవతా బ్యాకతం. ‘‘అధిగమవసేనా’’తి సకదాగామిభావం పటిలాభవసేన. న పన అబ్రహ్మచారినో సతో అధిగమవసేనాతి అధిప్పాయో. మరణాసన్నకాలేపి హి సిక్ఖాపదాధిట్ఠానేన సహ ఉపరిమగ్గఫలాధిగమనం నామ తిక్ఖపఞ్ఞస్స అరియసావకస్స న దుక్కరన్తి. ఏతేన కేసఞ్చి థేరవాదరోచనం పటిక్ఖిత్తం హోతి. ‘‘సకిందేవ ఇమంలోకం ఆగన్త్వా’’తి ఏతేన ఇతో పరలోకం గమనస్స చ తతో పున ఇధాగమనస్స చ సిద్ధత్తా అయం పుగ్గలో సుద్ధేన మగ్గనియామేన కామభవే ద్విక్ఖత్తు పరమోనామ హోతీతి సిద్ధో. కథం. ఇధ పత్వా తత్థ నిబ్బత్తిత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీ, తత్థ పత్వా ఇధ నిబ్బత్తిత్వా తత్థ పరినిబ్బాయీతి. సేసాపన చత్తారో విపస్సనానియామేన సిద్ధా హోన్తీతి విఞ్ఞాయతి. కతమే చత్తారో. ఇధ పత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీ. తత్థ పత్వా తత్థ పరినిబ్బాయీ. ఇధ పత్వా తత్థ పరినిబ్బాయీ. తత్థ పత్వా ఇధ పరినిబ్బాయీతి. ఏత్థ చ తీసు సోతాపన్నేసు ఏకోసత్తక్ఖత్తు పరమో ఏవ మగ్గనియామేన సిద్ధో. సేసా పన ద్వే సోతాపన్నా విపస్సనానియామేన సిద్ధా. ఛ సకదాగామీసు ద్వే ఏవ మగ్గనియామేన సిద్ధా. సేసా పన చత్తారో విపస్సనానియామేన సిద్ధా. తత్థ మగ్గసిద్ధేసు సోతాపన్న సకదాగామీసు సఙ్కరో నత్థి. విపస్సనాసిద్ధేసు పన సఙ్కరో అత్థి. అత్థతో అవిరుద్ధే సతి, వోహారమత్తేన సఙ్కరే దోసో నత్థీతి దట్ఠబ్బం. ఆగన్త్వాతి పాఠవసేన ఆగమనతోతి వుత్తం. ఆగన్తాతి పన పాఠో యుత్తో. ఆగమనసీలో ఆగమన ధమ్మో హుత్వా సకదాగామీ నామాతి అత్థో. అనాగన్త్వా ఇత్థత్తన్తి ఏత్థపి ఏసేవనయో. అరహతో భావో అరహత్తం. అరహత్త మగ్గం. దక్ఖిణాయ విపత్తికరానామ అప్పప్ఫల అప్పానిసంసకరా. సమ్పత్తికరా నామ మహప్ఫల మహానిసంసకరా. సీలక్ఖన్ధాదిగుణా నామ సీలక్ఖన్ధ సమాధిక్ఖన్ధ పఞ్ఞాక్ఖన్ధ విముత్తిక్ఖన్ధ విముత్తిఞ్ఞాణ దస్సనక్ఖన్ధగుణా. ‘‘దక్ఖిణేయ్యేసూ’’తి దక్ఖిణారహ పుగ్గలేసు. ‘‘ధురం’’తి పధానసీసట్ఠానియం వుచ్చతి. సద్ధా ఏవ ధురం అస్సాతి సద్ధాధురో. ఏవం పఞ్ఞాధురో. కస్మా పనేత్థ వీరియధురో న గహితోతి. పాళియం సద్ధావాహీ మగ్గం భావేతి, పఞ్ఞావాహీ మగ్గం భావేతీతి వుత్తం. న పన వుత్తం వీరియవాహీ మగ్గం భావేతీతి. తస్మా న గహితోతి. కస్మా పన వీరియవాహీ మగ్గం భావేతీతి న వుత్తన్తి. వుచ్చతే. మగ్గం భావేన్తస్స నామ ఆదిమ్హి దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం పహానాయ కమ్మం మహన్తం హోతి. కస్మా, అపాయమూలకత్తా. తత్థ సద్ధా చ విచికిచ్ఛా చ ద్వే ఉజుప్పటిపక్ఖా హోన్తి. యస్మిం ఆరమ్మణే సద్ధా నివిసతి, తస్మిం విచికిచ్ఛా నత్థి. యస్మిం విచికిచ్ఛా నివిసతి, తస్మిం సద్ధా నత్థి. తథా పఞ్ఞాదిట్ఠియో చ ఉజుప్పటిపక్ఖా. యత్థ పఞ్ఞా, న తత్థ దిట్ఠి. యత్థ దిట్ఠి, న తత్థ పఞ్ఞాతి. అపి చ సద్ధా అత్తనో విసయే దిట్ఠిం విధమతియేవ. పఞ్ఞాయ విచికిచ్ఛావిధమనే వత్తబ్బమేవ నత్థి. తస్మా ఆరద్ధ విపస్సకో అనిచ్చాదీసు అవేచ్చప్పసాదమత్తేనపి దిట్ఠివిచికిచ్ఛాయో పజహిత్వా సద్ధానుసారిభావఞ్చ సుట్ఠుతరం పసీదిత్వా సద్ధావిముత్తభావఞ్చ పాపుణాతి. పఞ్ఞాయ అనిచ్చాదీని నిజ్ఝానక్ఖమం కత్వా ధమ్మానుసారిభావఞ్చ సుట్ఠుతరం పస్సిత్వా దిట్ఠిపత్తపఞ్ఞా విముత్తభావఞ్చ పాపుణాతి. వీరియం పన దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం పటిపక్ఖమత్తమ్పి న హోతి. అథ ఖో తాసం సహాయోపి హోతి, ధురభూతఞ్చ. పగ్గహలక్ఖణఞ్హి వీరియం. తం సద్ధంపి పగ్గణ్హాతి, పఞ్ఞంపి పగ్గణ్హాతి, దిట్ఠింపి పగ్గణ్హాతి, విచికిచ్ఛమ్పి పగ్గణ్హాతియేవ. కుతోపన అత్తనో సభావేన దిట్ఠివిచికిచ్ఛాయో పజహితుం సక్ఖిస్సతి. తస్మా ఇమస్మిం ఠానే వీరియవాహీతి చ వీరియధురోతి చ న వుత్తోతి. కాయసక్ఖిమ్హి పన సద్ధా చ పఞ్ఞా చ సమబలా హోన్తి. వీరియఞ్చ సయం సమ్మప్పధానట్ఠానే ఠత్వా తదుభయం ఉపబ్రూహేతి. సో చ పుగ్గలో తదుభయబలేన దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదయో పజహిత్వా కాయసక్ఖిభావం పాపుణాతి. అట్ఠవిమోక్ఖే వా ఉప్పాదేత్వా ఉభతోభాగ విముత్తభావం పాపుణాతి. ఇమేసు పన ద్వీసు పుగ్గలేసు వీరియస్స థామో సుట్ఠు పాకటో. తస్మా ఇమే ద్వే వీరియాధికాత్వేవ వత్తబ్బా. న వీరియధురోతి. చతుప్పటిపదా నామ దుక్ఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా. దుక్ఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. సుఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా. సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. తివిధవిమోక్ఖో నామ సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో. అనిమిత్తో విమోక్ఖో. అప్పణిహితో విమోక్ఖో. ‘‘తయో అన్తరా పరినిబ్బాయినో’’తి ఏత్థ ఆయుకప్పస్స పరియన్తం అపత్వా అన్తరా ఏవ కిలేసపరినిబ్బానపత్తా అన్తరాపరినిబ్బాయీ నామ. సో తివిధో. ఆయుకప్పస్స పథమభాగే పరినిబ్బాయీ, దుతీయభాగే, తతీయభాగేతి. ఇమే తయో అన్తరా పరినిబ్బాయినో నామ. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ ఆయుకప్ప పరియన్తే పరినిబ్బాయీ. ఉద్ధం ముఖో వట్టసోతో ఏతస్సాతి ఉద్ధంసోతో. అకనిట్ఠం అవస్సం గమిస్సతీతి అకనిట్ఠగామీ. విపస్సనా కమ్మం ససఙ్ఖారం సప్పయోగం కత్వా పరినిబ్బాయీ ససఙ్ఖార పరినిబ్బాయీ. సఙ్ఖారరహితేన సుఖేన విపస్సనా కమ్మేన పరినిబ్బాయీ అసఙ్ఖార పరినిబ్బాయీ. ‘‘ద్వాదస సోతాపన్నా’’తి ఏకబీజికా తయో. తే ఏవ చతూహి పటిపదాహి గుణితా ద్వాదస. ద్వాదస సకదాగామినో పుబ్బే వుత్తనయా ఏవ.

ఏకచ్చానం ఏవ అనాగామి అరహన్తానం ఏవ. ‘‘అజ్ఝోసితస్సా’’తి అధిఓసితస్స. మమేవిదన్తి నిట్ఠానం కత్వా ఠపితస్స. గిలిత్వా ఠపితస్సాతి వుత్తం హోతి. బహలేన థూలేన కామరాగేన విముత్తా బహలరాగవిముత్తా. ఆరుప్పేసు చ తస్సో అరూపసమాపత్తియో ఏవ అత్థి. న చతస్సో రూపసమాపత్తియో. తస్మా తత్థ అనుపుబ్బనిరోధో న లబ్భతి. ‘‘ఆదితో పట్ఠాయా’’తి అట్ఠసు సమాపత్తీసు పథమజ్ఝాన సమాపత్తిఆది. తతో పట్ఠాయ. అనుపుబ్బనిరోధో నామ పథమజ్ఝానే పటిఘసఞ్ఞానానత్తసఞ్ఞానం నిరోధో. పటిఘసఞ్ఞా నామ పఞ్చవిఞ్ఞాణసఞ్ఞా. నానత్తసఞ్ఞా నామ కసిణ నిమిత్తతో అఞ్ఞేసు నానారమ్మణేసు పవత్తమనోవిఞ్ఞాణ సఞ్ఞా. దుతీయజ్ఝానే వితక్క విచారానం నిరోధోతిఆదినా అనుపుబ్బ నిరోధో. ‘‘తతో పఞ్చమజ్ఝానం’’తి పఞ్చకనయేన వుత్తం. అట్ఠసమాపత్తి వచనం పన చతుక్కనయేన వుత్తం. తదుభయంపి పుగ్గలానురూపం లబ్భతియేవ. యుగనన్ధం నామ ద్వన్దబన్ధనం, సమథవిపస్సనానం యుగనన్ధన్తి విగ్గహో. ‘‘సమాపజ్జన వుట్ఠాన విపస్సనావసేనా’’తి ఏత్థ వసిభావపత్తం సమాపజ్జనఞ్చ వుట్ఠానఞ్చ గహేతబ్బం. అత్తనో సరీరా బద్ధేసు పరిక్ఖారేసు సమాపత్తిబలేనేవ అన్తరాయాభావతో విసుం అధిట్ఠాతబ్బ కిచ్చం నత్థీతి వుత్తం ‘‘అత్తనో సరీరాబద్ధే పరిక్ఖారే ఠపేత్వా’’తి. ‘‘నానాబద్ధానీ’’తి నానాఠానేహి ఆబద్ధాని. నానాఠానేసు ఠపితానీతి వుత్తం హోతి. ‘‘పరిస్సయేనా’’తి అన్తరాయేన. మావినస్సన్తూతి వా నానాబద్ధ అవికోపనం అధిట్ఠాతబ్బం. తదా వుట్ఠహామీతివా సఙ్ఘప్పతిమాననం అధిట్ఠాతబ్బం. ఏవం సత్థుపక్కోసనంపి. ‘‘అద్ధానపరిచ్ఛేదో’’తి అత్తనో జీవితకాలస్స ఉపపరిక్ఖణం. మరణఞ్హి నామ సమాపత్తిబలేనపి పటిబాహితుం న సక్కాహోతి. అన్తో సమాపత్తియఞ్చ మరణే సతి సబ్రహ్మచారీసు కత్తబ్బవత్తం న కరేయ్య. ఏతఞ్హి వత్తం యం అరియసావకానం మరణాసన్నే సబ్రహ్మచారీనం వా ఉపట్ఠాకానం వా అప్పమాదకథాను సాసనికమ్మం. సమాపత్తియం వా అఞ్ఞతిత్థియానం గరహా వివజ్జనత్థం. ఏవఞ్హి తే గరహేయ్యుం. గోతమసావకానం నిరోధసమాపత్తి నామ ఏకం మరణముఖం. యం సమాపజ్జన్తో అసుకో భిక్ఖు మరణం గచ్ఛతి. అనరియ కమ్మం హేతన్తి.

‘‘యదత్థం’’తి పటిపత్తి రసస్సాదత్థం. ‘‘తదత్థే’’తి తస్మిం అత్థే. నిరామిస సుఖం నామ ఆమిసరహిత సుఖం. దువిధఞ్హి సుఖం సామిససుఖఞ్చ నిరామిససుఖఞ్చ. తత్థ యే లోకే ఇట్ఠ కన్త మనాపియా పఞ్చకామగుణా నామ అత్థి. తే కిలేసేహి ఆమసితబ్బత్తా ఆమిసా నామ. యఞ్చసుఖం తే ఆమిసే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, తం సామిససుఖం నామ. యం లోకే దిబ్బం సుఖం మానుసకం సుఖన్తి మమాయన్తి. యఞ్చ అనుభవన్తం మహాజనం సబ్బాని అపాయభయ వట్టభయాని సమ్పరివారేన్తి. ఝానసుఖ మగ్గసుఖ ఫలసుఖ నిబ్బానసుఖం పన నిరామిససుఖం నామ. యం నేక్ఖమ్మసుఖన్తి చ పవివేకసుఖన్తి చ ఉపసమసుఖన్తి చ సమ్బోధిసుఖన్తి చ విముత్తిసుఖన్తి చ అరియసుఖన్తి చ అనవజ్జసుఖన్తి చ వుచ్చతి. యఞ్చ అనుభవన్తం అరియజనం సబ్బాని అపాయభయ వట్టభయాని సమ్పరివజ్జన్తి. ‘‘అస్సాదితబ్బట్ఠేనా’’తి కిలేసపలిబోధేహి విముత్తత్తా విపుల గమ్భీర సన్త పణీతరసత్తా చ అహోసుఖం అహోసుఖన్తి ఉదాహరన్తేనపి అస్సాదితబ్బట్ఠేనాతి.

కమ్మట్ఠానసఙ్గహానుదీపనా నిట్ఠితా.

నిగమగాథాసు.

౨౬౨. చరితబ్బన్తి చారిత్తం. దసకుసలకమ్మపథధమ్మజాతం. ‘‘కులాచారేనా’’తి కులపరమ్పరతో ఆగతేన ఆచారేన. ‘‘ఞాతి మిత్త ధన భోగసమ్పత్తియా’’తి హేతుఅత్థే కరణవచనం. ‘‘విసాలే’’తి విపులే. ‘‘తేనా’’తి తస్సపదస్స విభత్యన్త దస్సనం. ‘‘సద్ధాయా’’తి రతనత్తయే అవేచ్చప్పసాదసద్ధావసేన. ‘‘అభివుడ్ఢానం’’తి హానభాగియ ఠితిభాగియభావం అతిక్కమ్మవిసేసభాగియ నిబ్బేధభాగియ భావపత్తివసేన అతిస్సయ వుడ్ఢానం. ‘‘పరిసుద్ధానఞ్చా’’తి అత్తుక్కంసన పరవమ్భనాది దోసేహి పరిసుద్ధానఞ్చ. నం నం జనం పాతిరక్ఖతీతి నమ్పో. దిట్ఠదిట్ఠేసు మేత్తావిహారీతి వుత్తం హోతి. ఆవ్హాతబ్బోతి అవ్హయో. నామం. నమ్పో ఇతి అవ్హయో అస్సాతి నమ్పవ్హయోతి వచనత్థో. ‘‘పణిధాయా’’తి పత్థేత్వాతి అత్థం నివత్తేతి ‘‘భుసం నిధాయా’’తిఆదినా. ‘‘ఉపాదాయ పటిచ్చా’’తి తస్స పదస్స పరియాయదస్సనమేతం. ‘‘అత్తనో మన్దబుద్ధీనం’’తి పచ్చక్ఖే ధరమానానన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘పచ్ఛిమ జనానం వా’’తి. అనుకమ్పనం అనుకమ్పో. కథం ను ఖో ఇమే జనా అభిధమ్మత్థేసు సుఖేన ఆజానేయ్యున్తి ఏవం పవత్తో చిత్తబ్యాపారో. అత్థతో అనుదయసఙ్ఖాతా కరుణాయేవ. తేనాహ ‘‘అనుదయం కారుఞ్ఞం’’తి. ‘‘పత్థితం’’తి వా సాధువతస్స యం థేరో ఏవరూపం పకరణం కరేయ్యాతి ఏవం చిరకాలం పత్థితం ఆసింసితన్తి అత్థో. ‘‘ఖుద్దసిక్ఖాటీకాయం’’తి పోరాణటీకం సన్ధాయ వుత్తం. సోమవిహారోత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ తస్మిం దీపేతి అధిప్పాయో. గాథాయం ‘‘అథా’’తి తస్మింకాలే. ‘‘ఏత్థా’’తి ఏతస్మిం నగరే. ‘‘సద్దో’’తి కస్మా రాజా ఏవరూపం మఙ్గలహత్థిం బ్రాహ్మణానం అదాసి. నేతం పతిరూపం యం రఞ్ఞా కతన్తి ఏవం పవత్తో అమనాపసద్దో. ‘‘భేరవో’’తి భీరుతాజనకో భయానకో. ‘‘సివీనం’’తి సివిరట్ఠవాసీనం. ‘‘రట్ఠవడ్ఢనే’’తి రట్ఠం వడ్ఢేతీతి రట్ఠవడ్ఢనో. హత్థినాగో. సో హి లక్ఖణసమ్పన్నో ఆజానియో హోతి. యస్మిం రట్ఠే తం అభిమఙ్గలం కరోన్తి, తస్మిం రట్ఠే దేవో సమ్మా వస్సతి, నానాభయుపద్దవా తస్మిం నుప్పజ్జన్తీతి లోకసమ్మతో మఙ్గలహత్థీ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘సివీనం రట్ఠవడ్ఢనే’’తి. ‘‘విత్థిణ్ణో’’తి విత్థారితో. అతివిత్థారోతి వుత్తం హోతి. ధనీయన్తి మహాజనేహి దట్ఠుం పత్థీయన్తీతి ధఞ్ఞా. మహిద్ధికా. అధివసన్తి ఏత్థాతి అధివాసో. ధఞ్ఞానం అధివాసోతి సమాసో. అజ్ఝావసింసు ఏత్థాతి అజ్ఝావుత్థం. కిత్తిగుణవసేన ఉదేన్తి ఉగ్గచ్ఛన్తీతి ఉదితా. ఉదితానంపి ఉదితోతి విగ్గహో. తేనాహ ‘‘నభమజ్ఝే’’తిఆదిం. సారజ్జనం సారదో. విగతో సారదో యస్సాతి విసారదో. విసారదస్స భావో వేసారజ్జం. పరియత్తియం వేసారజ్జం పరియత్తివేసారజ్జం. తేపిటకపరియత్తియం వేయ్యత్తియఞ్ఞాణం. తం ఆది ఏతిస్సా పఞ్ఞాయాతి పరియత్తివేసారజ్జాది పఞ్ఞా. పాపతో లజ్జనసీలాతి లజ్జినోతి ఆహ ‘‘పాపగరహినో’’తి. పాపం ధమ్మం గరహన్తిఆదీనవం కథయన్తి సీలేనాతి పాపగరహినో. ‘‘అనుస్సరన్తూ’’తి పునప్పునం సరన్తు. విసేసేన భవన్తి వేపుల్లం గచ్ఛన్తీతి విభవా. పుఞ్ఞాని చ తాని విభవాచాతి పుఞ్ఞవిభవా. విపులపుఞ్ఞానీతి దస్సేతుం ‘‘విపులానం’’తిఆదిమాహ. అనుత్తరియ ధమ్మా నామ దస్సనానుత్తరియ సవనానుత్తరియాదయో. లోకే బహూసు దస్సనేసు ఇతో ఉత్తరం అఞ్ఞం దస్సనం నామ నత్థీతి దస్సనానుత్తరియం. రతనత్తయదస్సనం. చతుసచ్చదస్సనఞ్చ. రతనత్తయగుణకథాసవనం, ఖన్ధాయతన ధాతు సచ్చపటిచ్చసముప్పాదకథాసవనఞ్చ సవనానుత్తరియం నామ. తేసు రతనత్తయాదీసు సద్ధా పటిలాభో లాభానుత్తరియం నామ. తేసమేవ పునప్పునం సరణం అనుస్సతానుత్తరియం నామ. రతనత్తయే చతూహి పచ్చయేహి వా వత్తప్పటివత్తకరణేన వా పరిచరణం పారిచరియానుత్తరియం నామ. బుద్ధపఞ్ఞత్తాసు తీసు సిక్ఖాసు సమాదాయ సిక్ఖనం సిక్ఖానుత్తరియం నామ. తాదిసే పఞ్ఞావదాతగుణసోభాదికే గుణే అవస్సం భజన్తి పాపుణన్తీతి తాదిసగుణభాగినో. ‘‘భవిస్సామా’’తి భవితుం ఉస్సాహం కరిస్సామాతి వుత్తం హోతి.

దీపనియా నిగమగాథాసు.

‘‘బస్హ్యుసుఞ్ఞచమ్మేకమ్హీ’’తి ఏత్థ ‘‘బస్హ్యూ’’తి అట్ఠసఙ్ఖ్యాయ సఙ్కేత వచనం. ‘‘చమ్మం’’తి ద్విసఙ్ఖ్యాయ. ఏకఞ్చ దుకఞ్చ సుఞ్ఞఞ్చ అట్ఠచాతి గణనక్కమో. సహస్స ద్విసత అట్ఠసఙ్ఖాతే సాకేతి అత్థో. ఏసనయో పరతో ‘‘నవపఞ్చ చమ్మేకమ్హీ’’తి పదేపి. గాథావణ్ణనాసు. నగరతి న చవతీతి నగరం. థావరియన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘రఞ్జేతీ’’తి రమేతి. ఖేమసుభిక్ఖతాదిగుణేహి అనాగతే జనే గమాపేతి, ఆగతే అఞ్ఞత్థ గన్తుం న దేతీతి వుత్తం హోతి. రోహితమిగా నామ సువణ్ణవణ్ణమిగా. ‘‘సాకే’’తి సాకనామేన రఞ్ఞా పున సఙ్ఖతత్తా ఇమం కలియుగం సాకన్తి వుచ్చతి. యం ఏతరహి సాక్రరాజన్తిపి వోహరన్తి. సాకరాజా చ నామ ఉత్తరాపథేసు ఏకో గన్ధారరాజా. యం జేట్ఠకం కత్వా భిన్నలద్ధికా వజ్జీభిక్ఖూ ఇమం ధమ్మ వినయం మహాసఙ్ఘీకం నామ సఙ్గహం ఆరోపేన్తి. సో చ ధమ్మవినయసఙ్గహో ఉత్తరాపథేసు వత్తతి. వేసాలియం యసత్థేర సఙ్గహో పన దక్ఖిణాపథేసూతి. చత్తారియుగాని నామ లోకే పఞ్ఞపేన్తి సత్యయుగం, ద్వాపరయుగం, తేత్రయుగం, కలియుగ,న్తి. యుగన్తి చ ఆయుపరిమాణం వుచ్చతి. ఇదానిపన కలియుగం వత్తతి. తేన వుత్తం ‘‘సాకేతి కలియుగే’’తి. పాపయుగేతి అత్థో. ‘‘ల తీ’’తి సాలిక్ఖేత్తానం సోధనట్ఠానత్తా ఏవం మ్రమ్మదేసవోహారేన లద్ధనామం అరఞ్ఞం. తం పన ముంర్వానగరస్స ఏసన్నే పఞ్చధనుసతికే పదేసే జాతం. ‘‘విస్సుతే’’తి విసేసేన కిత్తితే. సారఞ్చ అసారఞ్చ వివేచేన్తి విచారేత్వా జానన్తిసీలేనాతి సారాసార వివేకినోతి వచనత్థోతి.

ఇతి పరమత్థదీపనియా అనుదీపనా నిట్ఠితా.

౧. పరమత్థదీపనీ నామ, యేన థేరేన సా కతా.

తేనేవే సా కతా హోతి, అయం తస్సాను దీపనీ.

౨. అట్ఠసత్తద్వయేకమ్హి, సాకే సా జేట్ఠమాసకే.

కాళే నవమియం దివా, మజ్ఝన్హికే నిట్ఠం గతా.

అనుదీపనీ నిట్ఠితా.