౮. పచ్చయసఙ్గహఅనుదీపనా

౧౬౬. యేహిపకారేహి యథా. తేసం విభాగో తం విభాగో. అయఞ్చనిద్దేసో ఏకసేసనిద్దేసో, విచ్ఛాలోపనిద్దేసోవాతి దస్సేతుం ‘‘తేసం’’తిఆదిమాహ. న సమేతి. గాథాయం ‘యేసం’తిఆదినా తీహి-య-సద్దేహి దస్సితానం తిణ్ణం అత్థానం-త-సద్దత్థ సమ్భవతో. త-సద్దత్థానఞ్చ అనుసన్ధియం పరిపుణ్ణం కత్వా వత్తబ్బతో. ‘‘సముప్పజ్జతీ’’తి సుట్ఠు పరిపుణ్ణం కత్వా ఉప్పజ్జతి, పాతుభవతి. ‘‘అవినా’’తి అవినా హుత్వా. ‘‘సహజాత ధమ్మేహీ’’తి అవిజ్జా పచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదీసు సఙ్ఖారాదీనం సహజాత ధమ్మేహి సహేవ ఉప్పజ్జనం. ‘‘కలాపవసేనా’’తి సుద్ధ ధమ్మ కలాపవసేన. ‘‘సామఞ్ఞ లక్ఖణం’’తి సాధారణ లక్ఖణం. ‘‘అత్థో’’తి ఇదప్పచ్చయతా సద్దస్స అత్థో. ‘‘అయమత్థో పటిక్ఖిత్తో’’తి ‘సముప్పజ్జనం సముప్పాదో’తి అయంభావసాధనత్థో పటిక్ఖిత్తో. ‘‘అయమేవా’’తి అయం భావసాధనత్థో ఏవ. జరామరణం సమ్భవతీతి యోజనా. ‘‘ఉప్పాదావా తథాగతానం’’తి సమ్మాసమ్బుద్ధానం ఉప్పాదేవా సతి. ‘‘అనుప్పాదావా’’తి అనుప్పాదేవా సతి. ‘‘ఠితావ సాధాతూ’’తి జాతియా సతి జరామరణస్స పవత్తిసభావో లోకే ఠితోయేవ. కతమా పన సాధాతూతి ఆహ ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తి కేనచి అకతా సభావట్ఠితతా. ‘‘ధమ్మనియామతా’’తి సభావనియామతా. ‘‘తత్ర తథతా’’తి తస్మిం సామఞ్ఞలక్ఖణే సఙ్ఖత ధమ్మానం తథతా. సామఞ్ఞ లక్ఖణమేవ పటిచ్చసముప్పాదో నామాతి దస్సేతి, న అవిజ్జాదికో పచ్చయ ధమ్మో. కస్మా, తేహి వచనేహి ధమ్మనియామతా మత్తస్స దస్సితత్తా. అవిజ్జాదీనం ధమ్మ సరూపానం అదస్సితత్తా. ‘‘ధమ్మనియామతామత్తం’’తి చ యథా వుత్తసామఞ్ఞ లక్ఖణమేవ వుచ్చతి. యది భావసాధనం ఇచ్ఛేయ్య, భావసాధనం నామ కత్తురహితం భవేయ్య. కత్తురహితే చ సతి, కథం పటిచ్చ క్రియాయ సమానకత్తుకతా లబ్భతి. అలద్ధే చ సమానకత్తుకత్తే కథఞ్చ పుబ్బకాలేత్వా పచ్చయసమ్భవోతి. అయం భావసాధనం ఇచ్ఛన్తస్స బ్యఞ్జనయుత్తివిరోధో. తం పరిహరన్తో న చేత్థాతిఆదిమాహ. గమ్భీరోచానన్ద పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావ భాసోచాతి భగవతా వుత్తం. భావసాధనే చ కతే ఉప్పజ్జన క్రియామత్తం నామ విసుం ఏకో ధమ్మో న హోతీతి కథం తం గమ్భీరం సియాతి. అయం భావసాధనం ఇచ్ఛన్తస్స గమ్భీరవచన విరోధో. తం పరిహరన్తో ‘‘సఙ్ఖత ధమ్మేసు చా’’తిఆదిమాహ. అపి చ సఙ్ఖత లక్ఖణం నామ సఙ్ఖత ధమ్మతోపి గమ్భీరం హోతి. తథాహి చిత్తం నామ సఙ్ఖత ధమ్మో. తఞ్చ అత్థి మేచిత్తం నామాతి సత్తానం పాకటం హోతి. తస్స పన అనిచ్చతా సఙ్ఖాతం సఙ్ఖత లక్ఖణం అపాకటం హోతి సుట్ఠు సన్తతియా పటిచ్ఛన్నం. తథా వేదనా నామ సుఖావా దుక్ఖావా సఙ్ఖత ధమ్మో. సా చ అత్థి మేవేదనాతి సత్తానం పాకటా హోతి. తస్సా పన అనిచ్చతా సఙ్ఖాతం సఙ్ఖత లక్ఖణం అపాకటం హోతి సుట్ఠు సన్తతియా పటిచ్ఛన్నం. ఏవం సేసేసు నామధమ్మేసు చ రూపధమ్మేసు చ. యతో సత్తసు విసుద్ధీసు సఙ్ఖత ధమ్మ వవత్థాన సఙ్ఖాతం దిట్ఠివిసుద్ధిఞాణఞ్చ అవిజ్జాదిపచ్చయ పరిగ్గహ సఙ్ఖాతం కఙ్ఖావితరణ విసుద్ధిఞాణఞ్చ పథమం సమ్పాదేత్వా పచ్ఛా దసవిధాని సఙ్ఖత లక్ఖణానుపస్సనా ఞాణాని సమ్పాదేతబ్బాని హోన్తీతి. యథా చ అనిచ్చతా సఙ్ఖాతం సఙ్ఖత లక్ఖణం సఙ్ఖత ధమ్మతో గమ్భీరం హోతి. తథా ఇదమ్పి పటిచ్చసముప్పాద సఙ్ఖాతం సఙ్ఖత లక్ఖణం సఙ్ఖత ధమ్మతో గమ్భీరం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

‘‘తబ్భావభావీభావో’’తి ఏత్థ భవతి సంవిజ్జతీతి భావో. సో సో అవిజ్జాదికో భావో తబ్భావో. తబ్భావే భవన్తి సమ్భవన్తి సీలేనాతి తబ్భావభావినో. సఙ్ఖారాదయో. ‘‘భావో’’తి ఉప్పత్తికారణం. తబ్భావభావీనం భావోతి తబ్భావభావి భావోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘తస్మిం తస్మిం’’తిఆదిమాహ. అపి చ ‘‘భావో’’తి విజ్జమానతా వుచ్చతి. తస్స తస్స పచ్చయ ధమ్మస్స భావోతి తబ్భావో. తబ్భావే సతి భవన్తి సమ్భవన్తి ధమ్మతాయాతి తబ్భావభావినో. తేసం భావోతిపి యుజ్జతియేవ. ‘‘హేత్వాది పచ్చయ సత్తినియామం’’తి హేతుపచ్చయో, ఆరమ్మణ పచ్చయో, తిఆదీసు హేతుసద్ద ఆరమ్మణ సద్దాదయో లోభాదీనం రూపారమ్మణాదీనఞ్చ ధమ్మానం తం తం పచ్చయ సత్తివిసేసం దీపేన్తి. తేసఞ్చ సో సో పచ్చయ సత్తివిసేసో విసుం ధమ్మనియామో హోతి, ఏవం హేత్వాది పచ్చయసత్తినియామం నివత్తేతి. ‘‘తథా తథా’’తి మూలట్ఠగోచరవిసయట్ఠాదికేన తేన తేన పచ్చయాకారేన. సో హి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పచ్చయ ధమ్ముద్ధార మత్తే అఠత్వా’’తి పచ్చయ ధమ్మానం నామ సఞ్ఞావసేన ఉద్ధరణమత్తం అకత్వాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఆహచ్చా’’తి ఆహనిత్వా తం తం పచ్చయసత్తి విసేసం పాపేత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మత్థకం పాపేత్వా’’తి. పచ్చయసత్తి విసేసో హి హేతుఫలదీపనే తతో ఉత్తరి వత్తబ్బ కిచ్చాభావతో మత్థకం నామ హోతీతి. ‘‘అనోసక్కమానా’’తి అనివత్తమానా. ‘‘ఏతాయా’’తి పచ్చయ సత్తియా. పపఞ్చేన్తే ఆచరియే.

ఏతస్మా కారణా ఫలం ఏతదేవ పటిచ్చ అనాగతపక్ఖతో పచ్చుప్పన్నపక్ఖం ఆగచ్ఛతి పాతుబ్భవతీతి పచ్చయో. ఉప్పత్తికారణం పవత్తికారణఞ్చ. తత్థ ఉప్పత్తికారణం జనకపచ్చయో. పవత్తికారణం ఉపత్థమ్భక పచ్చయో. ‘‘ఏతేనా’’తి హేతునా. ‘‘కాయవచీ మనోకమ్మం’’తి ఏత్థ ‘‘కమ్మం’’తి క్రియావుచ్చతి, గమన ఠాన నిసజ్జసయనాదికం కాయిక క్రియఞ్చ. ఆలాప సల్లాప కథన సజ్ఝాయన గాయనాదికం వాచసిక క్రియఞ్చ. విజానన చిన్తన వీమంసనాదికం మానసిక క్రియఞ్చ. ‘‘అభిసఙ్ఖరోన్తీ’’తి అభినిప్ఫాదేన్తి. ‘‘ఏతేహీ’’తి ఏతేహి లోకియకుసలా కుసల చేతనా ధమ్మేహి. అపి చ సఙ్ఖరోన్తి సత్తా ఏతేహీతి సఙ్ఖారా. ‘‘సఙ్ఖరోన్తీ’’తి కిం సఙ్ఖరోన్తి. అత్తభావం సఙ్ఖరోన్తి. భవాభవం సఙ్ఖరోన్తి. దిట్ఠధమ్మికమ్పి అత్థం వా అనత్థం వా సఙ్ఖరోన్తి. సమ్పరాయికమ్పి అత్థం వా అనత్థం వా సఙ్ఖరోన్తీతిఆదినా. చక్ఖుమ్పి సఙ్ఖరోన్తి, సోతంపి సఙ్ఖరోన్తీతిఆదినా. దస్సనమ్పి సఙ్ఖరోన్తి, సవనమ్పి సఙ్ఖరోన్తీతిఆదినా చ వత్తుం వట్టతియేవ. ‘‘విజానాతీ’’తి వివిధేన జానాతి. భూతేనపి జానాతి, అభూతేనపి జానాతి. ‘‘నమతీ’’తి గోచర విసయత్థాయ నమతి. ‘‘రుప్పతీ’’తి కుప్పతి, ఖోభతి. ‘‘ఫుసతీ’’తి సంహనతి. ‘‘వేదయతీ’’తి విదితం కరోతి. తం తం ఆరమ్మణం లగ్గనవసేన భుసం నహతి బన్ధతి, ముఞ్చితుం న దేతీతి తణ్హాతిపి యుజ్జతి. ‘‘ఉపాదియతీ’’తి దళ్హం గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘అముఞ్చగ్గాహం గణ్హాతీ’’తి. భవతీతి భవో. ఉపపత్తిభవో. భవన్తి ఏతేనాతి భవో. కమ్మభవో. ‘‘జననం’’తి అభినవస్స పాతుబ్భవనం. ‘‘జీరణం’’తి అభినవభావతో హాయనం. ‘‘సోచనం’’తి చిత్తసన్తాపనం. ‘‘పరిదేవనం’’తి రోదనం. ‘‘దుక్ఖం’’తి కాయరుజ్జనం. ‘‘దోమనస్సం’’తి చిత్తరుజ్జనం. ‘‘విసీదనం’’తి బాళ్హం చిత్తకిలమథభావేన విరూపం హుత్వా చిత్తస్ససీదనం. థామబలఖియ్యనం. యతో అస్సాసపస్సాసానం విరూపప్పవత్తివా తఙ్ఖణే సబ్బసో ఉపరుజ్ఝనం వా హోతీతి. ‘‘కేనచి సుఖేనా’’తి దుక్ఖసచ్చతో విముత్తేన కేనచి సన్తిసుఖేన.

‘‘దుక్ఖప్పటిచ్ఛాదికా’’తి భయట్ఠేన దుక్ఖభూతానం తేభూమిక ధమ్మానం దుక్ఖభావప్పటిచ్ఛాదికా. ‘‘సముదయప్పటిచ్ఛాదికా’’తి తణ్హాయ దుక్ఖ సముదయ భావప్పటిచ్ఛాదికా. ‘‘నిరోధప్పటిచ్ఛాదికా’’తి తణ్హానిరోధస్సేవ దుక్ఖనిరోధ భావప్పటిచ్ఛాదికా. ‘‘మగ్గప్పటిచ్ఛాదికా’’తి అట్ఠఙ్గీక మగ్గస్సేవ దుక్ఖనిరోధ మగ్గభావప్పటిచ్ఛాదికా. పుబ్బన్తో వుచ్చతి అతీతేకాలే భవపరమ్పరా. అపరన్తో వుచ్చతి అనాగతే భవపరమ్పరా. పుబ్బన్తా పరన్తో వుచ్చతి తదుభయం. ‘‘పటిచ్చసముప్పాదప్పటిచ్ఛాదికా’’తి పచ్చుప్పన్నభవే ఖన్ధానం పటిచ్చసముప్పాదప్పటిచ్ఛాదికా. ‘‘సుత్తన్తికనయేనా’’తి అభిధమ్మేపి విభఙ్గే సుత్తన్త భాజనీయం నామ ఆగతం. తేన సుత్తన్త భాజనీయనయేన. సాసవా కుసలా కుసల చేతనా సఙ్ఖారా నామాతి యోజనా. ‘‘అభిధమ్మనయేనా’’తి విభఙ్గే అభిధమ్మభాజనీయనయేన. అట్ఠకథాపాఠే. అవిజ్జా కిరియ ధమ్మానం నేవ ఉపనిస్సయ పచ్చయత్తం లభతి. కుసలా కుసలమూలాని కిరియ ధమ్మానం న ఉపనిస్సయ పచ్చయత్తం లభన్తీతి యోజనా. కిరియ ధమ్మా అవిజ్జాతో చ కుసలా కుసల మూలేహి చ ఉపనిస్సయ పచ్చయం న లభన్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘పచ్చయాకారో’’తి పటిచ్చ సముప్పాదో. ‘‘అవిజ్జావిరాగా’’తి అవిజ్జా విగమనతో. తేసంపికిరియ ధమ్మానం. విఞ్ఞాణాదీసుపి కిరియ విఞ్ఞాణం, కిరియ నామం, కిరియ మనాయతనం, కిరియఫస్సో, కిరియ వేదనాతి అత్థితాయ ‘‘ఏసనయో విఞ్ఞాణాదీసుపీ’’తి వుత్తం. ‘‘కుసలా కుసల విపాకసమ్పయుత్తం’’తి కుసల విఞ్ఞాణ సమ్పయుత్తం, అకుసలవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం, విపాక విఞ్ఞాణ సమ్పయుత్తం. ‘‘తం అనుపపన్నం’’తి పవత్తివిపాకవిఞ్ఞాణ సహగతస్స ఖన్ధత్తయస్స తం సహజాతస్స చిత్తజరూపస్స చ అవసిట్ఠత్తా తం న సమ్పన్నంతి అత్థో. తత్థ హి విఞ్ఞాణపదే పవత్తివసేన ద్వత్తింసవిధం విపాకచిత్తం విఞ్ఞాణం నామాతి వుత్తం. ఏవఞ్చసతి, నామ రూపపదేపి పవత్తివసేన తదుభయం పవత్తివిఞ్ఞాణసహగతంపి గహేతబ్బమేవాతి. ‘‘తం తం విఞ్ఞాణ సమ్పయుత్తా’’తి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణ పవత్తి విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా. ‘‘తణ్హుపాదానానిపాకటానీ’’తి ఛ తణ్హా రూపతణ్హా సద్దతణ్హాదివసేన. చత్తారి ఉపాదానాని కాముపాదానాదివసేనాతి ఏవం పాకటానియేవ. ‘‘లక్ఖణమత్తానీ’’తి సఙ్ఖత ధమ్మానం సఙ్ఖతభావసల్లక్ఖణ నిమిత్తమత్తాని. ‘‘ఞాతిబ్యసనాదీహీ’’తి ఞాతివినాసనాదీహి. ‘‘ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తం’’తి ఞాతివినాసనాదికారణా.

‘‘ఖన్ధదుక్ఖే’’తి పచ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతే దుక్ఖసచ్చే. ఖన్ధప్పవత్తి మగ్గో నామ తణ్హాసముదయో ఏవ. ఖన్ధనిరోధ మగ్గో నామ అరియమగ్గో. ‘‘ఖన్ధ సముదయభూతా’’తి ఖన్ధప్పవత్తియా కారణభూతా. ‘‘అవిజ్జాని వుటానం’’తి అవిజ్జాయనీవారితానం పిహితానం. ‘‘అప్పహీన భవాభిలాసానం’’తి మగ్గేన అప్పహీన భవపత్థనానం. అప్పహీనభవతణ్హానన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘విబన్ధో’’తి అన్తరాయో. ‘‘ఉదయభూతానం’’తి వడ్ఢిభూతానం. ‘‘అవస్సయో’’తి నిస్సయో. సుఖవేదనా విసేసతో తణ్హాయ పచ్చయో హోతీతి వుత్తం ‘‘సుఖవేదనాసదిసో’’తిఆది. దోమనస్సానం పన తస్సా పచ్చయభావో పరతో పరియేట్ఠితణ్హాయం పాకటో భవిస్సతి. ఉపేక్ఖా వేదనాపి దుక్ఖేన పీళితస్స సుఖఠానే తిట్ఠతి. సుఖం వియ తం పత్థేతీతి. సముదా చరిత్వా పరిచయిత్వా. ‘‘తణ్హా ఏవా’’తి కామతణ్హా ఏవ. ‘‘అత్తని చా’’తి దిట్ఠియఞ్చాతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్తనో ఆరమ్మణేసూ’’తి అత్త జీవ లోకాదీసు దిట్ఠియాగహితా రమ్మణేసు. ‘‘అస్సాదన ఖమనరోచనభూతాయా’’తి సాధువతాయం మమదస్సనన్తి ఏవం రజ్జన తుస్సన కన్తిభూతాయ. ‘‘ఉపాదానీయస్సా’’తి దళ్హం గహేతబ్బస్స. ‘‘అత్థస్సా’’తి అత్తనో అత్తాదికస్స అత్థస్స. గాథాయం.‘‘భవం హోతీ’’తి భవన్తో వడ్ఢన్తో హోతి. ‘‘పరాభవో’’తి వినాసన్తో.

‘‘అద్ధానవన్తే ధమ్మే’’తి తేకాలికసఙ్ఖత ధమ్మే. అపతమానే కత్వాతి పాఠసేసో. యథా ఉపాదానంతి దిస్వా ఉపాదారూపంతి పదే ఆదాసద్దో విఞ్ఞాయతి. న ఉపుబ్బ పదసద్దో. ఇతరథా ఉపాదానన్తి నసిజ్ఝతి. ఏవం అద్ధా, అద్ధాన, పదేసుపి. తేనాహ ‘‘అద్ధానం’’తి నసిజ్ఝతీతి. సంఖిపన్తి వీసతాకారా ఏతేసూతి సఙ్ఖేపా. సఙ్గహా. ‘‘వట్టధమ్మా’’తి సఙ్ఖారాదయో ధమ్మా. ‘‘ఏత్థా’’తి ఏతాసు అవిజ్జాతణ్హాసు. కథం తిట్ఠన్తీతి ఆహ ‘‘తదాయత్తవుత్తితాయా’’తి. ‘‘పతిట్ఠా’’తి సుప్పతిట్ఠితట్ఠానాని. ‘‘పభవా’’తి వట్టధమ్మపరమ్పరప్పవత్తియా మూల పధాన కారణాని. తత్థ హేతు చ దేసేతబ్బో హోతి. ఇతరథా ఇస్సరనిమ్మానదిట్ఠి అహేతుక దిట్ఠీనం ఓకాసో సియాతి. ఫలఞ్చ దేసేతబ్బం హోతి. ఇతరథా ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఓకాసో సియాతి. ‘‘అద్ధునో’’తి దీఘకాలస్స. ‘‘నివత్తేతీ’’తి సముచ్ఛిన్దతి. ‘‘అహేతూ అపచ్చయా సత్తా పవత్తన్తీ’’తి పుబ్బహేతురహితా పుబ్బపచ్చయరహితా హుత్వా ఇమేసత్తా పవత్తన్తి. ‘‘అవిజ్జాదీహి సాధేతబ్బో న హోతీ’’తి భవపరమ్పరాసు నిచ్చో హుత్వా సన్ధావన్తస్స అవిజ్జాదీహి కత్తబ్బ కిచ్చం న హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘కేసఞ్చి న సమ్భవన్తియేవా’’తి అనాగామీనం అరహన్తానఞ్చ న సమ్భవన్తియేవ. మహాఆదీనవరాసిదస్సనత్థం సోకాదివచనం హోతీతి యోజనా. ‘‘తేసం’’తి అఞ్ఞేసం పచ్చయానం. ‘‘లద్ధా’’తి అత్థతో లద్ధా. ‘‘తదవినాభావిభావలక్ఖణేనా’’తి ఏత్థ తేన తేన పచ్చయేన అవినాభావీనం భావో, సో ఏవ లక్ఖణన్తి విగ్గహో. ‘‘పరత్థ పీ’’తి ఇతో పరేసు తణ్హుపాదాన భవగ్గహణేనాతిఆదీసుపి. ‘‘ఆదితో’’తిఆదిమ్హి. విభావనిపాఠే. ‘‘కిలేసభావసామఞ్ఞతో’’తి కిలేసభావేన సమానత్తా సదిసత్తా. ‘‘లక్ఖితబ్బ ధమ్మేహీ’’తి విఞ్ఞాణాదీహి. ‘‘పథమేన దుతీయస్సా’’తి పథమసఙ్ఖేపేన సద్ధిం దుతీయస్స సఙ్ఖేపస్స ఏకా సన్ధీతిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘లోకస్స పాకట వోహారేనా’’తి కిలేసధమ్మా కమ్మధమ్మా చ లోకే హేతూతి పాకటా హోన్తి. విపాకధమ్మా పన ఫలన్తి పాకటా. ఏవం లోకే పాకట వోహారేన. ఇధ పన కిలేసధమ్మకమ్మధమ్మా వా హోన్తు, విపాకధమ్మా వా, యో యో పచ్చయపక్ఖే ఠితో, సో సో హేతూతిపి వత్తబ్బోయేవ. యో యో పచ్చయుప్పన్న పక్ఖే ఠితో, సో సో ఫలన్తిదస్సేన్తో ‘‘హేతుఫలసద్దాపనా’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథా పాఠే. ‘‘సజ్జన్తస్సా’’తి సంవిదహన్తస్స. ‘‘ఆయూహన సఙ్ఖారా నామా’’తిఆదితో పట్ఠాయ సముచ్చయనసఙ్ఖారా నామ. ‘‘దక్ఖిణం’’తి దానవత్థుం. దక్ఖిణోదకం వా. ‘‘ఏత్థ చా’’తి ఇమస్మిం తతీయపఞ్చకే చ. ‘‘వుత్తనయేనే వా’’తి పథమపఞ్చకే వుత్తనయేనేవ. విభావనిపాఠే. ‘‘ఆయతిం పటిసన్ధియా పచ్చయచేతనా భవో నామా’’తి ఇదం ఉద్దేసపాళియం యథాదిట్ఠపాఠవసేనేవ వుత్తం. తథా పురిమకమ్మభవస్మిం ఇధ పటిసన్ధియా పచ్చయచేతనా సఙ్ఖారా నామాతి ఇదఞ్చ. ఇధ పన పుబ్బేయేవ ద్వీసుహేతుపఞ్చకేసు ద్విన్నం సఙ్ఖార కమ్మభవానం సఙ్గహితత్తా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ ద్విన్నం సఙ్ఖార కమ్మభవానం విసేసో యుత్తో. తేనాహ ‘‘తం ఇధ న యుజ్జతీ’’తి. ‘‘సఙ్గహితత్తా’’తి పుబ్బేయేవ సఙ్గహితత్తా. ‘‘ఏతం’’తి విభావని వచనం. ‘‘ధమ్మవిభాగరక్ఖణత్థం’’తి విభఙ్గే భవపదే ఉపపత్తిభవస్సపి విభత్తత్తా ఏవం విభత్తస్స ధమ్మవిభాగస్స రక్ఖణత్థం. ఫలపఞ్చకతో అనఞ్ఞంపి ఉపపత్తిభవం అఞ్ఞంవియ కత్వా ‘ఉపపత్తిభవసఙ్ఖాతో భవేకదేసో’తి వుత్తం. సో చ ఉపపత్తిభవో నామ పచ్చుప్పన్నహేతూహి నిబ్బత్తత్తా చతుత్థే ఫలపఞ్చకే ఏవ సఙ్గహితో. తస్మా తేన ఉపపత్తిభవసద్దేన చతుత్థ పఞ్చకమేవ గహితన్తి యుత్తం. ఇతరథా ద్వే ఫలపఞ్చకాని విపాకవట్టన్తి వుత్తే సిద్ధమేవ హోతి. ఏవఞ్చసతి అవసేసా చాతి ఏత్థ దుతీయఫలపఞ్చకమేవ అవసిట్ఠం హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అవిజ్జా నామ మోహో, సో చ అకుసల మూల’’న్తిఆది అభిధమ్మే మూలయమకే మూలనామేన ఆగతత్తా వుత్తం. ద్వీసుపనభవ చక్కేసు పురిమచక్కే అవిజ్జా ఆది హోతి. పచ్ఛిమచక్కే తణ్హా. ఆది చ నామ మూలన్తి చ సీసన్తి చ వత్తుం వట్టతీతి పరియాయం దస్సేతుం ‘‘అథవా’’తిఆది వుత్తం.‘‘ఆగమనసమ్భారేసూ’’తి అతీతభవతో ఇమంభవం ఆగమనసమ్భారేసు. తణ్హా ఏవ సీసం కత్వా వుత్తాతి యోజనా. ‘‘తేసం అన్తరే’’తి అవిజ్జాసఙ్ఖారానం అన్తరే. తణ్హాయ ఓకాసో నత్థీతి కస్మా వుత్తం. నను అవిజ్జాయ సతి, తణ్హా నామ ఏకన్తేన సమ్భవతియేవ. సా చ సఙ్ఖారానం బలవపచ్చయో హోతి. తస్మా సా అవిజ్జా పచ్చయా తణ్హా, తణ్హా పచ్చయా సఙ్ఖారాతి వత్తబ్బా సియాతి. తం పరిహరితుం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదివుత్తం. పటిలోమపటిచ్చసముప్పాదో నామ అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధోతి ఏవం పవత్తో పటిచ్చసముప్పాదో. ‘‘జరామరణముచ్ఛయాతిఆది నవత్తబ్బం సియా’’తి జరామరణముచ్ఛాయాతిఆదివచనం అనులోమపటిచ్చసముప్పాద సమ్బన్ధ వచనన్తి కత్వా వుత్తం. ‘‘ఉపరివట్టమూల ధమ్మప్పటిపాదకానం’’తి ఉపరి దుతియానాగతభావాదీసు అవిజ్జాతణ్హా సఙ్ఖాతానం వట్టమూలధమ్మానం నియోజకానం. ‘‘తే పీ’’తి సోకాదయో దుక్ఖధమ్మాపి. ‘‘ఆసవసమ్భూతా’’తి ఆసవేహి సమ్భూతా సఞ్జాతా. ‘‘తేసం’’తి సోకాదీనం దుక్ఖధమ్మానం. ‘‘జరామరణఙ్గే గహణం’’తి ద్వాదససు అఙ్గేసు జరామరణఙ్గే సఙ్గహణం. ‘‘పవడ్ఢతీ’’తి భుసం వడ్ఢతి. ‘‘ఆసవసముదయా’’తి ఆసవసముప్పాదా. ‘‘అవిజ్జాసముదయో’’తి అవిజ్జాసముప్పాదో. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయాసఙ్ఖారాతీ’’తి ఏత్థ ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో. ‘‘నానాబ్యసన ఫుట్ఠస్సా’’తి ఞాతిబ్యసనాదీహి నానాబ్యసనేహి ఫుట్ఠస్స, విహింసితస్స. ‘‘యతో’’తి యం కారణా, అవిజ్జాతణ్హానం వడ్ఢనకారణా. ‘‘వట్టం’’తి సఙ్ఖారాదికం భవచక్కం. సంముయ్హనం సమ్మోహో. పరియేసనం పరియేట్ఠి. విపచ్చతీతి విపాకో. విపాకో ఏవ వేపక్కం. సమ్మోహో వేపక్కం అస్సాతి సమ్మోహవేపక్కం. తథా పరియేట్ఠివే పక్కఞ్చాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘తదుభయం’’తిఆదినా. తదుభయం విపాకం ఏతస్సాతి కత్వా దుక్ఖం సమ్మోహవేపక్కన్తి చ పరియేట్ఠివేపక్కన్తి చ వుచ్చతీతి యోజనా. అపి చ, సమ్మోహం విపాచేతి సఞ్జనేతీతి సమ్మోహ వేపక్కం. ఏవం పరియేట్ఠివేపక్కన్తిపి యుజ్జతి. ‘‘కిచ్ఛం’’తి కసిరం దుక్ఖం ఆపన్నో. ‘‘మియ్యతీ’’తి మరతి. ‘‘చ వతీ’’తి సఙ్కమతి. ‘‘ఉపపజ్జతీ’’తి భవన్తరం ఉపేతి. ‘‘అథ చ పనా’’తి ఏవంభూతస్స సతో. ‘‘జరామరణస్సా’’తి జరామరణ సఙ్ఖాతస్స ఇమస్స దుక్ఖస్సాతి సమ్బన్ధో. ‘‘నిస్సరణం’’తి నిగ్గమనం. ‘‘నప్పజానాతీ’’తి అయం లోకో నప్పజానాతి. ‘‘ఆగతియా’’తి ఇమస్మిం భవే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణుప్పత్తివసేన ఆగమనేన. ‘‘గతియా చా’’తి అనాగతభవే జాతిపాతుబ్భావవసేన గమనేన చ. ఆదిసఙ్ఖాతో పుబ్బపరియన్తో యస్స అత్థీతిఆదిమన్తం. న ఆదిమన్తం అనాదిమన్తం. ‘‘వట్టప్పవత్తస్సా’’తి తివిధవట్టసఙ్ఖాతస్స పబన్ధప్పవత్తస్స. జాతియా వుత్తాయ సబ్బాని తస్సా నిదానాని వుత్తాని ఏవ హోన్తీతి కత్వా ‘‘జాతియా ఏవ వా’’తి వుత్తం. ‘‘ఇచ్చేవం’’తి ఇతి ఏవం. తత్థ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదినా నయేన పట్ఠపేసి మహామునీతి సమ్బన్ధో. ఆచరియ వాదేపన ‘‘ఇచ్చేవం’’తి జరామరణ ముచ్ఛాయాతిఆదినానయేన. ఆబన్ధం అనాదికన్తి సమ్బన్ధో. ఇధపి తమేవ సమ్బన్ధం గహేత్వా యోజేతి ‘‘ఇచ్చేవం ఆబన్ధన్తి. ల. పునప్పునం ఆబన్ధం’’తి. అవిజ్జా ఆదిమ్హి వుత్తా. తస్మా సా సయం అహేతు అపచ్చయా హుత్వా వట్టస్స ఆదిపచ్చయభూతా హోతీతి చోదనా. తం పరిహరతి ‘‘వట్టస్సా’’తిఆదినా. ‘‘వట్టకథాయ సీసభూతత్తా’’తి వట్టస్స ఆదినామ నత్థి. తస్స పన పవత్తి నివత్తియో అత్థి. జానన్తేహి తాసం పకాసనత్థాయ పటిచ్చసముప్పాదకథానామ వట్టకథా ఏకన్తేన కథేతబ్బా హోతి. కథేన్తేహి చ వట్టధమ్మానం మజ్ఝే కతమస్స ధమ్మస్స కిచ్చం వట్టప్పవత్తత్థాయ పధానతరం హోతీతి జానితబ్బం హోతి. తదా కిచ్చవసేన పధానతరం ఏకం ధమ్మం మూలం సీసం కత్వా వట్టకథా కథేతబ్బాతి. ఇదం వట్టకథాయ సీసం నామ. తత్థ అవిజ్జా నామ మోహో. సో చ ముయ్హనకిరియా. అన్ధభావకరణఞ్చస్స కిచ్చం. న చ పఞ్ఞా చక్ఖుస్స అన్ధభావకరణ సదిసం అఞ్ఞం వట్టస్స పవత్తత్థాయ పధానకిచ్చం నామ అత్థి. తస్మా అవిజ్జా ఏవేత్థ సబ్బప్పధాన కిచ్చత్తా వట్టకథాయ సీసభూతా హోతి. ఏవం వట్టకథాయ సీసభూతత్తా సా ఆదిమ్హి వుత్తాతి. ‘‘అనాదికభావో ఏవ దస్సితో’’తి అనాదికభావో దస్సితో ఏవ. నో న దస్సితోతి అత్థో. ఇతి ఏతం అత్థజాతం పచ్చక్ఖతో సిద్ధం. ‘‘ఇధా’’తి ఇమస్మింభవే. ‘‘తస్సా’’తి అతీత భవపరియాపన్నాయ అవిజ్జాయ. ‘‘అఞ్ఞాయ అవిజ్జాయ ఏవా’’తి అతీతభవతోపి పురిమభవే సిద్ధాయ అఞ్ఞాయ అవిజ్జాయ ఏవ. ‘‘తస్సాపీ’’తి పురిమతరభవే అవిజ్జాయపి. ‘‘అత్తభావో’’తి పురిమతరో అత్తభావో. ‘‘పధాన పచ్చయభూతత్తా’’తి పుబ్బే వుత్తనయేన అన్ధభావకరణ కిచ్చత్తా వట్టప్పవత్తియా పధాన పచ్చయభూతా హోతి. ఏవం పధానపచ్చయభూతత్తా. ‘‘తస్స తస్సాతి నిట్ఠానమేవ న పఞ్ఞాయేయ్యా’’తి తస్స పచ్చయస్స పచ్చయో వత్తబ్బో. తస్సపి పచ్చయస్స పచ్చయో వత్తబ్బోతి ఏవం వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సంపి నిట్ఠానమేవ న పఞ్ఞాయేయ్య. ‘‘వుత్తోయేవా’’తి అవిజ్జాయ పచ్చయో వుత్తోయేవ. ‘‘పఞ్చనీవరణాతిస్సవచనీయం’’తి పఞ్చనీవరణ ధమ్మా అవిజ్జాయ ఆహారోతి వచనీయం భవేయ్య. తత్థ ‘‘ఆహారో’’తి బలవపచ్చయో వుచ్చతీతి.

పటిచ్చసముప్పాదనయానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౭. పట్ఠాననయే. ‘‘హేతు చ సో పచ్చయో చా’’తి ఏత్థ లోభో హేతుజాతికత్తా హేతు చ హోతి. ఆరమ్మణానన్తరాది పచ్చయేన అఞ్ఞధమ్మస్స పచ్చయో చ హోతీతి అత్థస్స సమ్భవతో ‘‘హేతు హుత్వా పచ్చయో’’తి వణ్ణేతి. ఏవం వణ్ణితేపి ‘‘హేతు హుత్వా పచ్చయో’’తి హేతు హోన్తో పచ్చయోతి అత్థే సతి, సో యేవత్థో సమ్భవతీతి ‘‘పున హేతుభావేన పచ్చయో’’తి వణ్ణేతి. ఏత్థ సియా, హేతు చ సో పచ్చయో చాతి ఏత్థ పద ద్వయం ఏకధమ్మాధికరణత్తా తుల్యాధికరణం హోతి. హేతుభావేన పచ్చయోతి ఏత్థ పన పదద్వయం తుల్యాధికరణం న హోతి. పురిమ పదఞ్హి ధమ్మ భావప్పధానం, పచ్ఛిమం ధమ్మప్పధానన్తి. ఏవం సన్తే తుల్యాధికరణం వాక్యం భిన్నాధికరణం కత్వా వణ్ణేతీతి న యుత్తమేతన్తి. నో న యుత్తం. ముఖ్యోపచారమత్తేన నానత్థత్తా. పచ్ఛిమవాక్యంహి ముఖ్యవచనం. పురిమవాక్యం ఉపచార వచనం. ఉపచారవచనే చ ఉపచారత్థో యుజ్జతి. ముఖ్యవచనే ముఖ్యత్థోతి. ‘‘హేట్ఠావుత్తమేవా’’తి పకిణ్ణకసఙ్గహే వుత్తమేవ. హినోన్తి ఏత్థాతి హేతు. హినోన్తి ఏతేనాతి హేతు. తత్థ ‘‘హినోన్తీ’’తి సుట్ఠుపతిట్ఠహన్తి. కే పతిట్ఠహన్తీతి ఆహ ‘‘సహజాత ధమ్మా’’తి. కథఞ్చ సుట్ఠుపతిట్ఠహన్తీతి ఆహ ‘‘వుద్ధి విరుళ్హి వేపుల్లపత్తవసేనా’’తి. కస్మా తే సుట్ఠు పతిట్ఠహన్తీతి. పతిట్ఠితట్ఠానస్స పతిట్ఠితకారణస్స వా థామబలసమ్పన్నత్తాతి దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణే దళ్హనిపాతినా థామబలసమ్పన్నేనా’’తి వుత్తం. హేతువిసేసనఞ్చేతం. ఆరమ్మణే దళ్హనిపాతిమ్హి థామబలసమ్పన్నే ఏత్థ ధమ్మేతిపి యోజేతబ్బం. ఉపకారకోతి చ ఉపలద్ధియేవాతి సమ్బన్ధో. ‘‘యాదిసేనసభావేనా’’తి హేతుభావాదిసభావేన. ‘‘ఉపలద్ధియేవా’’తి కస్మా వుత్తం. నను ఉపకారక సద్దో కత్తారం వా కారేతారం వా వదతీతి. వోహారమత్తేన వదతి. ధమ్మతో పన కత్తా వా కారేతా వా నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘న హి సభావ ధమ్మేసూ’’తిఆదిమాహ. యది ధమ్మతో కత్తావా కారేతావా నత్థి. కస్మా ఉపకారకోతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘తథా ఉపలద్ధియం పనా’’తిఆదిం.

ఆరమ్మణపచ్చయే. ‘‘అజ్ఝోలమ్బమానా’’తి ఆరమ్మణ కరణవసేన అధిఓలమ్బమానా. ‘‘ఆరమ్మణభావేనా’’తి గోచరవిసయభావేన.

అధిపతిపచ్చయే. ‘‘గరుకతా’’తి అస్సాదనాభినన్దనాదివసేన వా సద్ధాపసాదాదివసేన వా గరుకతా. ‘‘సామినో వియ దాసే’’తి సామినో అత్తనోదాసే అత్తనోవసే వత్తయమానా వియ. సహజాతాధిపతి పన హేట్ఠా సముచ్చయ సఙ్గహే వుత్తోతి ఇధ న వుత్తో.

అనన్తరపచ్చయద్వయే. ‘‘అన్తరం’’తి ఛిద్దం వివరం. ‘‘సన్తానం’’తి చిత్తసన్తానం. ‘‘సన్తానానుబన్ధవసేనా’’తి చిత్తసన్తానం పునప్పునం బన్ధనవసేన. ఉప్పాదనన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ధమ్మన్తరస్సా’’తి నామక్ఖన్ధ ధమ్మన్తరస్స. ‘‘అనన్తర పచ్చయతా’’తి అనన్తరపచ్చయ కిచ్చన్తి వుత్తం హోతి. యం కిఞ్చి ధమ్మన్తరం. ‘‘పురిమపచ్ఛిమభాగప్పవత్తానం’’తి నిరోధస్స అసఞ్ఞీభవస్స చ పురిమభాగే చ పచ్ఛిమభాగే చ పవత్తానం. ‘‘చిత్తుప్పాదానం పీ’’తి నిరోధస్స పుబ్బభాగే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన కుసల క్రియ చిత్తుప్పాదానం. పచ్ఛాభాగే అనాగామిఫల అరహత్తఫలచిత్తుప్పాదానం. అసఞ్ఞీభవస్స పుబ్బభాగే కామభవే చుతి చిత్తుప్పాదానం. పచ్ఛాభాగే కామభవే ఏవ పటిసన్ధి చిత్తుప్పాదానం. తేసు పన కథం అనన్తరం నామ సియా. ద్విన్నం ద్విన్నం పురిమభాగ పచ్ఛిమ భాగానం మజ్ఝే అచిత్తకస్స కాలస్స అచిత్తకస్స రూపసన్తానస్స చ అన్తరికత్తాతి చోదనా. తం పరిహరితుం ‘‘న హి అభావభూతో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తేసం’’తి ద్విన్నం ద్విన్నం చిత్తుప్పాదానం. రూపధమ్మో అన్తరం న చ కరోతి నామ. అరూపధమ్మానం అనన్తరతా నామాతిఆదినా యోజనా హోతి. ‘‘తథాపవత్తన సమత్థతా’’తి ఏకీభూతానం వియ అత్తనో అనన్తరే ధమ్మన్తరం ఉప్పాదనే సమత్థతా.

సహజాతపచ్చయే. ‘‘యే పన ధమ్మా’’తి పచ్చయుప్పన్న ధమ్మా. ‘‘అత్తనీ’’తి పచ్చయ ధమ్మో వుచ్చతి.

‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపత్థమ్భన్తం తిదణ్డం వియా’’తి భూమియం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ ఉస్సితా తయోదణ్డా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపత్థమ్భన్తా వియ. ‘‘పురిమేనా’’తి పురిమేన సహజాత పచ్చయేన. ‘‘ఇతరీతరో పత్థమ్భనం’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞో పత్థమ్భనం.

‘‘సూదో’’తి భత్తకారకో. ‘‘ఉక్ఖలీ’’తి భత్తపచనకుమ్భీ. ‘‘వుట్ఠిధారా’’తి మేఘవుట్ఠిధారా. ‘‘ఉపనిస్సయో’’తి భత్తుప్పత్తియా ఉపనిస్సయో. ‘‘తాసు అసతీ’’తి సాలిక్ఖేత్త వుట్ఠిధారాసు అసతి. ‘‘బలవతరట్ఠేనా’’తి బలవతరనిస్సయట్ఠేన. ‘‘పకతూపనిస్సయో’’తి ఏత్థ ‘‘పకతో’’తి భుసం కతో. తేనాహ ‘‘సుట్ఠుకతో’’తి. కరణఞ్చ అత్తనో సన్తానే సుట్ఠుఉప్పాదనఞ్చ సుట్ఠుఉపసేవనఞ్చ దట్ఠబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘వుత్తప్పకారేనా’’తి ‘యథా కతే సతీ’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన.

‘‘నిస్సయారమ్మణ ధమ్మా ఏవా’’తి నిస్సయ పచ్చయ ధమ్మ ఆరమ్మణ పచ్చయ ధమ్మా ఏవ. ‘‘పురేజాతతామత్తవిసిట్ఠా’’తి ఏత్థ మత్తసద్దేన నిస్సయారమ్మణసత్తితో విసుం పురేజాతసత్తి నామ నత్థీతి దస్సేతి. విసుం పురేజాతసత్తి నామ అత్థీతిపి వదన్తి. తం వాదం దస్సేతుం ‘‘ఆచరియానన్దత్థేరేనా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ పఞ్చవత్థూని చ పఞ్చారమ్మణాని చ పురేజాతత్తా ఏవ సుట్ఠుబలవతాయ పఞ్చవిఞ్ఞాణానం వత్థు కిచ్చ ఆరమ్మణ కిచ్చాని సాధేన్తి. తథా హదయవత్థు చ మనోధాతు మనోవిఞ్ఞాణధాతూ నన్తి. అయం విసుం పురేజాతసత్తి విసేసోతి వదేయ్య. సచ్చం. సుద్ధమనో ద్వారేపన ఇధ ఠత్వా నిరయేసు ఏవరూపాని నిరయగ్గిరూపాని అత్థి. ఇదాని దేవేసు చ ఏవరూపాని దిబ్బరూపాని అత్థీతి చిన్తయన్తానమ్పి, తేసు పురే ఏవరూపాని ఉప్పజ్జింసూతి వా, తేసు అనాగతే ఏవరూపాని ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి వా చిన్తయన్తానంపితాని రూపాని నిబ్బిసేసాని హుత్వా మనోవిఞ్ఞాణానం ఆరమ్మణ పచ్చయత్తం గచ్ఛన్తి. తత్థ పురే జాతాని హుత్వా తదా విజ్జమానాని పచ్చుప్పన్నరూపాని ఆరమ్మణ పురేజాతపచ్చయో. ఇతరాని ఆరమ్మణ పచ్చయో ఏవ. న చేత్థ పురేజాతానం పచ్చుప్పన్నరూపానం పురేజాతత్తేన విసేసో అత్థి. న చ తాని పురేజాతపచ్చయో న హోన్తి. యది విసుం పురేజాతసత్తివిసేసో పురేజాతపచ్చయోతి వదేయ్య. తాని పురేజాతపచ్చయో నామ న భవేయ్యుం. కస్మా, తాదిసస్స విసేసస్స నత్థితాయ. న చ నభవన్తి. కస్మా, పురేజాతమత్తవిసేసస్స అత్థితాయ. ఏత్థ వదేయ్యుం, పఞ్చద్వారేసు పన పుబ్బే వుత్తనయేన విసుం పురేజాతసత్తివిసేసో దిస్సతీతి. కిఞ్చాపిదిస్సతి. సో పన బహువిధానం నిస్సయ పచ్చయ ఆరమ్మణపచ్చయానం మజ్ఝే నిస్సయ సత్తివిసేసో ఏవ, ఆరమ్మణ సత్తివిసేసో ఏవ చాతి. అపి చ విసుం పురేజాత సత్తివిసేసో నామ నత్థీతి ఇదం యథావుత్తే సుద్ధమనోద్వారే తబ్బిసేసాభావం సన్ధాయ వుత్తం. విసుం పురేజాత సత్తివిసేసో నామ అత్థీతి ఇదం పఞ్చద్వారేసు తబ్బిసేసస్స అత్థిభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి. యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బం.

పచ్ఛాజాతపచ్చయే. ‘‘రుక్ఖపోతకానం వియా’’తి పచ్ఛా ఆసిఞ్చియమానం ఉదకం రుక్ఖపోతకానం వుద్ధవిరుళ్హభావం పాపేత్వా ఉపత్థమ్భనవసేన ఉపకారకో వియాతి యోజనా. ఆహారం ఆసిం సతీతి ఆహారాసా. జిఘచ్ఛా, పిపాసా, తణ్హా. తాయ సమ్పయుత్తా చేతనాతి విగ్గహో. సా పన ఆహారాసా చేతనా ఉపత్థమ్భతి యేవాతి సమ్బన్ధో. ‘‘అయమత్థో’’తి ‘సుపాకటేనా’తిఆదినా వుత్తో అయమత్థో. సబ్బాచేసావిచారణా గిజ్ఝోపమాయ ఉపమామత్తభావం నీవారేతా హోతీతి.

ఆసేవన్తి తం పచ్చయ ధమ్మం పచ్చయుప్పన్నా ధమ్మాతి ఆసేవనం. ఏతేన భుసో పచ్చయుప్పన్న ధమ్మేహి ఆసేవితబ్బత్తా ఆసేవనన్తి వుచ్చతీతి దస్సేతీతి. ‘‘తం’’తి తం పురిమం పురిమం పచ్చయ ధమ్మం. ‘‘భజన్తీ’’తి ఉపేన్తి. కే భజన్తీతి ఆహ ‘‘అపరాపరం ఉప్పజ్జమానా ధమ్మా’’తి. ‘‘ధమ్మా’’తి చ అనన్తరుప్పన్నా చిత్తచేతసికా ధమ్మా. కథఞ్చ తం తేభజన్తీతి ఆహ ‘‘సుట్ఠుసేవమానా వియ భజమానా వియ పవత్తన్తీ’’తి. వియ సద్దేన లోకే కిఞ్చిజనం కేచిజనా కేనచి అత్థేన సుట్ఠుసేవన్తా వియాతి దస్సేతి. కథం సుట్ఠుసేవియమానా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘తస్స పురిమస్సా’’తిఆదిం. పురిమస్స అనన్తరస్స చిత్తుప్పాదస్సాతి అత్థో. ‘‘సబ్బపరిపూరం ఆకారం’’తి జవవేగసహితేహి విజానన ఫుసనాదీహి సావజ్జాన వజ్జాదీహి చ సబ్బేహి జవనగుణేహి పరిపూరం ఆకారం. ‘‘ఆసేవేతీ’’తి మం సుట్ఠు సేవథాతి నియోజేన్తం వియ హోతి. తేనాహ ‘‘అత్తనో వాసం’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘వాసం’’తి వాసనం. ‘‘సుట్ఠు గాహాపేతీ’’తి పరిపుణ్ణం దేతీతి వుత్తం హోతి. ఏతేన యథా లోకే ఏకో పరేసం యథిచ్ఛితం దేతి. ఏవం దేన్తం పన పరే భజన్తియేవ. మం భజథాతి నియోజనకిచ్చం నత్థి. ఏవమేవ ఇధపి సుట్ఠువాసదానమేవ భజాపనం నామాతి దస్సేతి. ‘‘వడ్ఢేతి వా’’తి ఏతేన ఆసేవనా భావనా వడ్ఢనాతి ఇమంపరియాయత్థం వదతి. పురిమాభియోగో నామ ఆదితో పట్ఠాయ సజ్ఝాయనాదికమ్మేసు యథాసత్తి యథాబలం వా యామకరణం. తథా కరోన్తస్స తం ఉగ్గహణ కమ్మం ఉపరూపరి పగుణభావం గచ్ఛతీతి. ‘‘ఆసేవనట్ఠేనా’’తి వడ్ఢాపనట్ఠేన, ఉపకారకోతి సమ్బన్ధో. ‘‘సజాతియానం’’తి కుసలాదిభావేన సమానజాతికానం.

కాయఙ్గాభిసఙ్ఖరణం నామ కాయసఞ్చేతనాకిచ్చం. వాచఙ్గాభిసఙ్ఖరణం వచీసఞ్చేతనాకిచ్చం. చిత్తఙ్గాభిసఙ్ఖరణం మనోసఞ్చేతనాకిచ్చం. ‘‘కిరియాభావేనా’’తి దస్సనసవనాదికిచ్చేసు గమనఠాన నిసజ్జాదికిచ్చేసు సంవిధానకిరియాభావేన. ‘‘వత్థుమ్హీ’’తి గబ్భవత్థుమ్హి. యథావుత్తాభిసఙ్ఖరణకిచ్చం నామ కాయఙ్గవాచఙ్గ చిత్తఙ్గాభిసఙ్ఖరణ కిచ్చం. ‘‘తదభిసఙ్ఖరణవేగజనితం’’తి తస్స కాయఙ్గాదికస్స అభిసఙ్ఖరణవేగేన జనితం కిరియావిసేస నిధానకిచ్చన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘సన్తానే’’తి చిత్తసన్తానే.

విపచ్చనభావో చ నామ పాతుభావోతి సమ్బన్ధో. నిరుస్సాహ సన్తభావో నామ కుసలా కుసలానం వియ కాయఙ్గవాచఙ్గాభిసఙ్ఖరణ కిచ్చేసు చ ఆయతిం విపచ్చన కిచ్చేసు చ నిరుస్సాహభావేన సన్తభావో. న కిలేసు పసన్తభావేన. చిత్తాభిసఙ్ఖరణ కిచ్చేసుపన సమ్పయుత్తచేతనావసేన యథోపట్ఠితేసు ఆరమ్మణేసు సమ్పయుత్తధమ్మానం ఏకతో సన్నిపాతగమనుస్సాహమత్తం అత్థి. తతోపరం పన సుపిన దస్సన కిచ్చంపి నత్థీతి. ‘‘మన్దమన్దాకారేనా’’తి మన్దతో అతిమన్దాకారేన. కిఞ్చిజానన చిత్తం నామ కమ్మాది ఆరమ్మణం అప్పమత్తకంపి జాననం వీథిచిత్తం. తస్స పవత్తియా.

‘‘అరూపినో’’తి అరూపలక్ఖణ సమఙ్గినో. నామలక్ఖణ సమఙ్గీనోతి వుత్తం హోతి. ‘‘జనయన్తాపీ’’తి సహజాత ధమ్మే జనేన్తాపి. ‘‘సన్తానట్ఠితియా’’తి పబన్ధప్పతిట్ఠానస్స.

‘‘కస్మాపనేత్థా’’తిఆదీసు. ‘‘భావిన్ద్రియ ద్వయం’’తి ఇత్థిన్ద్రియ పురిసిన్ద్రియ ద్వయం. ‘‘ఇధా’’తి ఇమస్మిం ఇన్ద్రియపచ్చయే. కస్మా న గహితం. నను ఇత్థిలిఙ్గాదీనం పవత్తికారణత్తా ఇధ గహేతబ్బమేవాతి అధిప్పాయో. జనకత్తం నామ జనక కిచ్చం. ఏవం సేసేసుపి. ‘‘ఏతంతయంపి నత్థీ’’తి జనకత్తాదికిచ్చత్తయంపి నత్థి. ఏవంసన్తేకథం లిఙ్గాదీనం పవత్తికారణం హోతీతిఆహ ‘‘కేవలం పనా’’తిఆదిం. ‘‘ద్వయం’’తి ఇత్థిభావపుమ్భావ ద్వయం. న ఇన్ద్రియ పచ్చయత్తేన ఇన్ద్రియం నామ హోతి. యథాహి ఏకో రాజా అత్తనో విజితే గేహాని కరోన్తి. ఏవం కరోన్తూతి గేహసణ్ఠానం పట్ఠపేతి. సబ్బేజనా తథేవ కరోన్తి, నో అఞ్ఞథా. తత్థ రాజా గేహుప్పత్తియా చ గేహట్ఠితియా చ కిఞ్చి కిచ్చం న కరోతి. గేహసామికావా గేహవడ్ఢకినో వా కరోన్తి. కరోన్తా పన రఞ్ఞా పట్ఠపితం సణ్ఠానం అనతిక్కమిత్వావ కరోన్తి. ఏవమేవ మిదం దట్ఠబ్బం. ఉపగన్త్వా ఝాయనట్ఠేనాతి సమ్బన్ధో. ఉపసద్దో ఉపనిస్సయ పదేవియ ఉపరి అత్థో. ‘‘ఉపరీ’’తి చ థామబలవుద్ధివసేనాతి ఆహ ‘‘తస్మిం వా’’తిఆదిం. ‘‘తస్మిం’’తి ఆరమ్మణే.

‘‘సుగతి దుగ్గతి నిబ్బాన సమ్పాపకట్ఠేనా’’తి వుత్తం. సో అత్థో అబ్యాకతమగ్గఙ్గేసు నత్థి. ఏవఞ్చసతి తాని కథం మగ్గపచ్చయత్తం గచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిం. ‘‘సమ్మాదస్సనాదినా’’తి సమ్మాదస్సన సఙ్కప్పనాదినా. ‘‘తేసం’’తి సమ్మాదిట్ఠీనం. ‘‘తేసం పీ’’తి అబ్యాకత భూతానం సమ్మాదిట్ఠీనమ్పి. ‘‘తేనేవట్ఠేనా’’తి సమ్మాదస్సనాదినా లక్ఖణట్ఠేన. అథవా. ‘‘తేనేవట్ఠేనా’’తి సుగతి నిబ్బాన సమ్పాపకట్ఠేనే వాతి అత్థో. ఏవఞ్చసతి సహేతుకా విపాక క్రియా బ్యాకతధమ్మాపి తేనేవట్ఠేన సబ్బసో కుసలసదిసా సియున్తి. న సియుం, పచ్చయ వేకల్లత్తా. విపాకాబ్యాకతాహి కమ్మవేగేన సన్తానే పతితమత్తత్తా నిరుస్సాహసన్తసభావతో తం సమ్పయుత్తా చేతనా నానక్ఖణిక కమ్మపచ్చయత్తం న గచ్ఛతి. కిరియాబ్యాకతా చ నిరనుసయసన్తానే ఉప్పన్నత్తా తం సమ్పయుత్తచేతనాపి తప్పచ్చయత్తం న గచ్ఛతియేవ. తస్మా తేసు విపాక క్రియాబ్యాకతేసు సమ్మాదిట్ఠాదీనిపి సుగతి సమ్పాపకట్ఠం న సాధేన్తి. కిలేసప్పహాన కిచ్చస్స అభావతో నిబ్బాన సమ్పాపకట్ఠమ్పి నసాధేన్తి. సభావ లక్ఖణవేకల్లతాపన తేసం సమ్మాదిట్ఠాదీనం నత్థియేవ. తస్మా తాని మగ్గపచ్చయే సఙ్గహితానీతి. ఇన్ద్రియ ధమ్మేసు అరూపిన్ద్రియానం ఆధిప్పచ్చ కిచ్చం అరూపధమ్మే స్వేవ ఫరతి. రూపధమ్మా పన తం సముట్ఠితత్తా ఏవ తప్పచ్చయుప్పన్నేసు వుత్తా. తథా హేతు కమ్మ మగ్గ ఝానేసు. తేన వుత్తం ‘‘ఏసనయో కమ్మిన్ద్రియఝానపచ్చయేసుపీ’’తి. తత్థ కమ్మసద్దేన నానక్ఖణిక పచ్చయో గహేతబ్బో.

‘‘సమ్పయుత్తాసఙ్కా సమ్భవతీ’’తి సహజాతా నామధమ్మా తం సముట్ఠాన రూపేహి, పచ్ఛాజాతా చ అత్తనో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నరూపేహి, వత్థు ధమ్మా చ తన్నిస్సితనామధమ్మేహి కాలతో చ ఠానతో చ ఏక సమ్బన్ధత్తా తేసు సమ్పయుత్తాసఙ్కా సమ్భవతి. ‘‘విప్పయుత్తపచ్చయప్పసఙ్గో నత్థీ’’తి ఆరమ్మణానన్తరాదిపచ్చయాపి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేహి సమ్పయుత్తా న హోన్తి. తస్మా తేపి విప్పయుత్తపచ్చయ భావేన వత్తబ్బాతి ఏవరూపో విప్పయుత్తపచ్చయప్పసఙ్గో తేసు ఆరమ్మణ పచ్చయాదీసు నత్థీతి అధిప్పాయో.

‘‘హేట్ఠావుత్తప్పకారేసు ఏవా’’తి ఏత్థ ఏవసద్దేన పచ్చయన్తరం న హోతీతి దస్సేతి. యది పచ్చయన్తరం న హోతి, న వత్తబ్బోయేవ. కస్మా, దేసకస్స పునరుత్తినిరత్థకవాదితా పత్తితోతి. నో న వత్తబ్బో. కస్మా, లోకే యో సయం నత్థి, విగతో హోతి. సో కస్స పచ్చయో భవితుం అరహతీతి ఏవరూపస్స మిచ్ఛాభినివేసస్స పహానతో. తేన ఇమమత్థం ఞాపేతి, లోకే కేచిధమ్మా సయం అత్థికాలే ఏవ అఞ్ఞేసం పచ్చయా హోన్తి, నో నత్థికాలే. కేచి ధమ్మా సయం నత్థికాలే ఏవ అఞ్ఞేసం పచ్చయా హోన్తి, నో అత్థికాలేతి అయఞ్చవిభాగో అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బో యేవాతి. ‘‘ఓకాసదానసఙ్ఖాతేనా’’తి తస్స అఞ్ఞస్స చిత్తుప్పాదస్స ఉప్పత్తియా ఓకాసదానసఙ్ఖాతేన.

సుత్తన్తే, అత్థీతి అయ మేకో అన్తోతి సత్తానం సేట్ఠసారభూతో అత్తానామ అనమతగ్గే సంసారే నిచ్చకాలం అత్థి. ఉచ్ఛేదో వా విమోక్ఖో వా సబ్బసో నత్థి. అయం సస్సతవాదో నామ ఏకోవిసమన్తో ఏకావిసమాకోటి. నత్థీతి సత్తోనామ ఏకభవపరమో హోతి, మరణతో పరం నత్థి. ఏకన్తేన ఉచ్ఛిజ్జతి. అయం ఉచ్ఛేదవాదో నామ దుతీయో విసమన్తో దుతీయావిసమకోటి. ఇమే పటిచ్చ సముప్పాదం అజానన్తానం ఉభోవిసమన్తా నామ. జానన్తానం పన తాదిసో అత్తానామ నత్థి, యో అత్థీతి వా నత్థీతి వా వత్తబ్బో భవేయ్య. సుద్ధధమ్మప్పబన్ధో ఏవ అత్థి. తస్స చ యావ అవిజ్జా అప్పహీనా హోతి, తావ ఉచ్ఛేదో నామ నత్థి. అవిజ్జాయ పన పహీనాయ తతోపరం న పవత్తతి. అత్థి నామ న హోతి. అయం అన్తద్వయముత్తో మజ్ఝిమఞాయో నామ. బహుం నానత్థ సమ్భవం వణ్ణేన్తియేవ. వణ్ణేన్తానంపి తేసం బహు పయోజనం నత్థి యేవాతి అధిప్పాయో.

పచ్చయుద్దేసానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౮. పచ్చయనిద్దేసే. ‘‘పఞ్చధా’’తి పఞ్చవిధేహి పచ్చయేహి. ‘‘ఏకధా’’తి ఏకవిధేన పచ్చయేన. ఏవం సేసేసుపి. ‘‘అవిచ్ఛేదాయా’’తి అవిచ్ఛేదత్థాయ. ‘‘పటిపాదనాయా’’తి యోజనత్థాయ. యో కోచి చిత్తుప్పాదో అవిరుద్ధస్స యస్స కస్సచి చిత్తుప్పాదస్స పచ్చయో న న హోతీతి యోజనా. ‘‘పునుప్పన్నానం’’తి నిరుజ్ఝిత్వా పున ఉప్పన్నానం. ‘‘పురిమాని జవనానీ’’తి ఏత్థ మగ్గో గోత్రభుతో ఆసేవన పచ్చయం లభతి. ఫలస్స పన సో భిన్నజాతికత్తా ఆసేవన పచ్చయో న హోతి. ఫలం పన సబ్బసో ఆసేవన ముత్తం హోతి. తస్మా తదుభయం ఇధ పురిమజవనసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘మగ్గ ఫలజవనవజ్జానీ’’తి. ఫలజవనవజ్జానం పచ్ఛిమానం జవనానం. ‘‘సబ్బాకారపారిపూరం’’తి ఏత్థ కుసలాదిజాతిపి సఙ్గహితాతి వుత్తం ‘‘జాతిమత్తేనపీ’’తి. అభిన్నా ఏవ సియుం. న పన భిన్నా హోన్తి. కదాచి కేచిభిన్నా ఏవ హోన్తి. తస్మా భిన్నజాతికా ధమ్మా. ల. న సక్కోన్తీతి యోజనా. ‘‘కామావచరభావతో మహగ్గతానుత్తరభావపత్తి నామా’’తి చిత్తసన్తానస్సాతి అధిప్పాయో. గోత్ర భుచిత్తం కామభూమి. ఝానచిత్తం మహగ్గతభూమి. మగ్గచిత్తం లోకుత్తర భూమి. కమ్మచేతనాయ నిరుద్ధాయపి తస్సా పవత్తాకారో ననిరుజ్ఝతి. చిత్తసన్తానం అనుగచ్ఛతి. సో ఏవ ఆయతిం విపాకధమ్మరాసి హుత్వా పాతుబ్భవతి. తస్మా సో విపాకస్స బీజసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. సో చ యావ న విపచ్చతి. తావ సంసారప్పవత్తియా సతి, అన్తరా వినట్ఠో నామ న హోతి. తస్మా కమ్మచేతనా ఉప్పజ్జమానా చిత్తసన్తానే తస్స బీజస్స నిధానత్థాయ ఉప్పజ్జతి, నిరుజ్ఝమానా చ నిదహిత్వా ఏవ నిరుజ్ఝతీతి వుత్తం ‘‘అత్తనో పవత్తాకారసఙ్ఖాత బీజనిధానఞ్చా’’తి. ‘‘చేతనాయ హోతీ’’తి చేతనాయ సాధారణం హోతి. పురేజాతా సాలరుక్ఖపోతకా పచ్చయా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. పురిమచిత్తక్ఖణేసు ఉప్పన్నా చతుసముట్ఠానికరూపధమ్మాతి సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘ఆహారజకాయో’’తి ఏవం వుత్తాతి పాఠసేసో. ‘‘పచ్ఛా జాతేనా’’తి పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పయోజనం నత్థి. జిణ్ణపతరుక్ఖస్స ఉదకాసిఞ్చనం వియ హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యదగ్గేనా’’తి యేనకారణ కోట్ఠాసేన. ‘‘వత్థు రూపం’’తి నిరోధాసన్నం హదయవత్థు రూపం. ‘‘ఏవమయం పీ’’తి ఏవం అయం పచ్ఛాజాతపచ్చయోపి. వివిధేన ఆకారేన ఫరణం కాలన్తర దేసన్తర గమనం విప్ఫారో. మహన్తో విప్ఫారో యస్సాతి సమాసో. ‘‘వత్థుమ్హీ’’తి హదయవత్థుమ్హి. పఞ్చహి ఖన్ధేహి వోకిణ్ణో సమ్మిస్సోతి పఞ్చవోకారో. కామ రూపభవో. వినా ఉప్పజ్జితుం న సక్కోతి. రూపవిరాగభావనాబలేన రూపస్స అవిక్ఖమ్భితత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘పురేజాతం వా’’తి ఏకచిత్తక్ఖణాతీతే పురేజాతం వా. ‘‘వడ్ఢనపక్ఖే ఠితం వా’’తి తతో పచ్ఛా యావ అట్ఠమ చిత్తక్ఖణా వడ్ఢనపక్ఖే ఠితం వా. ‘‘ఉప్పన్నం వత్థూ’’తి ఉప్పన్నం వత్థురూపం. ‘‘ఏత్థా’’తి ఇమస్మిం పురేజాత పచ్చయే. కిఞ్చాపి దిస్సతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పచ్చనీయే’’తి పచ్చనీయ వారే. ‘‘తం’’తి ఆరమ్మణపురేజాతం. తస్స ఆరమ్మణస్స అపరిబ్యత్తత్తావాతి సమ్బన్ధో. కారణం వదన్తి పట్ఠానటీకాచరియా. అరూపభవే మరణాసన్నకాలే కస్సచి గతినిమిత్తు పట్ఠానం అట్ఠకథాసు వుత్తమేవ. ఏవఞ్చసతి, తత్థ ఆరమ్మణ పురేజాతం లద్ధబ్బమేవ. పట్ఠానేపన తస్మింభవే సబ్బం పురేజాతపచ్చయం పటిక్ఖిపతి. కస్మా ఇతి చే, వత్థు పురేజాతపచ్చయస్స తత్థ అలద్ధబ్బత్తాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘ఆరుప్పేవియా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ పట్ఠానే అరూపభవే ద్వేపి పురేజాతపచ్చయా పటిక్ఖిత్తా, తస్మా సబ్బేపి అరూప పుగ్గలా సబ్బంపి రూపధమ్మం ఆరమ్మణం న కరోన్తీతిపి వదన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఆరమ్మణ సఙ్గహదీపనియం ‘అసఞ్ఞీభవతో చుతానం వియ అరూపభవతో చుతానంపి గతినిమిత్తభూతం కామపటిసన్ధియా ఆరమ్మణం భవన్తరే కేనచిద్వారేన అగ్గహితం, కేవలం కమ్మబలేనేవ ఉపట్ఠాపిత’న్తి వుత్తం. ‘‘గూథకుణపాదీనీ’’తి గూథఞ్చ మతపూతిసరీరాని చ. ‘‘ఏవం వుత్తేహీ’’తి పట్ఠానే వుత్తేహి. తే పన అకుసలా ధమ్మా కథం చతుభూమిక కుసలానం ఉపనిస్సయ పచ్చయా హోన్తీతి ఆహ ‘‘తత్థ ఆనన్తరియ వజ్జానీ’’తిఆదిం. తత్థ ఆనన్తరియ కమ్మకతానం కిలేసావరణ కమ్మావరణేహి సమన్నాగతత్తా ఝానమగ్గప్పటిలాభో నామ నత్థీతి వుత్తం ‘‘ఆనన్తరియ వజ్జానీ’’తి. ‘‘తానీ’’తి రాగాదీని అకుసలాని చతుభూమిక కుసలానం ఉప్పత్తియా బలవనిస్సయా హోన్తీతి యోజనా. ‘‘సమతిక్కమముఖేనా’’తి పట్ఠానే అకుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయ పచ్చయేన పచ్చయోతి ఏతస్స పఞ్హస్స విభఙ్గే పాణం హన్త్వా తస్స పటిఘా తత్థాయ దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, ఝానం ఉప్పాదేతి, మగ్గం ఉప్పాదేతి, అభిఞ్ఞం ఉప్పాదేతీతి వుత్తం. తత్థ ‘‘తస్స పటిఘాతత్థాయా’’తి తస్స పాణాతిపాతకమ్మస్స పటిహననత్థాయ పహానత్థాయ సమతిక్కమనత్థాయాతి వుత్తం హోతి. సో చే పాణాతిపాతీ పుగ్గలో పున సంవేగం ఆపజ్జిత్వా తస్స కమ్మస్స సమతిక్కమనత్థాయ దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథ కమ్మం కరోతి. తదా తం పాణాతి పాతకమ్మం తం పుగ్గలం దానకమ్మేనియోజేతి నామ. తథా సీలకమ్మే ఉపోసథ కమ్మేతి. యథాహి రాజా ఏవం వదేయ్య ఇమస్మిం దివసే యో ఉపోసథం నుపవసతి, తం ఘాతేస్సామీతి. తదా సబ్బేపి నాగరా ఉపోసథం ఉపవసేయ్యుం. ఏవమిదం దట్ఠబ్బం. రాజావియ హి తస్స పాణాతిపాతకమ్మం. నాగరా వియ సో పాణఘాతకో. ఉపోసథ కమ్మ కుసలాని వియ తస్స దానసీల ఉపోసథ కమ్మ కుసలానీతి. ‘‘ఝానం ఉప్పాదేతి, మగ్గం ఉప్పాదేతి, అభిఞ్ఞం ఉప్పాదేతీ’’తి పదేసుపి ఏసేవనయో. ఏవం సమతిక్కమముఖేన ఏకంపి అకుసలం సబ్బాని చతుభూమిక కుసలాని ఉపనిస్సయ సత్తియా జనేతి పవత్తేతీతి వేదితబ్బం. ‘‘తానియేవ సబ్బానీ’’తి ఆనన్తరియ కమ్మసహితానిసబ్బాని అకుసలానియేవ సబ్బేసం అకుసలానం అబ్యాకత ధమ్మానం ఉప్పత్తియా బలవనిస్సయా హోన్తీతి యోజనా. దానసీలాదయో కుసలా ధమ్మా. సుట్ఠు బలవం కమ్మం అధిప్పేతం, న దుబ్బలం. ఉపనిస్సయట్ఠానత్తా. తేసంపి రూపధమ్మానం బలవనిస్సయా ననుహోన్తీతి సమ్బన్ధో. కథం హోన్తీతి ఆహ ‘‘బహిద్ధారుక్ఖతిణాదీనం’’తిఆదిం. తత్థ పథవీరస ఆపోరసవస్సోదక బీజాని రుక్ఖతిణాదీనం బలవనిస్సయా హోన్తి. మూలభేసజ్జాదీని అజ్ఝత్తం సన్తానం బలవనిస్సయా హోన్తీతి యోజనా. ‘‘పకతస్సేవా’’తి పథమతరం కతస్స ఉప్పాదనాదికమ్మస్సేవ. ‘‘న ఏవం రూపసన్తానేనా’’తి ఏవం రూపసన్తానేన ఉప్పాదితా ఉపసేవితా ధమ్మా నత్థి. ‘‘తం’’తి ఉతుబీజాదికం. కమ్మాదికఞ్చ. ‘‘పకతం’’తి పురేతరం ఉప్పాదితఞ్చ ఉపసేవితఞ్చ. సచేతనస్సేవ చేతనం పకప్పనం పకరణన్తి సమ్బన్ధో. చేతనం పకప్పనం పకరణం నామాతి అత్థో. ‘‘పకప్పనం’’తి చ సంవిధానం. ‘‘కిఞ్చీ’’తి కిఞ్చికమ్మాదికం ఉతుభోజనాదికఞ్చ. అత్తనో చ ఉప్పన్నా రాగాదయో పరస్స చ సన్తానే పరస్స చ ఉప్పన్నా రాగాదయో అత్తనో చ సన్తానేతి యోజనా. ‘‘నిదస్సనం’’తి ఉదాహరణం హోతి. మనోపదోసికదేవా అఞ్ఞమఞ్ఞం దిస్వా అత్తనో మనం పదూసేన్తి. బాళ్హం ఇస్సాధమ్మం ఉప్పాదేన్తి. తస్మింయేవ ఖణే చవన్తి. తేసం ద్వే ఇస్సాధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స బలవనిస్సయా హోన్తీతి. కామావచర కుసలస్స బలవనిస్సయా హోన్తీతిఆదినా యోజేతబ్బం. విభావనిపాఠే. ఝాన మగ్గ ఫల విపస్సనాదిభేదం ఆలమ్బణం పచ్చవేక్ఖన అస్సాదనాది ధమ్మే అత్తాధీనే కరోతీతి యోజనా. ‘‘అత్తాధీనే’’తి అత్తాయత్తే అత్తాబద్ధే. పట్ఠానే పఞ్హవారే దానం దత్వా సీలంసమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతి. పుబ్బే సుచిణ్ణాని గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తీతిఆదినా ఆగతత్తాదాన సీల. ల. నిబ్బానాని చేవాతి వుత్తం. రాగం గరుంకత్వా అస్సాదేన్తి, అభినన్దతీతిఆదినా, చక్ఖుం గరుం కత్వా అస్సాదేన్తీతిఆదినా చ ఆగతత్తా ‘‘రాగ దిట్ఠి చక్ఖు సోతాదీనిచా’’తి వుత్తం. ‘‘పరత్థ పీ’’తి పరతో నిస్సయ పచ్చయాదీసుపి. ‘‘సో ఏవా’’తి పచ్చుపత్థమ్భకో ఏవ. ‘‘కిఞ్చీ’’తి కిఞ్చిమత్తంపి. మహాభూతే కిఞ్చి ఉపత్థమ్భేతుం న సక్కోన్తీతి యోజనా. నను ఆహార రూపం మహాభూతే ఉపత్థమ్భేతుం సక్కోతి. జీవితరూపఞ్చ కమ్మజమహాభూతే అనుపాలేతున్తి. సచ్చం. ఇధ పన సహజాతపచ్చయ కిచ్చం అధిప్పేతం. తేసఞ్చ ద్విన్నం సహజాతపచ్చయ కిచ్చం నత్థి. తం పరతో ఆవీ భవిస్సతీతి. ‘‘వత్థు విపాకానం’’తి వత్థురూపం విపాకానం. పట్ఠానపాఠే. ఆరమ్మణఞ్చ, నిస్సయో చ, పురేజాతఞ్చ, విప్పయుత్తో చ, అత్థి చ, అవిగతో చా,తి ఛసుపచ్చయేసు ఘటితేసు తీణి విసజ్జనాని లబ్భన్తీతి యోజనా. తీణి విసజ్జనాని నామ వత్థు కుసలానం ఖన్ధానం ఛ హి పచ్చయేహి పచ్చయో. వత్థు అకుసలానం, వత్థు అబ్యాకతానన్తి. ఏత్థ చ అత్తనో అజ్ఝత్తం వత్థుం ఆరబ్భ వత్థు మే అనిచ్చన్తిఆదినా సమ్మసన్తస్స వత్థురూపం కుసలానం ఖన్ధానం ఛహి పచ్చయేహి పచ్చయో. ఏతం మమ, ఏసో హమస్మి, ఏసో మే అత్తా,తి ఉపాదియన్తస్స వత్థు రూపం అకుసలానం. ఉభయత్థపి ఆవజ్జనక్ఖణే అబ్యాకతానం. అరహతో పన తం అనిచ్చన్తిఆదినా సమ్మసన్తస్స క్రియాబ్యాకతానం ఖన్ధానన్తి. తేనాహ ‘‘పచ్చుప్పన్నం వత్థుం’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘పచ్చుప్పన్నం వత్థుం’’తి అత్తనో పచ్చుప్పన్నం వత్థుం. అధిట్ఠానవిధానే పన ఆకాస గమనే రూపకాయం ఆరబ్భచిత్తం వియ కాయం లహుకం అధిట్ఠహన్తస్స తప్పరియాపన్నం వత్థు అభిఞ్ఞాచిత్త ద్వయస్సాతి యోజేతబ్బం. ‘‘అనిట్ఠేఠానే’’తి జవనచిత్తస్స ఆవజ్జనేన వినా ఉప్పజ్జనం నామ కత్థచి ఇచ్ఛితబ్బం హోతి. కత్థచి అనిచ్ఛితబ్బం. తత్థ నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠానే, మగ్గవీథీసు గోత్రభువోదానట్ఠానే, ఆగన్తుక భవఙ్గట్ఠానేతి ఇదం ఇచ్ఛితబ్బట్ఠానం నామ. ఇతో అఞ్ఞం అనిచ్ఛితట్ఠానం నామ. ఏవం అనిచ్ఛితబ్బే ఠానేతి అత్థో. ‘‘పకతికాలే’’తి మరణాసన్నకాలతో అఞ్ఞస్మింకాలే. ‘‘తానివా’’తి అత్తనో అత్తనో నిస్సయవత్థూనివా. ‘‘అఞ్ఞం వా’’తి వత్థుతో అఞ్ఞం రూపాదికం వా. ‘‘భిన్నారమ్మణాని నామా’’తి అఞ్ఞం ఆవజ్జనస్స ఆరమ్మణం, అఞ్ఞం జవనానన్తి ఏవం జవనాని ఆవజ్జనేన భిన్నారమ్మణాని వా. తేన వుత్తం ‘‘పచ్ఛాఉప్పన్నానీ’’తిఆది. ‘‘తేసం’’తి వీథిచిత్తానం. ‘‘తదేవా’’తి తం ఏవవత్థు రూపం. ‘‘వత్థు చా’’తి నిస్సయో చ. ‘‘తేసం’’తి అట్ఠకథాచరియానం. న హి గహేతుం సక్కోన్తీతి సమ్బన్ధో. సేసమేత్థ సుబోధం. ‘‘కస్మా వుత్తం’’తిఆదీసు. ‘‘తస్స యక్ఖస్సా’’తి ఇన్దకనామస్స తస్సయక్ఖస్స. ‘‘ఇతరేసంపీ’’తి సంసేదజోపపాతికానంపి. ‘‘దువిధేనా’’తి రూపజనన కిచ్చం రూపూపత్థమ్భన కిచ్చన్తి ఏవం దువిధేన. అథవా ‘‘దువిధేనా’’తి అజ్ఝత్తాహారస్స ఉపత్థమ్భనం బహిద్ధాహారస్స ఉపత్థమ్భనన్తి ఏవం దువిధేన. ‘‘తథారూపానఞ్చా’’తి అప్పనాపత్తకమ్మవిసేసేన సిద్ధానఞ్చ. ‘‘అజ్ఝత్తాహారోపీ’’తి పిసద్దేన యథావుత్తజీవితిన్ద్రియఞ్చ అరూపాహారే చ సమ్పిణ్డేతి. ‘‘వత్థువిపాకానం’’తి వత్థురూపం విపాకానం. ‘‘సబ్బథా’’తి అబ్యాయపదం. తఞ్చ సబ్బవిభత్తియుత్తం. ఇధ పన పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘సబ్బథా’’తి సబ్బప్పకారన్తి. పకారో చ వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. కథం వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘తివిధో’’తిఆదిం. ‘‘సహజాతే సఙ్గహేతబ్బం’’తి పచ్చయభావేన సఙ్గహేతబ్బం. సహజననం నామ అత్తనా సహ జనేన్తస్స సహజననం. తఞ్చ కమ్మచిత్తాదీనం వియ విసుం జననకిచ్చం న హోతి. అత్తని ఉప్పజ్జన్తే ఏవ ఇతరాని రూపాని ఉప్పజ్జన్తి. అనుప్పజ్జన్తే న ఉప్పజ్జన్తీతి ఏవరూపం జననకిచ్చం వేదితబ్బం.‘‘వినావ సహుప్పాదనకిచ్చేనా’’తి అత్తనా సహుప్పాదనకిచ్చే ఆహారస్స బ్యాపారో నత్థీతి అధిప్పాయో. తేనేవ సహజాతాని ఉపత్థమ్భన్తోపి సహజాతపచ్చయత్తం న గచ్ఛతీతి. ఏసనయో రూపజీవితిన్ద్రియేపి. తేన వుత్తం ‘‘జీవితంపీ’’తిఆది. ‘‘తీసూ’’తి ఆరమ్మణఞ్చ ఉపనిస్సయో చ అత్థిచాతి ఇమేసు తీసు. ఆరమ్మణాధిపతిమ్హి పురేజాతా రమ్మణాధిపతిపి అత్థి. సో పురేజాతత్థి పచ్చయో ఏవాతి అత్థిపచ్చయే సఙ్గహితో. ‘‘తస్మిం కతే పవత్తమానానం’’తి తస్మిం కమ్మే కతే తస్స కతత్తా ఏవ పవత్తమానానం. ఆరమ్మణాకారో గోచరవిసయాకారో. ‘‘సన్తానవిసేసం కత్వా’’తి బీజనిధానం కత్వాతి అధిప్పాయో. ‘‘తే’’తి ఆరమ్మణపచ్చయ కమ్మ పచ్చయా. ‘‘అకాలికో’’తి మగ్గచేతనావసేన అకాలికో. సోహి అత్తనో అనన్తరేఫలం జనేతి. తస్మా ఆగమేతబ్బస్స ఆయతికాలస్స అభావా అకాలికోతి వుచ్చతి. అవసేసో నానక్ఖణికపచ్చయో కాలికో. ‘‘పచ్చయట్ఠేనా’’తి పచ్చయకిచ్చేన. లోకప్పవత్తియా కమ్మహేతుకత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఫలహేతూ పచారేనా’’తి ఫలభూతాయ సబ్బలోకప్పవత్తియా హేతుభూతస్స కమ్మస్స నామం ఫలమ్హి ఆరోపేత్వా వోహారేన సబ్బేపి తేవీసతిపచ్చయా కమ్మసభావం నాతివత్తన్తీతి యోజనా. కమ్మపచ్చయ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘విజ్జమానా యేవా’’తి అత్థిపచ్చయా ఏవాతి వుత్తం హోతి. ‘‘సాసనయుత్తియా విరుద్ధమేవా’’తి ఏత్థ సాసనయుత్తి నామ తీణిపిటకాని. ‘‘విరుద్ధమేవా’’తి ఆరమ్మణ పచ్చయభూతా సబ్బే పథవీ పబ్బత నదీసముద్ద అజటాకాసాదయో చ సబ్బాపఞ్ఞత్తియో చ నిబ్బానఞ్చ కమ్మసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తీతి వదన్తో చ, సబ్బే అతీతానాగత ధమ్మా అత్థిపచ్చయా ఏవాతి వదన్తో చ, తీహి పిటకేహిపి విరుజ్ఝతియేవ. పట్ఠానపాళియా పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. అత్థి సద్దోహి పట్ఠానే పచ్చుప్పన్నభావేన విజ్జమానత్థో. న పరమత్థ ధమ్మ భావేన. నాపిలోక సమ్ముతివసేన. న హి పరమత్థ ధమ్మ భూతాపి అతీతానాగతధమ్మా ఇధ అత్థి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. నాపిపఞ్ఞత్తి హోతి. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞప్పటిబద్ధఓకాసే’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సయనిస్సితభావే న పటిబద్ధే కామరూపభవోకాసే. ‘‘యతో’’తి యమ్హాపటిసన్ధి విఞ్ఞాణతో. ‘‘యతో’’తి వా యమ్హాసీసతో, యమ్హాబీజతో నిబ్బత్తీతి యోజనా. ‘‘బీజతో వియ మహారుక్ఖస్సా’’తి బీజపచ్చయా కళీరఙ్కురాదికస్స మహారుక్ఖసన్తానస్స నిబ్బత్తివియ. పాళిపాఠే. ‘‘న ఓక్కమిస్సథా’’తి సచే న ఓక్కమేయ్య. ‘‘సముచ్చిస్సథా’’తి అపినుఖో సముచ్చేయ్య, వడ్ఢేయ్య. ‘‘వోక్కమిస్సథా’’తి సచే విగమేయ్య, వినాసేయ్య. ‘‘అభినిబ్బత్తిస్సథా’’తి అపినుఖో అభినిబ్బత్తేయ్య, పాతుభవేయ్య. ‘‘వోచ్ఛిజ్జిస్సథా’’తి సచేఉచ్ఛిజ్జేయ్య. ‘‘ఆపజ్జిస్సథా’’తి అపినుఖో ఆపజ్జేయ్య. ‘‘యదిదం’’తి యం ఇదం. ‘‘ఇదం’’తి నిపాతమత్తం. ‘‘విఞ్ఞాణం’’తి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. యం విఞ్ఞాణం అత్థి. ఏసేవ విఞ్ఞాణ ధమ్మోతి యోజనా. ‘‘రూపుప్పత్తియా’’తి రూపుప్పాదస్స. విఞ్ఞాణం పచ్చయో ఏతస్సాతి విఞ్ఞాణ పచ్చయా. రూపుప్పత్తి. ‘‘రూపప్పవేణియా’’తి కమ్మజరూపసన్తతియా. ‘‘ఉతుఆహారాపీ’’తి అజ్ఝత్త ఉతుఅజ్ఝత్త ఆహారాపి. ఇదఞ్చ సమ్భవయుత్తి వసేన వుత్తం. అత్థతో పన పురిముప్పన్నాయ రూపప్పవేణియా అసతి, అజ్ఝత్తం తే ఉతుఆహారాపి నత్థియేవ. బహిద్ధా ఉతుపన అసతిపి పురిముప్పన్నాయ రూపప్పవేణియా రూపం న జనేతీతి న వత్తబ్బం. టీకాపాఠే. ‘‘అరూపం పనా’’తి అరూపభూమిపన. ‘‘యస్మింరూపే’’తి కమ్మజరూపే. ‘‘పచ్చయభావో అత్థీ’’తి పచ్ఛిమరూపుప్పత్తియా పచ్చయసత్తి అత్థి. కస్మా విఞ్ఞాయతీతి చే. ‘‘పుత్తస్సా’’తిఆదిమాహ. ‘‘బీజభావసఙ్ఖాతం’’తి అమ్బబీజాదీనం బీజభావసఙ్ఖాతం. ‘‘నియామరూపం నామా’’తి ఉతువిసేసమాహ. ‘‘యథా వా తథా వా’’తి అనియమతోతి వుత్తం హోతి. ‘‘యోనిభావసఙ్ఖాతం’’తి తం తం గోత్తకులజాతీనం జాతిభావసఙ్ఖాతం. ‘‘నియామరూపం’’తి ఉతువిసేస సఙ్ఖాతం నియామరూపం. సదిసాని రూపసణ్ఠానాని యేసన్తి విగ్గహో. ‘‘పటిసన్ధిరూపస్సేవ ఆనుభావో’’తి కలలకాలాదీసు ఉప్పన్నస్స పటిసన్ధిరూపస్సేవ ఆనుభావో. పున తమేవత్థం విసేసేత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ‘‘సముదాగతం’’తి సుట్ఠు ఉపరూపరిఆగతం. ఇత్థిభావాదిరూపం బీజరూపఞ్చ నియామేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘నియామకం’’తి నానావణ్ణసణ్ఠానాదీనం నియామకం. ‘‘తత్థ ఇమస్మిం భవే’’తిఆదీసు. ధనఞ్చ ధఞ్ఞఞ్చ తతో అవసేసా సబ్బేఉపభోగపరిభోగాచాతి విగ్గహో. విజ్జా చ సిప్పఞ్చ నానాబహుస్సుతఞ్చ పరియత్తి చాతి ద్వన్దో. ‘‘అనాగతానం తాసం’’తి తాసం అభినవధనధఞ్ఞాదిసమ్పత్తీనం. ‘‘ఉపనిస్సయ పచ్చయతా’’తి పుబ్బయోగకమ్మస్స ఉపనిస్సయ పచ్చయతా. తత్థ ధనధఞ్ఞభోగానం పటిలాభత్థాయ పుబ్బయోగకరణం నామ కసికమ్మ వాణిజ్జకమ్మాదీనం కరణం. తత్థ కసికమ్మే తావ ధనధఞ్ఞభోగానం పటిలాభత్థాయ కసికమ్మకరణే ధనధఞ్ఞభోగా అనాగతూపనిస్సయ పచ్చయో. ఇదాని కసికమ్మకరణం తస్స పచ్చయుప్పన్నం. ధనధఞ్ఞ భోగానం పటిలాభపరిభోగకాలేసు కసికమ్మకరణం అతీతూపనిస్సయ పచ్చయో. తేసం పటిలాభో చ పరిభోగో చ తస్స పచ్చయుప్పన్నో. కసికమ్మకరణక్ఖణే పన ఖేత్త, వత్థు, బీజ, మేఘవుట్ఠియో చ నఙ్గలాదీని కసిభణ్డాని చ గోమహింసా చ కమ్మకారక పురిసా చ పచ్చుప్పన్నూపనిస్సయో. కసికమ్మకరణం తస్స పచ్చయుప్పన్నం. కమ్మసాధికస్స మాతాపితాదయో పుబ్బపురిసా తస్స కమ్మస్స అతీతూపనిస్సయ పచ్చయో. తం కమ్మం తస్స పచ్చయుప్పన్నన్తి. ఏవం సేసేసుపి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యం.

‘‘పఞ్చవిధ’’న్తిఆదీసు. ‘‘సణ్ఠానత్తం’’తి అణు, తజ్జారీ, రథరేణు, లిక్ఖాదీని ఉపాదాయ సబ్బేసం రూపసణ్ఠానానం భావో సణ్ఠానత్తం. ‘‘భావో’’తి చ తేసం పవత్తి వుచ్చతి. ‘‘పవత్తి హేతూ’’తి చ పరమత్థ రూప ధమ్మా ఏవ. ‘‘అనుపగమనతో’’తి ఏత్థ సభావతో అతిసుఖుమత్తా అనుపగమనం వేదితబ్బం. అధివచనసఙ్ఖాతం నామాభిధానన్తి విగ్గహో. ‘‘అధివచనం’’తి చ అత్థప్పకాసకత్తా అధికం వచనం అధివచనం. ‘‘నామాభిధాన’’న్తి చ నామపఞ్ఞత్తి వుచ్చతి. ‘‘గహేతబ్బ భావో’’తి ఇదం చిత్తం నామ, అయం ఫస్సోనామాతిఆదినా కథేన్తానం సన్తికా నామాభిధానం సుత్వా తదనురూపస్స సభావత్థస్స జాననవసేన ఞాణేన గహేతబ్బభావో. నామ పఞ్ఞత్తానుసారేన జానితబ్బత్తా నామన్తి వుచ్చతీతి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణే నమతీతి నామం. ఆరమ్మణిక ధమ్మా వా ఏత్థ నమన్తీతి నామన్తిపి యుజ్జతి.

ఇమస్మిం పచ్చయసఙ్గహే పచ్చయధమ్మేసు పఞ్ఞత్తీనంపి సఙ్గహితత్తా పఞ్ఞత్తి సఙ్గహోపి థేరేన ఇధ నిక్ఖిత్తో. తత్థ ‘‘పఞ్ఞావీయతీ’’తి ఏత్థ పఞ్ఞాపనం నామ వోహారట్ఠపనం. తఞ్చఠపనం ద్వీహికారణేహి సిజ్ఝతి వదన్తానం వోహారేన చ, సుణన్తానం సమ్పటిచ్ఛనేన చాతి దస్సేతుం ‘‘అయం పీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘సమ్పటిచ్ఛీయతీ’’తి యథా పుబ్బపురిసేహి వోహరీయతి, తథా పచ్ఛిమ జనపరమ్పరాహి వోహరీయతీతి వుత్తం హోతి. పకారేన ఞాపీయతీతి పఞ్ఞత్తీతిపి యుజ్జతి. ‘‘బ్యఞ్జనత్థో’’తి మనుస్స, దేవ, పథవీ, పబ్బతాదికో సద్దత్థో. ‘‘పఞ్ఞా పీయన్తీ’’తి పకారేన ఠపీయన్తి. సద్దపఞ్ఞత్తిం ఆహాతి అధికారో. అధిమత్తభావప్పకారో నామ పథవీపబ్బతాదీసు పథవీధాతుయా అధిమత్త భావవిసేసో. నదీ సముద్దోదకాదీసు ఆపోధాతుయా. అగ్గిక్ఖన్ధేసు తేజోధాతుయా. వాతక్ఖన్ధేసు వాయోధాతుయాతి ఏవం అధిమత్త భావవిసేసో. వివిధేన పకారేన పరిణమనం విపరిణామోతి ఆహ తథా తథా విపరిణామాకారన్తి. పథవీపబ్బతాదివోహారో సణ్ఠితాకారం నిస్సాయ పవత్తో న హోతి. పథవీ నామ ఏవం సణ్ఠానా, పబ్బతో నామ ఏవం సణ్ఠానోతి సణ్ఠాననియమో నత్థి. పంసుసిలానం రాసిపుఞ్జప్పవత్తిమత్తేన వోహారో సిద్ధోతి వుత్తం ‘‘న హి ఇధ సణ్ఠానం పధానం’’తి. ‘‘కట్ఠాదయో ఏవ వుచ్చన్తీ’’తి తే ఏవసణ్ఠాననానత్తం పటిచ్చ నానావోహారేన వుచ్చన్తి. పథవీ పబ్బత నదీ సముద్దాదీసు వియ భూతానం పవత్తివిసేసాకారేనాతి వుత్తం ‘‘న హి ఇధ సమూహో పధానం’’తి. ‘‘ఉపాదాపఞ్ఞత్తీ’’తి పఞ్చక్ఖన్ధ ధమ్మే ఉపాదాయ తేహి అనఞ్ఞం ఏకీభూతం కత్వా పఞ్ఞత్తి. న ఆకాస పఞ్ఞత్తి దిసాదేసపఞ్ఞత్తియో వియ తేహి ఖన్ధేహి ముఞ్చిత్వా పఞ్ఞత్తి. ‘‘యతో’’తి యమ్హాదిసతో. ‘‘లద్ధప్పకాసత్తా’’తి లద్ధప్పభాసత్తా. ‘‘అహస్సా’’తి దివసస్స. ఉద్ధుమాతకాదీని ‘ఉద్ధుమాతకం పటికూలం’తిఆదినా పటికూలవసేన మనసికరోన్తస్సపి నిమిత్తం ఉపట్ఠహన్తం భూతవికారప్పకారేన ఉపట్ఠహతీతి కత్వా భూతనిమిత్తే సఙ్గణ్హాతి. ‘‘అట్ఠకథాయం’’తి పుగ్గలపఞ్ఞత్తి అట్ఠకథాయం. ‘‘తాసం’’తి భూమిపబ్బతాదికానం అత్థ పఞ్ఞత్తీనం. ‘‘తథా తథా’’తి అయం భూమి, అయం పబ్బతో, తిఆదినా తేన తేన వోహారేన. అత్థానం పరమత్థానం ఛాయాతి అత్థచ్ఛాయా. ‘‘ఛాయా’’తి చ నిమిత్తచ్ఛాయాయో వుచ్చన్తి. అత్థచ్ఛాయానం ఆకారో అత్థచ్ఛాయాకారో. ‘‘ఆకారో’’తి చ నానాసమూహ నానాసణ్ఠానాదికో ఆకారో. అత్థోతి వా సద్దాభిధేయ్యో వచనత్థో. సోయేవ సమూహాకారాది నిమిత్త మత్తత్తా అత్థచ్ఛాయాకారోతి వుచ్చతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘సద్దాభిధేయ్య సఙ్ఖాతేనా’’తిఆదినా. ‘‘దబ్బప్పటిబిమ్బాకారేనా’’తి దబ్బసఙ్ఖాతేన పటిబిమ్బాకారేన. ‘‘ఓలమ్బియా’’తి అవలమ్బిత్వా. ‘‘గణనూపగం కత్వా’’తి అయ మేకో అత్థో, ఇదమేకం వత్థూతి ఏవం గణనూపగం కత్వా. ‘‘ఇమేఛా’’తి ఇమే ఛసద్దపఞ్ఞత్తి వోహారా నామ నామకమ్మాది నామ. ‘‘అత్తనీ’’తి నామపద సఙ్ఖాతే అత్తని. అత్థ విసయం ఏవ హుత్వా పవత్తతి భాసఞ్ఞూనన్తి అధిప్పాయో. ‘‘నామే సతీ’’తి అక్ఖరసమూహో పదం, పదసమూహో వాక్యన్తి ఏవం వుత్తే నామపదే విజ్జమానే సతి. ‘‘తదుగ్గణ్హన్తానం’’తి తం తం నామపదం వాచుగ్గతకరణ వసేన ఉగ్గణ్హన్తానం జనానం. ‘‘తదత్థా’’తి తస్స తస్స నామ పదస్స అత్థా. ‘‘ఆగచ్ఛన్తి యేవా’’తి భాసఞ్ఞూనం ఞాణాభిముఖం ఆగచ్ఛన్తియేవ. ఏతేన అత్తని అత్థస్స నామనం నామ అత్థజోతన కిచ్చమేవాతి దీపేతి. ‘‘సుణన్తానం ఞాణం’’తి ఏత్థ ‘‘ఞాణం’’తి ఉపలక్ఖణ వచనం, అకుసల విఞ్ఞాణస్సపి అధిప్పేతత్తా. ‘‘తం తం అత్థాభిముఖం నామేతీ’’తి ఆరమ్మణ కరణవసేన నామేతి. ‘‘నామగ్గహణ వసేనా’’తి అయం అసుకోనామ హోతూతి ఏవం నామగ్గహణవసేన. ‘‘ధారీయతీ’’తి యావజీవంపి అప్పముస్సమానం కత్వా ధారీయతి. నీహరిత్వా వుచ్చతి అత్థో ఏతాయాతి నిరుత్తి. ‘‘ఏతాయా’’తి కరణభూతాయ ఏతాయనామజాతియా. ‘‘అవిదితపక్ఖే’’తి నామపదం అస్సుతకాలే అవిఞ్ఞాతపక్ఖే. ‘‘తతో నీహరిత్వా’’తి అవిదితపక్ఖతో ఞాణేన నీహరిత్వా. ‘‘కథీయతీ’’తి తం సుతకాలే వదన్తేన సుణన్తస్స ఆచిక్ఖీయతి జానాపీయతి. ‘‘అత్థస్సా’’తి అవిదితపక్ఖే ఠితస్స అత్థస్స. ‘‘ఏతస్సే వా’’తి నామపదస్సేవ. నామపదన్తి చ క్రియ పదంపి, ఉపసగ్గపదమ్పి, నిపాతపదమ్పి, పాటిపదికపదంపి, ఇధ నామపదన్త్వేవ వుచ్చతి. ‘‘విసేసనభూతానం’’తి అఞ్ఞపదత్థసమాసే సమాసపదానం అత్థా విసేసనా నామ. ఏవం విసేసనభూతానం. ‘‘పుగ్గలస్సా’’తి అఞ్ఞపదత్థభూతస్స అభిఞ్ఞాలాభీ పుగ్గలస్స. ‘‘వదన్తీ’’తి ఆనన్దాచరియం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి ధమ్మసఙ్గణియం పఞ్ఞత్తిదుకనిద్దేసే మూలటీకాయం తథా వదతి. ‘‘తబ్భావం’’తి అక్ఖర పదబ్యఞ్జనభావం. ‘‘అస్సా’’తి నామపఞ్ఞత్తియా. అక్ఖరపదబ్యఞ్జనం గోచరో ఆరమ్మణం అస్సాతి విగ్గహో. ‘‘అనుసారేనా’’తి అనుగమనేన. ‘‘లోకసఙ్కేత నిమ్మితా’’తి లోకసఙ్కేతఞ్ఞాణేన పవత్తితా. ‘‘లోకసఙ్కేతఞ్ఞాణం’’తి చ ఇదం నామం ఇమస్సత్థస్స నామం, అయమత్థో ఇమస్స నామస్స అత్థోతి ఏవం పురేతరం లోకసఞ్ఞాణ జాననకఞ్ఞాణం. ‘‘అతీత సద్దమత్తారమ్మణా’’తి సోతవిఞ్ఞాణ వీథియా ఆరమ్మణం హుత్వా నిరుద్ధం అతీత సద్దమత్తం కురుమానా. ‘‘తేన వుత్తవచనే’’తి తేన సిక్ఖం పచ్చక్ఖన్తేన భిక్ఖునా సిక్ఖం పచ్చక్ఖామీతి వుత్తవచనే. పచ్చుప్పన్నం సద్దం సోతవిఞ్ఞాణ వీథియా, అతీతఞ్చ సద్దం మనోవిఞ్ఞాణ వీథియాతి యోజనా. ‘‘తాని అక్ఖరానీ’’తి సిక్ఖం పచ్చక్ఖామీతి వాక్యే అవయవక్ఖరాని. ‘‘అయం అక్ఖర సమూహో’’తి ఇదం నామపదన్తి వుత్తం హోతి. ఏతస్స అత్థస్స. ‘‘వినిచ్ఛయవీథిం’’తి అక్ఖర పదసల్లక్ఖణవీథిఞ్చ. ‘‘ఏకక్ఖరే సద్దే’’తి ‘గో’ ఇచ్చాదికే ఏకక్ఖరే పఞ్ఞత్తి సద్దే. ‘‘యా’’తి నామ పఞ్ఞత్తి. ‘‘వదన్తస్స మనసా’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘పుబ్బభాగే’’తి యం కిఞ్చి అత్థం పరేసం వత్తుకామో వదన్తో తస్స తస్స అత్థస్స నామం పథమం మనోద్వారవీథియా నియమేత్వా ఏవ వదతి, తం నామం పుబ్బభాగే వదన్తేన మనసా వవత్థాపితా నామపఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతి. పటిపాటికథనం పవత్తిక్కమకథనం. ‘‘వుత్తం’’తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. తథా అద్ధమత్తికన్తి చ వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘వుత్తం’’తి చ సద్దసత్థేసు వుత్తం.

గాథాయం. ‘‘మత్తా’’తి ఏకవిజ్జుప్పాదక్ఖణం వుచ్చతి. ఏకా మత్తాయస్సాతి ఏకమత్తో. ‘‘దీఘముచ్చతే’’తి దీఘో నామ వుచ్చతే. ‘‘ప్లుతో’’తి నానప్పకారేన రుతో గాయితోతి పరుతో. సో ఏవ రకారస్స లకారం కత్వా పకారే చ సరలోపం కత్వా ప్లుతోతి వుచ్చతి. గీతన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘పరమత్థ సద్దసఙ్ఘాటానం’’తి పరమ్పరా పవత్తానం పరమత్థ సద్దరాసీనం. ‘‘అనేకకోటిసతసహస్సాని చిత్తానీ’’తి జవనవీథీనం అన్తరన్తరా భవఙ్గచిత్తేహి సద్ధిం అనేకకోటిసతసహస్సాని చిత్తాని.

పట్ఠాననయానుదీపనా నిట్ఠితా.

పచ్చయసఙ్గహానుదీపనా నిట్ఠితా.