౭. సముచ్చయసఙ్గహఅనుదీపనా

౧౬౨. సముచ్చయసఙ్గహే. అత్తనో ఆవేణికభూతేన సామఞ్ఞ లక్ఖణేనతి చ సమ్బన్ధో. అఞ్ఞాపదేసేన ఏవ తదుభయలక్ఖణేన సలక్ఖణాని నామ వుచ్చన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘నిబ్బానస్సపి సరూపతో లబ్భమానసభావతా’’తి అఞ్ఞనిస్సయ రహితేన లబ్భమానసభావతా. నను నిబ్బానమ్పి రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతిఆదినా అఞ్ఞనిస్సయదస్సనం అత్థి యేవాతి. దస్సనమత్తం అత్థి. నిబ్బానం పన రాగాదీహి పటిబద్ధం న హోతి. అథ ఖో తేహి దూరతరం హోతి. పటిపక్ఖతరం, పటివిరుద్ధతరం. యఞ్హి రూపస్స ఖయో వయో భేదో అనిచ్చాతి వుత్తం. తత్థ రూపస్స ఉప్పజ్జిత్వా ఖయో వుత్తోతి సో రూపస్స నిస్సితో ఏవ హోతి. ఇధ పన రాగాదీనం పున ఉప్పాదస్సపి అభావో వుత్తోతి సో రాగాదీసు అనిస్సితో ఏవ. న కేవలం అనిస్సితో. అథ ఖో తేహి దూరతరో చ పటిపక్ఖతరో చ తేసం పటిపక్ఖగుణేహి ఇమస్ససిద్ధత్తాతి. అనిప్ఫన్నరూపానిపి అధిప్పేతాని ఏవ తేసమ్పి ఖన్ధాయతనధాతు సచ్చేసు సఙ్గహితత్తా.

ఆసవాదీసు. ‘‘పారివాసియట్ఠేనా’’తి పరివాసకరణట్ఠేన. ‘‘మదనీయట్ఠేనా’’తి మదనజనకట్ఠేన. ‘‘పరివాసం గణ్హన్తీ’’తి దోసవేపుల్లం ఆపజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి. పున ‘‘పరివాసం’’తి దుగ్గన్ధతాదిపరివాసం. ‘‘ఆసవభరితమేవా’’తి ఆసవేహి పూరితమేవ. ‘‘ఛళారమ్మణాని దూసేన్తీ’’తి తాని సాసవాదిభావం పాపేన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘భవతో’’తి భూమితో ఇచ్చేవత్థో. అవధీయతి పరిచ్ఛిన్దీయతి ఏతస్మాతి అవధి. అపాదానం వుచ్చతి. మరియాదో నామ పరియన్తపరిచ్ఛేదో. మరియాదమత్తభూతో క్రియావిసయో మరియాదవిసయో. అవధి నామ బ్యాపన విధానం, క్రియా బ్యాపనస్స విసయో అభివిధివిసయో. ‘‘యస్సా’’తి అవధి వత్థుస్స. ‘‘అత్తానం’’తి అవధివత్థుం. ‘‘బహికత్వా’’తి సమ్పత్తమత్తం కత్వాతి అధిప్పాయో. అవధివిచారణాయం. ‘‘సద్దస్సా’’తి భగవతో కిత్తిసద్దస్స. ‘‘తం’’తి అవధిభూతం అత్థం. ‘‘యసో’’తి కిత్తిసద్దో. ‘‘ఇతరం’’తి అనభివిధివిసయం బహి కత్వా పవత్తతి.

కామాసవాదీసు. ‘‘తన్నామేనా’’తి కామనామేన. ‘‘తదారమ్మణా’’తి కామధమ్మారమ్మణా. ‘‘అయమత్థో వా’’తి కామీయతీతిఆదినా వుత్తో పచ్ఛిమత్థోవ. ‘‘మహగ్గతకుసలధమ్మా’’తి ఇధాధిప్పేతం కమ్మభవం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘తం నిబ్బత్తా’’తి తేన నిబ్బత్తా. ‘‘తదారమ్మణా’’తి దువిధభవారమ్మణా. ‘‘తణ్హా ఏవా’’తి భవతణ్హా ఏవ. ‘‘భవో ఏవా’’తి భవారమ్మణతాయ భవనామికా తణ్హా ఏవ. ‘‘ఇమే ఏవా’’తి తణ్హాదిట్ఠి అవిజ్జా ఏవ. ‘‘పరివుత్థే సతీ’’తి పరివసితే సతి. ‘‘కామవిసయా’’తి కామధమ్మవిసయా. ‘‘తస్మిం’’తి కామాసవే. భవవిసయా మానాదయో పరివుత్థా ఏవాతిఆదినా యోజేతబ్బం. తథా దిట్ఠివిసయాతి పదేపి.

‘‘అనస్సాసికం కత్వా’’తి అస్సాసపస్సాసరహితం కత్వా. ‘‘అవహననట్ఠేనా’’తి అజ్ఝోత్థరిత్వా మారణట్ఠేన. అధోకత్వా మారణట్ఠేనాతిపి యుజ్జతి. ‘‘దుత్తరట్ఠేనా’’తి తత్థ పతన్తస్స తరితుం దుక్కరట్ఠేన. ‘‘వుత్తనయేనా’’తి ఆసవేసు వుత్తనయేన.

‘‘వట్టస్మిం’’తి తివిధవట్టస్మిం. ‘‘భవయన్తకే’’తి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదికే భవచక్కే. ‘‘ఆమసనం’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి ‘‘తథా తథా కప్పేత్వా గహణ’’న్తి. ‘‘సాసనే’’తి పరియత్తిసాసనే తస్మిం తస్మిం సుత్తన్తే. ‘‘దిట్ఠియో దిట్ఠుపాదానం’’తి దిట్ఠివత్థూసు దళ్హగ్గాహట్ఠేన దిట్ఠియో ఏవ దిట్ఠుపాదానం. అత్తవాదుపాదానే. పరికప్ప బుద్ధి నామ మిచ్ఛాఞాణం వుచ్చతి. ‘‘ఇస్సర నిమ్మితం’’తి సకలలోకిస్సరేన మహాబ్రహ్మునా ఆదికప్పకాలే నిమ్మితం. ‘‘అధిచ్చ సముప్పన్నం’’తి అహేతు అపచ్చయా సముప్పన్నం. ‘‘అచ్చన్తసస్సతం’’తి భవపరమ్పరాసు సస్సతం. ‘‘ఏకచ్చసస్సతం’’తి భవవిసేసం పత్వా ఏకచ్చానం సత్తానం సస్సతం. ‘‘ఉచ్ఛిన్నం’’తి యత్థకత్థచి పరమ్మరణా ఉచ్ఛిన్నం. పురాణఞ్చకమ్మం పరిక్ఖీణం, నవఞ్చకమ్మం అకతం. ఏవం సంసార సుద్ధీతిఆదినా గహణన్తి అత్థో. సన్తో కాయో సక్కాయో. ‘‘సన్తో’’తి పరమత్థతో విజ్జమానో. ‘‘కాయో’’తి రూపకాయో, నామకాయో. అత్తనో అత్తనో కాయో వా సక్కాయో. పచ్చత్తకాయో, పాటిపుగ్గలిక కాయోతి వుత్తం హోతి. యథావుత్తకాయ ద్వయమేవ. సక్కాయే దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి. తత్థ ‘‘సక్కాయే దిట్ఠీ’’తి పుబ్బన్తాపరన్త కప్పికానం వియ పుబ్బన్తా పరన్తేఅచిన్తేత్వా సబ్బసత్తానంపి అత్తనో ఖన్ధేసు ఏవ ‘రూపం మే అత్తాతి వా’ అత్తా మే రూపవాతి వా, అత్తని మే రూపన్తి వా, రూపస్మిం మే అత్తాతి వా, ఏవమాదినా ధమ్మతా సిద్ధా దిట్ఠీతి వుత్తం హోతి. ‘‘అస్సుతవా’’తి ఖన్ధదేసనాదికే సుఞ్ఞతధమ్మప్పటిసం యుత్తే దేసనా ధమ్మే అస్సుత పుబ్బత్తా నత్థి సుతం ఏతస్సాతి అస్సుతవా. ‘‘పుథుజ్జనో’’తి లోకియమహాజనో. తత్థ పరియాపన్నో పన ఏకపుగ్గలోపి పుథుజ్జనోత్వేవ వుచ్చతి. సో సుతవాపి అత్థి, అస్సుతవాపి అత్థి. ఇధ అస్సుతవా అధిప్పేతో. అరియ పుగ్గలో పన తత్థ పరియాపన్నో న హోతి. అహన్తివా, మమాతి వా, మయీతి వా, మేతి వా, పరామసన పదాని నామ. ‘‘సేసధమ్మేవా గహేత్వా’’తి రూపతో అవసేసే నామక్ఖన్ధ ధమ్మే అత్తా మేతి గహేత్వా వా. ‘‘ధమ్మ ముత్తకం వా అత్తానం గహేత్వా’’తి పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మవిముత్తం పరికప్పసిద్ధం అత్తానం వా గహేత్వా. చతస్సో అవత్థా యస్సాతి చతురావత్థికా. వేదనాయ సమ్భోగరసత్తా ‘‘సంభుఞ్జిం’’తి వుత్తం. ‘‘సుఖితో’’తి సుఖవేదనాయ సమఙ్గీపుగ్గలో. ధమ్మతో ఖన్ధ పఞ్చకమేవ. తత్థ పన సుఖవేదనాపధానత్తా తథా సమనుపస్సన్తో వేదనం అత్తాతి సమనుపస్సతి నామ. ‘‘సమూహతో గహేత్వా’’తి అహమస్మి, అహం ఏకో సత్తోతిఆదినా సమూహతో. ‘‘వత్థూ’’తి పఞ్చక్ఖన్ధా వుచ్చన్తి. ఞాతపరిఞ్ఞాదివసేన అపరిఞ్ఞాతాని వత్థూని ఏతేహీతి అపరిఞ్ఞాతవత్థుకా. ఏకముహుత్తమత్తేపి కాలే. రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతిఆదికం చతురావత్థం సన్ధాయ ‘‘కదాచి అత్తతో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అత్తనిమిత్తం’’తి అభిక్కమనాదీసు కాయవచీమనో క్రియాసు అహం అభిక్కమామి, అహం పటిక్కమామీతిఆదినా చిత్తే దిస్సమానా అత్తచ్ఛాయా వుచ్చతి.

‘‘కామనట్ఠేనా’’తి ఇచ్ఛనట్ఠేన. ‘‘ఛన్దనట్ఠేనా’’తి పత్థనట్ఠేన. లీనభావో నామ చిత్తచేతసికానం పటికుటనం. ఆపాదీయతే ఆపాదనం. లీనభావస్స ఆపాదనన్తి విగ్గహో. ‘‘తన్దీ’’తి ఆలస్యం వుచ్చతి. ‘‘విజమ్భితతా’’ నామ కిలేసవసేన కాయఙ్గానం విజమ్భనం సమిఞ్జనప్పసారణాదికరణం. సా ఏవ పచ్చయో ఏతస్సాతి విగ్గహో.

అనుసయపదత్థే. ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఉప్పజ్జితుం సక్కోన్తి. న పన ఏకన్తతో ఉప్పజ్జన్తి. సన్తేసుహి ఏకన్తతో ఉప్పజ్జన్తేసు అనుసయా నామ న హోన్తి సయనకిచ్చస్సేవ అభావతో. ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వా ఉప్పజ్జితుం పహోన్తి. పత్థోదనో బహూనం జనానం పహోతీతిఆదీసు వియ. పఞ్ఞత్తియోహి అసభావధమ్మజాతికత్తా కారణ లాభేపి ఉప్పజ్జితుం నప్పహోన్తి. ఇమే పన సభావధమ్మజాతికత్తా కారణ లాభే సతి ఉప్పజ్జితుం పహోన్తీతి. ఏవఞ్హిసతి, ఉప్పాదం అపత్తానంపి తేసం పరమత్థజాతికతా సిద్ధా హోతీతి. ‘‘సహ అనుసేన్తీ’’తి ఏకతో అనుసేన్తీతి వుత్తా కామరాగానుసయో చ పటిఘానుసయో చ మానానుసయో చ దిట్ఠానుసయో చ విచికిచ్ఛానుసయో చ. ఇమేసం సత్తానం సత్తసన్తానే అనుసయకిచ్చమత్తం ఠపేత్వా ఏకతో ఉప్పత్తి నామ నత్థి. యది ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం. ద్వాదసా కుసలచిత్తాని సత్తసన్తానే నిచ్చకాలమ్పి ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం. న చ ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా విఞ్ఞాయతి ఉప్పజ్జనం నామ అప్పహీనట్ఠేన ఉప్పజ్జనారహభావో వుత్తోతి. సేన్తీతి వత్వా తదత్థం దస్సేతి ‘‘విసుం’’తిఆదినా. ‘‘అవుట్ఠితా’’తి ఉప్పాదం అపత్తా. ‘‘తథాపవత్తా’’తి చాలనాకారేన పవత్తా. పున ‘‘తథాపవత్తా’’తి జవనసహజాతాకారేన పవత్తా. ‘‘యేసం’’తి కామరాగానుసయాదీనం. ‘‘ఆవజ్జనం’’తి ఆవజ్జనచిత్తం. ‘‘దమథం’’తి సుదన్తభావం. ‘‘తథా పవత్తా’’తి చిత్తసన్తానానుసయనాకారేన పవత్తా. తాఅవత్థా యేసం తే తదవత్థికా. యది తే ఉప్పాదం అపత్తా. ఏవంసతి, తే పరమత్థాపి నామ న భవేయ్యున్తి చోదనం పరిహరతి ‘‘తే పనా’’తిఆదినా. సచే తే కుసలాబ్యాకత చిత్తసన్తానమ్పి అనుగతా. ఏవంసతి, తే కుసలాబ్యాకతాని నామ సియున్తి చోదనం పరిహరతి ‘‘న చా’’తిఆదినా. అథ తే ఏకన్త అకుసలా సియుం. ఏవంసతి, కుసలాబ్యాకతేహి విరుద్ధా భవేయ్యుంతి చోదనం పరిహరతి ‘‘నాపీ’’తిఆదినా. యది ఉప్పాదం అపత్తా. ఏవంసతి, కాలవిముత్తా సియున్తి ఆహ ‘‘నాపికాలత్తయ వినిముత్తా’’తిఆదిం. ‘‘సానుసయే చిత్తసన్తానే’’తి సేక్ఖపుథుజ్జనానం చిత్తసన్తానే. ‘‘సహ మగ్గుప్పాదా’’తి మగ్గుప్పాదేన సహేవ. ‘‘తత్థ తత్థ వుత్తో’’తి అట్ఠకథాటీకాసు వుత్తో. ‘‘అనాగతసామఞ్ఞం’’తి అనాగతసదిసం. న ఏకన్త అనాగతన్తిపి వదన్తి. కథం తే సఙ్ఖతజాతికా హోన్తీతి ఆహ ‘‘తేహి మగ్గే’’తిఆదిం. విభావనిపాఠే. ‘‘అప్పహీనా’’తి మగ్గేన అప్పహీనా. ‘‘తదవత్థా’’తి ఉప్పజ్జనారహావత్థా. ‘‘తం సభావత్తా’’తి కామరాగాది సభావత్తా. ‘‘తథా వుచ్చన్తీ’’తి అనుసయాతి వుచ్చన్తి. అనాగతా నామ న హోన్తి. చిత్తసన్తానే వత్తమానభావేన సిద్ధత్తా. ‘‘హఞ్చి పజహతీ’’తి యదిపజహతి. ‘‘తేనహీ’’తి తతో ఏవ. ‘‘రత్తో’’తి రాగసమఙ్గీ హుత్వా. ‘‘దుట్ఠో’’తి దోససమఙ్గీ హుత్వా. ‘‘ముళ్హో’’తి మోహసమఙ్గీ హుత్వా పజహతీతి దోసో ఆపజ్జతీతి వుత్తం హోతి. పరియుట్ఠాన పత్తానం రాగాదీనం. ‘‘మగ్గవజ్ఝం’’తి మగ్గేన వధితబ్బం. ‘‘ఉప్పన్నం’’తి పచ్చుప్పన్నం. వత్తమానఞ్చ తం ఉప్పన్నఞ్చాతి వత్తమానుప్పన్నం. ‘‘భుత్వా’’తి ఆరమ్మణం పరిభుఞ్జిత్వా. విగచ్ఛతీతి విగతం. భుత్వా విగతఞ్చ తం ఉప్పన్నఞ్చాతి భుత్వా విగతుప్పన్నం. విపచ్చనత్థాయ ఓకాసం కరోన్తీతి ఓకాసకతం. ఓకాసకతఞ్చ తం ఉప్పన్నఞ్చాతి ఓకాసకతుప్పన్నం. సముదాచారో వుచ్చతి భియ్యో పవత్తనం. సముదాచారో చ సో ఉప్పన్నఞ్చాతి సముదాచారుప్పన్నం. ఖన్ధపఞ్చక సఙ్ఖాతం భూమిం లభతీతి భూమిలద్ధం. భూమిలద్ధఞ్చ తం ఉప్పన్నఞ్చాతి భూమిలద్ధుప్పన్నం. ఆరమ్మణం అధికతరం గణ్హాతీతి ఆరమ్మణాధిగ్గహితం. ఆరమ్మణాధిగ్గహితఞ్చ తం ఉప్పన్నఞ్చాతి ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నం. మహగ్గతజ్ఝానేన అవిక్ఖమ్భితఞ్చ తం ఉప్పన్నఞ్చాతి అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నం. మగ్గేన అసముగ్ఘాటితఞ్చ తం ఉప్పన్నఞ్చాతి అసముగ్ఘాటితుప్పన్నం. ఏవం మగ్గవజ్ఝానం అనుసయానం ఉప్పన్నభావేన వుత్తత్తా పచ్చుప్పన్నతా పరియాయోవ తేసం వత్తబ్బోతి. ‘‘సేక్ఖా’’తి సత్తసేక్ఖపుగ్గలా.

ఓరమ్భాగో వుచ్చతి కామలోకోచేవ పుథుజ్జనభావో చ. ఓరమ్భాగే సన్దిస్సన్తీతి ఓరమ్భాగియాని. ఉద్ధంభాగో వుచ్చతి మహగ్గతభావోచేవ అరియభావో చ. ఉద్ధంభాగే సన్దిస్సన్తీతి ఉద్ధంభాగియాని. తత్థ. కామచ్ఛన్దో, బ్యాపాదో,తి ఇమాని ద్వేసం యోజనాని కామలోకసఙ్ఖాతే ఓరమ్భాగే ఏవ సన్దిస్సన్తి. దిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాసో,తి ఇమాని తీణి పుథుజ్జనభావ సఙ్ఖాతే. సేసాని పన పఞ్చ మహగ్గతభావసఙ్ఖాతే చ అరియభావసఙ్ఖాతేచ ఉద్ధంభాగేపి సన్దిస్సన్తి. అథవా. పురిమాని పఞ్చయస్స తాని మగ్గేన అప్పహీనాని, తం ఉపరిభవగ్గే ఠితంపి కామలోకసఙ్ఖాతం ఓరమ్భాగం ఆకడ్ఢన్తి, తస్మా ఓరమ్భాగాయ సంవత్తన్తీతి ఓరమ్భాగియాని. పచ్ఛిమాని పఞ్చ యస్స తాని అప్పహీనాని, తం కామలోకే ఠితంపి ఉద్ధంభాగం ఆకడ్ఢన్తి, తస్మా ఉద్ధంభాగాయ సంవత్తన్తీతి ఉద్ధంభాగియాని. తత్థహి ద్వేరూపారూపరాగా ఏకన్తేన మహగ్గతభావం ఆకడ్ఢన్తియేవ. మానో చ ఉద్ధచ్చఞ్చ అవిజ్జాచాతి ఇమాని చ రూపారూపరాగసహగతాని హుత్వా ఆకడ్ఢన్తి. ఓరం హేట్ఠిమం కామలోకం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని. ఉద్ధం రూపారూపలోకం భజన్తీతి ఉద్ధంభాగియానీతిపి వణ్ణేన్తి. ‘‘ఇతరాని పనా’’తి ద్వే ఇస్సా సంయోజన మచ్ఛరియసంయోజనాని. ‘‘కమోపన ద్విన్నం పీ’’తి ఇధ సఙ్గహే ద్విన్నంపి అనుక్కమోపన.

‘‘విబాధేన్తీ’’తి విహింసన్తి. ‘‘ఉపతాపేన్తిచా’’తి ఉపగన్త్వా సన్తాపేన్తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

అకుసలసఙ్గహానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౩. మిస్సకసఙ్గహే. ‘‘చిత్తప్పటిపాదనం చిత్తనియోజనం. ‘‘సుగతి దుగ్గతి వివట్టసఙ్ఖాతాసు చా’’తి సుగతిభవ దుగ్గతి భవనిబ్బానసఙ్ఖాతాసు చ. నిబ్బానఞ్హి వట్టతో గిగతత్తా వివట్టన్తి వుచ్చతి. ‘‘దస్సనాదీహి ఏవా’’తి దస్సనసఙ్కప్పనాదీహి ఏవ. ఉజుగతి నామ హితసుఖసంవత్తనికా పవత్తి వుచ్చతి. వఙ్కగతినామ అహిత దుక్ఖసంవత్తనికా పవత్తి. ‘‘పథఙ్గానీ’’తి పథస్సమగ్గస్స అఙ్గాని. మగ్గోతి చ ఉపాయో వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఉపాయఙ్గానీ’’తి. ‘‘ఇతరానీ’’తి సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పాదీని అఙ్గాని. ఉజుగతియా గమనస్స ఉపాయఙ్గాని. ఇమేపి చత్తారో మగ్గఙ్గ ధమ్మా ధమ్మా నామ ఆగతా. ‘‘తథా తథా పవత్తానం’’తి ముసావాదాదివసేన పవత్తానం. ‘‘నా నామగ్గోవా’’తి మిచ్ఛామగ్గో చ సమ్మామగ్గో చ.

‘‘అత్తాధీనవుత్తికే’’తి అత్తాయత్తప్పవత్తికే. అత్తనో గతి నామ చక్ఖున్ద్రియాదీనం దస్సనాది కిచ్చమేవ వుచ్చతి. ‘‘ఇస్సరా అధిపతినో’’తి ఇదం ఆధిప్పచ్చత్థపాకటత్థం వుత్తం. అత్థో పన భావప్పధానవసేన గహేతబ్బో. ఇన్ద్రియం ఇస్సరియం ఆధిప్పచ్చన్తిహి ఇమే ఏకత్థాతి. ‘‘ఇత్థాకారాని’’ నామ ఇత్థిలిఙ్గపురిసలిఙ్గాది. ‘‘అఞ్ఞథా అప్పవత్తియం’’తి ఇత్థిసణ్ఠానే పురిసలిఙ్గాదీనం, పురిససణ్ఠానే ఇత్థిలిఙ్గాదీనం అప్పవత్తియం. తేనాహ ‘‘తథాహీ’’తిఆదిం. మనో విజాననకిచ్చే సమ్పయుత్తధమ్మానం ఇస్సరో హోతి అనఞ్ఞాభిభవనీయభావేన పవత్తనతోతి సమ్బన్ధో. ఏవం పరత్థ. ‘‘ఆరమ్మణాధిముచ్చనే’’తి ఆరమ్మణే నిరాసఙ్కప్పవత్తియం. ‘‘ఆరమ్మణుపట్ఠానే’’తి చిత్తే బుద్ధగుణాధికస్స ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానే. ‘‘చతుసచ్చధమ్మో’’తి తేన పుగ్గలేన అనఞ్ఞాత పుబ్బో చతుసచ్చ ధమ్మో. అనఞ్ఞాత పుబ్బం అమతం వా పదం. అనఞ్ఞాతం ఞస్సామి ఇతి పవత్తం ఇన్ద్రియన్తి సమాసో. పటిపన్నస్సాతి పన అత్థతో సిద్ధత్తా వుత్తం. ‘‘విప్పకతభావేనా’’తి అనిట్ఠఙ్గతభావేన. పునప్పునం జాననకిచ్చయుత్తానం మజ్ఝే ఛన్నంసేక్ఖానం. ఏతేన అవసద్దస్సయావ సబ్బకిలేసప్పహానా జాననన్తి అత్థం దీపేతి. పథమ మగ్గేన ఞాతం మరియాదం అనతిక్కమ్మ జాననన్తిపి వణ్ణేన్తి. ఆజానితత్థాతి అఞ్ఞాతావీ. అరహా ఖీణాసవో కతకిచ్చో వుసిత బ్రహ్మచరియో. అఞ్ఞాతావినో ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి అత్థం దస్సేతుం ‘‘పరినిట్ఠిత ఆజాననకిచ్చస్సా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తబ్బిముత్తీ’’తి అత్తగ్గాహ విముత్తి. ‘‘తస్మిం వా’’తి తస్మిం అత్తనివా. ‘‘సంకిలిట్ఠో’’తి నానాకిలేసేహి సంకిలేసితో. ‘‘విప్ఫన్దితో’’తి నానాసుఖదుక్ఖేహి సంకమ్పితో. ‘‘వోదానపత్తియా’’తి విసుద్ధిపత్తత్థాయ. ‘‘తాయపటి పత్తియా’’తి కరణత్థే, హేతు అత్థే వా కరణవచనం. ‘‘వోదానపత్తియా’’తి సామిఅత్థే సామివచనం.

‘‘బలీయన్తీ’’తి నామధాతునిద్దేసో. తేనాహ ‘‘బలసా కరోన్తీ’’తి. ‘‘బలసా’’తి బలేన. పరితో సమన్తతో సేన్తి పరివారేన్తీతి పరిస్సయా. అస్సద్ధస్స భావో అస్సద్ధియం. కోసజ్జసఙ్ఖాతేన పటిపక్ఖధమ్మేన. ముట్ఠా నట్ఠా సతి యస్సాతి ముట్ఠస్సతి. ముట్ఠస్సతిస్స భావో ముట్ఠస్సచ్చం. ‘‘సేసదుక ద్వయం’’తి అహిరికదుకం హిరిదుకఞ్చ.

గహపతి, జాయమ్పతీ, తిఆదీసు వియ పతిసద్దో సామిఇస్సర పరియాయోతి ఆహ ‘‘పతీతి సామిఇస్సరో’’తి. ‘‘పరేసం’’తి సహజాతేసు పరేసం ఇన్ద్రియానం. ‘‘పరేహీ’’తి కమ్మత్థే కరణవచనం. పరే సహజాతే ఇన్ద్రియ ధమ్మేతి అత్థో. ‘‘అధికో’’తి అధికతరో. ‘‘అత్తాధీన వుత్తీనం’’తి అత్తాయత్తవుత్తీనం. ‘‘ఛన్దాగమనవసేన వా’’తి ఏత్థ ఆగచ్ఛతి ఫలం ఏతేనాతి ఆగమనం. ఆదికారణం, మూలకారణం, పభవకారణం. ఛన్దో ఏవ ఆగమనం ఛన్దాగమనం. తేనాహ ‘‘పుబ్బే అతీతభవేసూ’’తిఆదిం. సమ్పయుత్త ధమ్మే అత్తపరాధీనే కత్వాతి సమ్బన్ధో. మహోఘో తిణపణ్ణకసటే అత్తపరాధీనే కరోన్తో వియాతి యోజనా. తత్థ ‘‘అత్తపరాధీనే’’తి అత్తసఙ్ఖాతోపరో అత్తపరో. అత్తపరేన అధీనా అత్తపరాధీనాతి అత్థో. ‘‘సేసేసుపీ’’తి సేసేసు వీరియ చిత్త వీమంసాధిపతీసుపి. ఏతేన ‘వీరియమేవ అధిపతి వీరియాధిపతి. వీరియవతో కిం నామ కమ్మం న సిజ్ఝతీతి ఏవం పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన వా పుబ్బే అతీతభవేసు సుట్ఠు ఆసేవితవీరియాగమనవసేన వా తేసు తేసు కల్యాణ పాపకమ్మేసు సమ్పయుత్త ధమ్మే మహోఘో వియ తిణపణ్ణకసటే అత్తపరాధీనే నిచ్చం పగ్గహితధురేకత్వా పవత్తం వీరియ’న్తిఆదినయం అతిదిసతి. ‘‘పచ్ఛిమా తయో ధమ్మా’’తి వీరియ చిత్త వీమంసా ధమ్మా. పరవసేపి వత్తన్తి, తదా తేసం అధిపతిభావో నత్థీతి చోదనా. అధిపతి కిచ్చం నామ ధురవాహితాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తం తం కిచ్చ విసేసం అనపేక్ఖిత్వా’’తి చక్ఖున్ద్రియం దస్సన కిచ్చే ఇస్సరో, సోతిన్ద్రియం సవన కిచ్చేతిఆదీసు తం తం కిచ్చవిసేసం అపేక్ఖతి, తథా అనపేక్ఖిత్వా. ‘‘విజాననాది కిచ్చం’’తి ‘మనో ఆరమ్మణ విజాననే’తిఆదినా వుత్తం సబ్బం ఇన్ద్రియ కిచ్చం.

భుసో హరన్తి వహన్తీతి ఆహారా. ‘‘భుసో’’తి అతిరేకతరన్తి అత్థో. కథం పన భుసో హరన్తీతి ఆహ ‘‘సహజాతాదీ’’తిఆదిం. తేతే పచ్చయ ధమ్మా తేతే పచ్చయుప్పన్న ధమ్మా చాతి యోజనా. ‘‘ఏత్థా’’తి ఇమిస్సం పాళియం. ‘‘పచ్చయాహారో వా’’తి ఏత్థ హేతు ఆరమ్మణాదికో సబ్బోపచ్చయో పచ్చయాహారో నామ. ఆహార పచ్చయోపన విసుం ఏకో పచ్చయవిసేసో. ‘‘పచ్చయట్ఠేనా’’తి హేతు ఆరమ్మణాది పచ్చయట్ఠేన. ‘‘ఆహారభూతా’’తి ఉపత్థమ్భనకిచ్చవిసేసభూతాతి వుత్తం హోతి. ‘‘కళీరఙ్కురానం’’తి కమ్మత్థే సామివచనం. ‘‘వడ్ఢియా’’తి వడ్ఢనత్థాయ. ‘‘ఠితియా’’తి ఠితత్థాయ. ఇమేసత్తా వట్టే పవత్తన్తీతి సమ్బన్ధో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘పక్ఖే వియూహిత్వా’’తి పక్ఖే సఞ్చాలేత్వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘పక్ఖే’’తి వా పక్ఖేహి వాతం బ్యూహిత్వా. ‘‘తదనుసయితస్సా’’తి తస్మిం విపాక సన్తానే అనుసయి తస్స. ‘‘విభావేత్వా’’తి పచ్చక్ఖతో విభూతం పాకటం కత్వా. ‘‘అలభిత్వా’’తి చక్ఖుమ్హి అలభిత్వా. అపస్సిత్వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘తత్థేవా’’తి నివాసట్ఠానే ఏవ. ‘‘సమ్పయుత్తా’’తి విఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తా. భవింసు వడ్ఢిం సూతి భూతా. సమ్భవం వుడ్ఢికారణం ఏసన్తి గవేసన్తీతి సమ్భవేసినో. ‘‘వుత్తనయేనా’’తి ‘యథా యవబీజానం వా సాలిబీజానం వా’తిఆదినా వుత్తనయేన. ‘‘ఆహారేతీ’’తి పవత్తేతి. ‘‘మనోసఞ్చేతనాహారో’’తి కుసలాకుసల కమ్మభూతో మనోసఞ్చేతనాహారో. ‘‘తయో భవే’’తి తయో కామభవాదికే ఉపపత్తిభవే. ఠితియాతి చ అనుగ్గహాయాతి చ వుత్తం. ఇతరథా ఉప్పత్తియాతి చ వుత్తం సియాతి అధిప్పాయో.

‘‘దుబ్బలకిచ్చట్ఠానవత్థుకత్తా’’తి దుబ్బలకిచ్చత్తా దుబ్బలట్ఠానత్తా దుబ్బలవత్థుకత్తా. ‘‘అభినిపాత మత్తాని హోన్తీ’’తి దస్సన సవనాది మత్తాని హోన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘వితక్క పచ్ఛిమకం ఝానం’’తి ఝానాని నామ వితక్కస్స పచ్ఛానుగతం హోతీతి అత్థో. ‘‘తత్థా’’తి తేసుపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు. ‘‘తా’’తి వేదనా ఏకగ్గతా. ‘‘తం’’తి ఝానకిచ్చం. ఏకగ్గతా బలవతీ న హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘మగ్గిన్ద్రియ బలభావాయా’’తి మగ్గిన్ద్రియ బలభావత్థాయ. లోకుత్తరవిపాకాని జవనకిచ్చాని చ సాధిపతికాని చ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘తిభూమకానీ’’తిఆది. సేసమేత్థ సుబోధం.

మిస్సకసఙ్గహానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౪. బోధిపక్ఖియసఙ్గహే. ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి ఏత్థ పసద్దో పముఖత్థో పధానత్థోతి ఆహ ‘‘పముఖా పధానా హుత్వా’’తి. ఠాసద్దో గతినివత్తి అత్థోతి ఆహ ‘‘చిత్తగమనం నివత్తేత్వా పవత్తన్తీ’’తి. ‘‘కాయే అనుపస్సనా’’తి కాయే పవత్తా అనుపస్సనా. పునప్పునం పస్సన్తి యోగినో ఏతాయాతి అనుపస్సనా. కతమం పస్సన్తీతి ఆహ ‘‘అస్సాసపస్సాసాదికస్సా’’తిఆదిం. కథఞ్చతం పస్సన్తీతి వుత్తం ‘‘తం తం కాయభావేనా’’తిఆది. ఇదాని పునప్పున సద్దస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యావా’’తిఆదిమాహ. వేదనాను పస్సనాదీసుపి ఏసేవనయో. తం న సున్దరం. కస్మా, సకలస్స రూపకాయస్స అధిప్పేతత్తా. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం. యది ఏవన్తిఆదీసు. ‘‘ఇతరాపి సిద్ధా’’తి కాయానుపస్సనాదయోపి సిద్ధా. కస్మా, ధమ్మానుపస్సనాయ అన్తోగధత్తా. ‘‘తథా అనుపస్సన్తస్సా’’తి రూప్పనలక్ఖణతో అనుపస్సన్తస్స. ‘‘తం తం సమూహభూతరూపధమ్మవసేనా’’తి అస్సాసపస్సాసాది సమూహభూతస్స రూప ధమ్మస్స వసేన. ‘‘సుభాదివిపల్లాసస్సా’’తి సుభ సుఖ నిచ్చవిపల్లాసస్స. ‘‘ఓళారికస్సా’’తి సుపాకటవసేన ఓళారికస్స. ‘‘అత్తూపనిబన్ధా’’తి అత్తేన ఉపనిబన్ధా, పటిబద్ధా.

‘‘కామం’’తి ఏకన్తేన. ఉపసుస్సతూతి సమ్బన్ధో. ‘‘యన్తం’’తి ఝానాభిఞ్ఞా మగ్గఫలనిబ్బానం. ‘‘వీరియస్స సణ్ఠానం’’తి వీరియగమనస్స వీరియప్పవత్తనస్స నివత్తివసేన సణ్ఠానం. ఉప్పన్నసద్దేన అతీత కిలేసాపి పచ్చుప్పన్న కిలేసాపి గహేతబ్బా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అసుకస్మిం కాలే’’తిఆదిం. ‘‘మయ్హం ఉప్పన్నం’’తి ఇదాని ఉప్పన్నం. ‘‘పహానాయా’’తి ఏత్థ సముచ్ఛేదప్పహానం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అనుప్పాద ధమ్మతాపాదనకరణత్థం’’తి. తత్థ అనుప్పాదో ధమ్మో యేసం తే అనుప్పాద ధమ్మా. మగ్గేన పహీనా అకుసల ధమ్మా. అనుప్పాద ధమ్మానం భావోతి విగ్గహో. అనుప్పాద ధమ్మతాయ ఆపాదనం. తస్స కరణన్తి సమాసో. ‘‘దిస్వా’’తి తేసం ఉప్పత్తి వత్థుం దిస్వా. ‘‘పచ్చయసముచ్ఛిన్దనత్థం’’తి పచ్చయభూతస్స అనుసయస్స సముచ్ఛిన్దనత్థం. ‘‘అపత్తా’’తి ఇదాని అపత్తా. ‘‘సమయే’’తి బుద్ధుప్పాదనవమక్ఖణే. ‘‘నియామం న ఓక్కమన్తీ’’తి అరియమగ్గసఙ్ఖాతం సమ్మత్తనియామం న ఓక్కమన్తి. నప్పవిసన్తి. కిలేసేహి అకోపేతబ్బతాయ అకుప్పో ధమ్మో యస్సాతి అకుప్ప ధమ్మో. ఖీణాసవో. అకుప్ప ధమ్మస్స భావో అకుప్ప ధమ్మతా. అరహత్త ఫలం. ‘‘తేసం’’తి కుసలానం ధమ్మానం. ఉప్పన్నానం పాపకానం పహానాయాతి కత్వా విసుద్ధిధమ్మేసు యోగం కరోన్తస్స అనుక్కమేన భావనా కమ్మే మత్థకం పత్తేఆదితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నాపి పాపకా పహియ్యన్తి. అనుప్పన్నాపి నుప్పజ్జన్తి. అనుప్పన్నాపి కుసలా ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పన్నాపి భావనా పారిపూరిం గచ్ఛన్తి. ఏసనయో అనుప్పన్నానం పాపకానం అనుప్పాదాయాతిఆదీసు. ఏవం చతూసు ముఖేసు ఏకేకముఖేనపి సమ్మా పదహన్తస్స సమ్మప్పధానం చతుకిచ్చసాధకం హోతి. తేనాహ ‘‘ఏతేసు పనా’’తిఆదిం.

అభివిసిట్ఠేన ధమ్మవవత్థానఞ్ఞాణేన ఞాతబ్బా సబ్బే పరమత్థ ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా నామ. ‘‘అభిఞ్ఞా సిద్ధీ’’తి అభిజానన కిచ్చసిద్ధి. విసుం విసుం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఞాతబ్బా చతుసచ్చ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా నామ. తేహి దుక్ఖసచ్చ ధమ్మా పరిఞ్ఞాతబ్బభావేన, సముదయ సచ్చ ధమ్మా పహాతబ్బ భావేన, నిరోధసచ్చ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బ భావేన, మగ్గసచ్చ ధమ్మా భావేతబ్బభావేన ఞాతబ్బా హోన్తీతి. ‘‘భావనాసిద్ధీ’’తి భావనాకిచ్చ సిద్ధి. తం సంయుత్తకే ఇమాయపాళియా సమేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘విభఙ్గే పనా’’తి ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే పన. ‘‘చిత్త చేతసికరాసీ’’తి సహ పుబ్బభాగభావనాయ ఉత్తరి మనుస్స ధమ్మపరియా పన్నా చిత్తచేతసికరాసి. ‘‘తత్థ పనా’’తి విభఙ్గే తస్మిం ఉత్తరచూళభాజనీయే పన. ‘‘ఇధా’’తి ఇమస్మిం సఙ్గహే.

చత్తారి సోతాపత్తియఙ్గాని నామ బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో. ధమ్మే, సఙ్ఘే, అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతోతి ఏవం వుత్తాని సోతాపత్తియా అఙ్గాని. తత్థ ‘‘అరియకన్తేహీ’’తి అరియజనేహి కామితేహి ఇచ్ఛితేహి. ‘‘సీలేహీ’’తి పఞ్చనిచ్చసీలేహి, ఆజీవట్ఠమకసీలేహి వా. ‘‘సమ్మప్పధానేసూ’’తి సమ్మప్పధానకిచ్చేసు.

‘‘సోళసహికిచ్చేహీ’’తి ఏకేకస్మిం సచ్చే చత్తారి చత్తారి కత్వా సోళసహి కిచ్చేహి. పీళనట్ఠో, సఙ్ఖతట్ఠో, తిఆదీహి సోళసహి అత్థేహీతి వుత్తం హోతి. తే చ అత్థా పరతో ఆగమిస్సన్తి. సతి ఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి వుత్తం, కథం పన సాసతి సమ్బోధిం సముట్ఠాపేతీతి ఆహ ‘‘సాహీ’’తిఆదిం. ఏసనయో సేసబోజ్ఝఙ్గేసుపి. ‘‘తేసు ధమ్మేసూ’’తి అజ్ఝత్తబహిద్ధా ధమ్మేసు. ‘‘లీనసఙ్కోచ కోసజ్జపక్ఖం’’తి లీనపక్ఖ సఙ్కోచ పక్ఖకోసజ్జ పక్ఖం. ధురం సుట్ఠు పగ్గణ్హాతి ఉక్ఖిపతీతి ధురసమ్పగ్గహో. ‘‘ధురం’’తి సమథధురం విపస్సనా ధురఞ్చ. ‘‘అరతి ఉక్కణ్ఠ పక్ఖం’’తి అరతిపక్ఖ నిబ్బిదాపక్ఖం. ధమ్మే రతి ధమ్మరతి. ధమ్మే నన్దీ ధమ్మనన్దీ. ధమ్మే ఆరామో ధమ్మారామో. ‘‘సారమ్భో’’ నామ చిత్తవిహేసా. ‘‘దరథో’’ నామ చిత్తసన్తాపో. సమాహితో భిక్ఖవే యథాభూతం పజానాతి పస్సతీతి వచనతో పఞ్ఞాయ సమాధి పాదకతా పాకటాతి వుత్తం ‘‘తస్సా’’తిఆదిం. సమం అవిసమం అత్తనో కిచ్చం వహతి సీలేనాతి సమవాహీ. సమవాహిస్స భావో సమవాహితా.

సా పన చతుబ్బిధా హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్సా’’తి సమ్మాదిట్ఠియా. ‘‘విసాఖా’’తి ఆలపన పదం. ‘సబ్బే లోకుత్తరే హోన్తీ’తి వచనస్స సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘‘తే పన సత్తతింసప్పభేదా’’తిఆదిమాహ. న వట్ఠానాని అస్స అత్థీతి నవట్ఠానికం. ‘‘లోకుత్తరే’’తి లోకుత్తర చిత్తే. ‘‘అత్తప్పటిపక్ఖానం’’తి అత్తనా ఉజుప్పటిపక్ఖానం. ‘‘తే’’తి బోధిపక్ఖియ ధమ్మా. ఏతేన దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘కుణ్డలియా’’తి ఏవం నామకం బ్రాహ్మణం ఆలపతి. ‘‘విజ్జా’’తి మగ్గవిజ్జా. ‘‘విముత్తీ’’తి ఫలవిముత్తి.

బోధిపక్ఖియానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౫. సబ్బసఙ్గహే. ‘‘పఞ్చరాసయో’’తి పఞ్చసఙ్గహా. ‘‘అతీతాదిభేదభిన్నానం’’తి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నభేదేన, అజ్ఝత్త బహిద్ధాభేదేన, ఓళారికసుఖుమభేదేన, హీనపణీతభేదేన, దూరసన్తికభేదేన చ భిన్నానం. ‘‘ఉపపత్తి ద్వారేసూ’’తి చక్ఖాది ద్వారేసు. ‘‘కమ్మద్వారేసూ’’తి కాయకమ్మద్వారాదీసు. ‘‘సఙ్గమ్మా’’తి సఙ్గన్త్వా. ‘‘సమాగమ్మా’’తి సమాగన్త్వా. ‘‘సాధారణ కిచ్చాని వా’’తి సబ్బిరియాపథేహి సాధారణ కిచ్చానివా. పాళిపాఠే. ‘‘కిఞ్చా’’తి కస్మా చ. ‘‘సఙ్ఖారేవదేథా’’తి సఙ్ఖారా సఙ్ఖారా ఇతి తుమ్హే వదేథ. ‘‘కిఞ్చసఙ్ఖతం’’తి కతమఞ్చసఙ్ఖతం. ‘‘రూపం రూపత్థాయా’’తి రూపవికతియా జాతత్థాయ రూపసఙ్ఖాతం సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తీతి అత్థో. ఉపభోగో నామ వత్థాభరణాదికో అన్తోభోగో. పరిభోగో నామ మఞ్చపీఠాదికో బాహిర పరిభోగో. సమ్పరాయికఞ్చ వేదనన్తి అధికారో. సేసేసుపి సఞ్ఞాసఙ్ఖార విఞ్ఞాణేసుపి. ‘‘దానం దానత్థాయా’’తి దానపుఞ్ఞస్స జాతత్థాయ. దానసఙ్ఖాతం సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తీతి అత్థో. అథవా దానస్స అత్థో దానత్థో. ‘‘అత్థో’’తి చ విపాకత్థో ఫలత్థో. దానవిపాకత్థాయ దానఫలత్థాయ దానపుఞ్ఞసఙ్ఖాతం సఙ్ఖతం అభిసఙ్ఖరోన్తీతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి. ‘‘అనుయుఞ్జన్తా’’తి విపస్సనా కమ్మం అనుయుఞ్జన్తా. ‘‘తీసు ధమ్మేసు కిలమిస్సన్తీ’’తి వుత్తం. కథం కిలమిస్సన్తీతి ఆహ ‘‘తథాహి యథా’’తిఆదిం. ‘‘సుఖసఞ్ఞితేసు పటిసరణేసూ’’తి చిత్తసాతచిత్తరతి పటిలాభత్థాయ పటిసరణేసు ఆరమ్మణేసు. ‘‘తాహీ’’తి సమ్పత్తీహి. ‘‘తా’’తి సమ్పత్తియో. పరముక్కంసగతం సుఖసఞ్ఞితట్ఠానం హోతి. తస్మా తత్థ దుక్ఖానుపస్సనాఞాణం అతిరేకతరం పవత్తేతబ్బన్తి తదత్థాయ భగవా తం వేదనం విసుం ఏకం ఖన్ధం కత్వా ఖన్ధ దేసనం దేసేతీతి అధిప్పాయో. ఏసనయో పరత్థపి. ‘‘ఞాణసమ్మతం’’తి పుథుజ్జనేహి ఞాణసమ్మతం. ‘‘పరమం అత్తానం కత్వా’’తి లోకే విఞ్ఞుత్తం పరమం హోతి, తస్మా విజాననం పరమం అత్తానం కత్వా. సేసమేత్థ సుపాకటం. ‘‘యత్థభుఞ్జతీ’’తిఆదీసు. ‘‘యత్థ భుఞ్జతీ’’తి యస్మిం భాజనే భుఞ్జతి. ‘‘యఞ్చ భుఞ్జతీ’’తి యఞ్చ భోజనం భుఞ్జతి. ‘‘యేన చ భుఞ్జతీ’’తి యేనబ్యఞ్జనేన భుఞ్జతి. ‘‘యో చ భోజకో’’తి సమీపే ఠత్వా పరివేసకో. ‘‘యో చ భుఞ్జితా’’తి యో చ భుఞ్జకో.

‘‘సాసవా ఏవా’’తి సాసవా నామ లోకియ ధమ్మా. ‘‘ఉస్సాహన్తా వియ హోన్తీ’’తి అబ్యాపార ధమ్మత్తా వుత్తం. న హి అబ్యాపార ధమ్మానం ఏకన్తేన ఉస్సాహో నామ అత్థి. ఫలస్స నిబ్బత్తనతో ఫలత్థాయ ఉస్సాహన్తా వియ హోన్తీతి. ‘‘ఆకిరిత్వా’’తి పత్థరిత్వా. సేసమేత్థ సుబోధం.

ధాతుసఙ్గహే. ‘‘అత్తనో ఏవ సభావం’’తి అత్తనో సభావం ఏవాతిపి యుజ్జతి. ‘‘ఈహా చ బ్యాపారో చా’’తి అభిక్కమామి పటిక్కమామీతిఆదినా ఉస్సాహో చ, అభిక్కమనాది బ్యాపారో చ. ‘‘న చ జీవయోగా’’తి న చ లోకియమహాజన సమ్మతేన జీవేన యుత్తా. అట్ఠకథాపాఠే. యాయతి ఏత్థాతి యన్తం. ఉదుక్ఖలం. యన్త చక్కయట్ఠినామ యన్త చక్కసమ్బన్ధా ముసలయట్ఠి. అరణీ వుచ్చతి అగ్గినిబ్బత్తకత్థాయ కతా ద్వే సారఘటికా. అధరారణీ నామ హేట్ఠారణీ. ఉత్తరారణీ నామ ఉద్ధారణీ. ‘‘సల్లమివా’’తి కణ్డోవియ. ‘‘సూలమివా’’తి విజ్ఝనకదణ్డో వియ. ‘‘ఆతురావియా’’తి తేహిసల్లసూలేహి విద్ధగిలానా వియ. అయథాభుచ్చ నిమిత్తం నామ అయథాభూతం సత్తపుగ్గలాదినిమిత్తం. ‘‘వనమిగో వియా’’తి తిణ రూపే పురిస సఞ్ఞాలాభో వనమిగో వియ. ‘‘అఙ్గారకాసుయం’’తి అఙ్గారకూపే. ‘‘నానావిధుపద్దవ నిమిత్తతో’’తి నానావిధానం ఉపద్దవానం ఉప్పత్తి పచ్చయతో. ‘‘వనమక్కటో వియా’’తి వనవానరో వియ. దుక్ఖేన దమనం అస్సాతి దుద్దమనో. ‘‘అస్సఖళుఙ్కో’’తి దుట్ఠ అస్సో. ‘‘యత్థ కామనిపాతితో’’తి యస్మిం యస్మిం ఆరమ్మణే పతితుం కామేతి ఇచ్ఛతి, తత్థ తత్థ నిపాతితో. పుగ్గలవసే అవత్తిత్వా ఆరమ్మణేసు యదిచ్ఛకం నిపతనతోతి వుత్తం హోతి. ‘‘రఙ్గనటో వియా’’తి సమజ్జనటకో వియ. సభావతో అత్థి సంవిజ్జతీతి సన్తో. తథోతి చ అవితథోతి చ అత్థతో ఏకం. అఞ్ఞో పకారో అఞ్ఞథా. నత్థి అఞ్ఞథా అస్సాతి అనఞ్ఞథం. దుక్ఖదుక్ఖం నామ కాయికదుక్ఖ చేతసికదుక్ఖం. ‘‘కమ్మజానం’’తి విపాకక్ఖన్ధకటత్తా రూపానం. ‘‘ఉప్పత్తియా’’తి ఉప్పాదత్థాయ. ‘‘పగేవా’’తి పురేతరమేవ. ‘‘ఉప్పన్నం పీ’’తి ఉప్పన్నమ్పి చక్ఖు. ‘‘పవత్తియా’’తి సన్తానట్ఠితియా ఠితత్థాయ. ‘‘పటిజగ్గన దుక్ఖం’’తి సోధన దుక్ఖం. పచ్చయవేకల్లం నామ ఆహారచ్ఛేదాదికం. నను భిజ్జనభయేన పగేవ పచ్చయసమ్పాదనం నామ సఙ్ఖార దుక్ఖమేవ సియాతి. సచ్చం. ఇధ పన ఆసన్నే భిజ్జననిమిత్తం దిస్వా కతం పచ్చయ సమ్పాదనం అధిప్పేతం. ‘‘రక్ఖావరణగుత్తి సంవిధాన దుక్ఖం’’తి నానాభయతో రక్ఖణస్స చ ఆవరణస్స చ గోపనస్స చ సంవిధాన దుక్ఖం. ‘‘తదుభయేన సహేవ సిజ్ఝతీ’’తి కసిగోరక్ఖాదీని సఙ్ఖార కమ్మాని వా రక్ఖావరణ గుత్తిసం విధానాదీనివా కరోన్తానం తం దుక్ఖ దుక్ఖం తదుభయేన దుక్ఖేన సహేవ సిజ్ఝతి. ‘‘తేసం’’తి చక్ఖాదీని అస్సాదేన్తానం న ముచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పవత్తి నిరోధ భూతస్సా’’తి పవత్తియా నిరోధ భూతస్స. ‘‘తం పజహతి యేవా’’తి తం లోభం పజహతియేవ. ‘‘యావదేవా’’తి ఉపరిమపరియన్తేన. అహం అస్మీతి పవత్తో మానో అస్మిమానో. తస్స సముగ్ఘాతనం సముచ్ఛిన్దనం. ‘‘పరిఞ్ఞాతేసూ’’తి తేసు అనుసయితాయ తణ్హాయ పహానవసేన పరిఞ్ఞాతేసు. ‘‘తబ్బిపరీతేన పనా’’తి తతో విపరీతేన పన. అస్మిమానస్స అనధిట్ఠానభూతాతిఆది అత్థేన. అనిన్ద్రియబద్ధ ధమ్మా నామ పథవీపబ్బతాదీసు పవత్తా రూప ధమ్మా.

సత్తే అనుక్కణ్ఠమానే కరోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. తేసం సత్తానం. దుజ్జహో నామ నత్థి. తస్మా లోభోయేవ దుక్ఖసముదయారియ సచ్చం నామాతి యోజనా. సాసవా కుసలా కుసల ధమ్మా సముదయసచ్చం నామ, దుక్ఖ సచ్చభూతానం విపాకక్ఖన్ధకటత్తా రూపానం సముదయత్తా సంవడ్ఢనత్తా. మూలభావేన వుత్తా ‘అవిజ్జా పచ్చయా సఙ్ఖారా’తిఆదీసు. ‘‘నన్దనసదిసం’’తి దేవలోకే నన్దనవనుయ్యానసదిసం. ‘‘ఆదిపభవపధానభూతా’’తి దుక్ఖ ధమ్మానం ఆదిభూతా, పభవభూతా, పధానభూతా. ‘‘పభవభూతా’’తి చ పథముప్పత్తిహేతుభూతా. ‘‘తేసం’’తి దుక్ఖ ధమ్మానం.

‘‘కత్థచీ’’తి కామభవాదీసు కిస్మిఞ్చిభవే. ‘‘కదాచీ’’తి అతీతాదికాలేసు కిస్మిఞ్చికాలే. ‘‘కేసఞ్చీ’’తి దేవమనుస్సాదీసు సత్తేసు కేసఞ్చిసత్తానం. ‘‘కుతోచీ’’తి బహూసుకారణేసు కుతోచికారణా. ‘‘కథఞ్చీ’’తి కేనచిపకారేన.

‘‘పరిణామో’’తి పరిణమనం అఞ్ఞథాభావో. ‘‘తం సమఙ్గీనం’’తి తేహి చక్ఖాదీహి సమఙ్గీనం పుగ్గలం. పాళిపాఠే. ‘‘ఆదిత్తం’’తిఆదీపితం సముజ్జలన్తం. ‘‘కేనా’’తి కరణభూతేన కేన అగ్గినా. తథా అరియమగ్గో విపరిణామ ధమ్మో చ హోతి. సోవిపరిణామ దుక్ఖేనపి పుగ్గలం భుసం పీళేతియేవాతి యోజనా. ‘‘నా’’తి న సియా. సమనం వూపసమనం సన్తి. సబ్బదుక్ఖానం సన్తీతి విగ్గహో. సబ్బం వట్టదుక్ఖన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్సా’’తి అరియమగ్గస్స. ‘‘పవత్తమానా చా’’తి సన్తతిఠితివసేన వత్తమానా చ. ‘‘మహన్తం పరిళాహదుక్ఖం’’తి సోక పరిదేవ దుక్ఖ దోమనస్సుపాయాసానం పవత్తివసేన మహన్తం పరిళాహ దుక్ఖం. నిబ్బానస్స అనుప్పాద ధమ్మత్తా ఉప్పాదత్థాయ పచ్చయో నామ నత్థి. తథా అప్పవత్తి ధమ్మత్తా పవత్తత్థాయ. సమ్పాపుణితబ్బత్తా పన సమ్పాపనత్థాయ పచ్చయో అత్థీతి ఆహ ‘‘సమ్పాపక పచ్చయాభిసఙ్ఖరణలేసం’’తి. సమ్పాపక పచ్చయా నామ అరియ మగ్గో చ తస్స పచ్చయా చ.

భవాభవసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తదేవా’’తి తం దుక్ఖక్ఖన్ధం ఏవ. అనుపునప్పునం పదీయతే అనుప్పదానం. ‘‘నియ్యాతనట్ఠో’’తి హన్ద గణ్హాతి సమ్పటిచ్ఛాపనట్ఠో. ‘‘తతో’’తి వట్టదుక్ఖతో. ‘‘ముచ్చనూపాయస్సా’’తి దానసీలనిక్ఖమాదికస్స ముచ్చనూపాయస్స. ‘‘నిస్సరణవిముత్తియా’’తి నిస్సరణ సఙ్ఖాతాయ విముత్తియా. సఙ్ఖార దుక్ఖస్స అభావట్ఠో. ‘‘సమ్మోహస్స పహానవసేనా’’తి ఏతేన ఇధ దస్సనం నామ ఇతో పట్ఠాయ చతూసు సచ్చేసు అసమ్మోహ భావపత్తి ఏవ ఆలోకపత్తి ఏవ వుచ్చతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘పటివిజ్ఝనట్ఠో’’తి. తణ్హాయ దాసో తణ్హాదాసో. తణ్హాదాసస్స భావో తణ్హాదాసబ్యం. పరవసతో విముత్తివసేన అపరాధీనతా భుజిస్సభావో నామ. లోకియమగ్గాహి తణ్హాదాసబ్యం నాతివత్తన్తి. తణ్హావసం పూరయమానా తణ్హావిసయం విపాకం జనేన్తి. అయం అరియమగ్గో ఏవ తణ్హాయ అనారమ్మణభావే ఠితో తణ్హాదాసబ్యం అతివత్తతి. తణ్హావసం భిన్దమానో తణ్హాయ అవిసయం విపాకం జనేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘దుక్ఖముత్తియా’’తి దుక్ఖతో ముచ్చనత్థం. ‘‘దుక్ఖవడ్ఢియా’’తి దుక్ఖవడ్ఢనత్థాయ. సేసమేత్థ సుబోధం. ‘‘ఖయవిరాగ నిరోధ భూతో’’తి ఏత్థ కిలేస ధమ్మానం విరజ్జనం విగమనం అన్తరధానం విరాగో. ‘‘అనత్థ పదానీ’’తి అహితపదాని. భయాదీనవపదాని. ‘‘ద్వారఛక్కఆరమ్మణ ఛక్కభేదేనా’’తి ద్వారఛక్కం ధమ్మారమ్మణం హోతి. ఏవంసతి, ఆరమ్మణ ఛక్కన్తి న వత్తబ్బం ధమ్మారమ్మణస్స విసుం గహితత్తాతి. నో నవత్తబ్బం. కస్మా, ద్వారఛక్కతో సేసానం ధమ్మారమ్మణానం అత్థితాయాతి దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. పరతో ‘‘ఏత్థపీ’’తిఆదీసు ఏసేవనయోతి.

సబ్బసఙ్గహానుదీపనా నిట్ఠితా.

సముచ్చయసఙ్గహదీపనియాఅనుదీపనా నిట్ఠితా.