౬. రూపసఙ్గహఅనుదీపనా

౧౫౬. రూపసఙ్గహే. ‘‘చిత్తచేతసికే’’తి చిత్తచేతసిక ధమ్మే. ‘‘ద్వీహి పభేదప్పవత్తీహీ’’తి ద్వీహి పభేదసఙ్గహపవత్తి సఙ్గహేహి. ‘‘యే వత్తన్తీ’’తి యే ధమ్మా వత్తన్తి పవత్తన్తి. ‘‘ఏత్తావతా’’తి ఏత్తకేన ‘తత్థ వుత్తాభిధమ్మత్థా’తిఆదికేన వచనక్కమేన. నిపాతం ఇచ్ఛన్తా ఏత్తకేహి పఞ్చహి పరిచ్ఛేదేహీతి వణ్ణేన్తి. వచనవిపల్లాసం ఇచ్ఛన్తాతిపి యుజ్జతి. ‘‘సముట్ఠాతీ’’తి సుట్ఠు ఉట్ఠాతి, పాతుబ్భవతి, విజ్జమానతం గచ్ఛతి. ‘‘కమ్మాదీ’’తి కమ్మాదిపచ్చయో. ‘‘పిణ్డీ’’తి ఏకగ్ఘనతా వుచ్చతి. ఉపాదాయ మహన్తాని ఏవ హుత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇన్ద్రియబద్ధసన్తానం సత్తసన్తానం. అజ్ఝత్త సన్తానంతిపి వుచ్చతి. ‘‘విసంవాదకట్ఠేనా’’తి విరాధకట్ఠేన. భూతఞ్చ అభూతం కత్వా అభూతఞ్చ భూతం కత్వా సన్దస్సకట్ఠేనాతి వుత్తం హోతి. భూతవజ్జప్పటిచ్ఛాదనకమ్మం మహామాయా నామ. మాయం కరోన్తీతి మాయాకారా. ఆవిసనం నామ సత్తానం సరీరేసు ఆవిసనం. గహణం నామ సత్తానం అత్తనోవసం వత్తాపనం. తదుభయం కరోన్తా కత్థ ఠత్వా కరోన్తి. అన్తోవాఠత్వా కరోన్తి, బహివా ఠత్వా కరోన్తీతి పాకతికేహి మనుస్సేహి జానితుం పస్సితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అచిన్తేయ్యట్ఠానం నామ. ‘‘వఞ్చకట్ఠేనా’’తి ఏతా పకతియా అతిదుబ్బణ్ణం అత్తానం దేవచ్ఛరావణ్ణం కత్వా వఞ్చేన్తి. వసనరుక్ఖగుమ్బంపి దిబ్బవిమానం కత్వా వఞ్చేన్తి. ఏవరూపేన వఞ్చకట్ఠేన. ‘‘తేనేవట్ఠేనా’’తి విసంవాదకట్ఠాదినా తివిధేనేవ అత్థేన. తానిపిహి అసత్తభూతంయేవ అత్తానం సత్తోతి విసంవాదేన్తి. అరుక్ఖంయేవ అత్తానం రుక్ఖోతి విసంవాదేన్తి. అనిట్ఠం, అకన్తం, అమనాపంయేవ అత్తానం ఇట్ఠో, కన్తో, మనాపోతి వఞ్చేన్తి, తథా సహజాతానఞ్చ తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తో వా తిట్ఠన్తి. ఉదాహుబహివాతిట్ఠన్తీతి జానితుం పస్సితుం అసక్కుణేయ్యం ఠానం హోతీతి. ‘‘ఉభయత్థపీ’’తి మాయాకారాది మహాభూతేసు చ పథవియాదిమహాభూతేసు చ. ‘‘అభూతానీ’’తి అసన్తాని, అసచ్చాని.‘‘అబ్భుతానీ’’తి అచ్ఛరియకమ్మాని. ‘‘ఇమస్మిం పాఠే’’తి చతున్నం మహాభూతానన్తి ఏవం సమ్బన్ధ పదసహితే పాఠే. అఞ్ఞత్థ పన ఉపాదారూపం అనుపాదారూపన్తిఆదీసు యకార విరహో దిట్ఠోతి అధిప్పాయో. ధాతూనం అనేకత్థత్తా ‘‘పథయతి పక్ఖాయతీ’’తి వుత్తం. ‘‘పుథూ’’తి పాటిపదికపదం. తమేవ జాతత్థే నిరుత్తినయేన పథవీతి సిద్ధన్తి దస్సేతుం ‘‘పుథుమహన్తీ’’తిఆది వుత్తం. పకారేన థవీయతీతి అత్థే పథవీతి ఇదం ఉజుకమేవ. ‘‘ఆపేతీ’’తి బ్యాపేతి. ‘‘అప్పాయతీ’’తి భుసం పాయతి, వడ్ఢేతి. తేనాహ ‘‘సుట్ఠు బ్రూహేతీ’’తిఆదిం. నిసానత్థవసేనేవ పరిపాచనత్థోపి లబ్భతీతి ఆహ ‘‘పరిపాచేతివా’’తి. ‘‘సమీరేతీ’’తి సుట్ఠు ఈరేతి కమ్పేతి. వాయతి వహతీతి వాయో అత్థాతిస్సయ నయేన. ‘‘విత్థమ్భనం’’తి వివిధేన ఆకారేన భూతసఙ్ఘాటానం థమ్భనం వహనం అభినీహరణం. కక్ఖళతా నామ ఖరతా ఫరుసతా. సహజాతరూపానం పతిట్ఠానత్థాయ థద్ధతా థూలతా. సా సేసభూతేసు నత్థీతి ఆహ ‘‘సేసభూతత్తయం ఉపాదాయా’’తి. ‘‘అనవట్ఠానతా’’తి ఏత్థ అవట్ఠానం నామ అచలట్ఠానం. న అవట్ఠానన్తి అనవట్ఠానం. చలనన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ముదుభూతాపీ’’తిఆదిం. ఆబన్ధకం నామ ఆబన్ధితబ్బే వత్థుమ్హి ముదుమ్హి సతి, దళ్హం న బన్ధతి. థద్ధేసతి, దళ్హం బన్ధతీతి ఇదం లోకతోవ సిద్ధన్తి ఆహ ‘‘ఆబన్ధితబ్బాయా’’తిఆదిం. ‘‘తబ్భావం’’తి పరిణతభావం. ‘‘పరిపాచకతా దస్సనతో’’తి హేమన్తే అజ్ఝోహటాహారానం సుట్ఠుపరిపాచకతా దస్సనతోతి వదన్తి. ఉసతి దహతీతి ఉణ్హం. ‘‘దహతీ’’తి చ ఉణ్హతేజోపి ఉణ్హభావేన దహతి, సీతతేజోపి సీతభావేన దహతి. ఉణ్హేన ఫుట్ఠం వత్థు ఉణ్హత్తం గచ్ఛతి, సీతేన ఫుట్ఠం వత్థు సీతత్తం గచ్ఛతి. యఞ్చ ఉణ్హత్తం గచ్ఛతి, తం ఉణ్హతేజో ఉణ్హభావేన దహతినామ. యఞ్చ సీతత్తం గచ్ఛతి, తం సీతతేజో సీతభావేన దహతినామ. ఏవం సీతతేజోపి ఉసతిదహతీతి అత్థేన ఉణ్హత్త లక్ఖణోనామ హోతీతి. ఏవంసన్తే నీలేనవణ్ణేన ఫుట్ఠం వత్థు నీలం హోతి. పీతేన ఫుట్ఠం పీతం హోతి. నీలంపి పీతంపి తం వత్థుం దహతినామాతి చే. నీలేన వణ్ణేన ఫుట్ఠంనామ నత్థి. తథా పీతేన. కస్మా, నీలాదీనం ఉపాదారూపానం ఫుసన కిచ్చా భావతో. సమ్మిస్సితం నామ హోతి. న చ సమ్మిస్సనమత్తేన దహతి. ఫుసన్తో ఏవ దహతి. ఫుసన్తానంపి పథవివాతానం దహనకిచ్చం నత్థి. పరిపాచనకిచ్చం నత్థీతి అధిప్పాయో. సచే ఘనథద్ధే సిలాథమ్భే విత్థమ్భనం అత్థి, సకలో సిలాథమ్భో కప్పాసపిచుగుళ్హోవియ సిథిలో చ లహుకో చ భవేయ్య. నచ భవతి. తస్మా తత్థ విత్థమ్భనం నత్థీతి అధిప్పాయేన ‘‘సో పన ఘనథద్ధేసు సిలాథమ్భాదీసు న లబ్భతీ’’తి చోదేతి. తత్థ పన విత్థమ్భనం లబ్భమానం అధిమత్తేన న లబ్భతి, సహజాతభూతానం ఉపత్థమ్భనమత్తేన లబ్భతీతి దస్సేన్తో ‘‘నా’’తి వత్వా ‘‘తత్థహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘వహతీ’’తి థద్ధకక్ఖళ కిచ్చం వహతి.

పసాదరూపేసు. ‘‘సమవిసమం’’తి సమట్ఠానఞ్చ విసమట్ఠానఞ్చ, సమదేసఞ్చ విసమదేసఞ్చ, సమపథఞ్చ విసమపథఞ్చాతి ఏవమాదిం సమవిసమం. ‘‘ఆచిక్ఖతీ’’తి ఆచిక్ఖన్తం వియ తం జానన కిచ్చం సమ్పాదేతి. తేనాహ ‘‘సమవిసమజాననస్స తం మూలకత్తా’’తి. ‘‘అనిరాకరణతో’’తి అప్పటిక్ఖిపనతో. ‘‘తం వా’’తి రూపం వా. సుణన్తి జనా. సుయ్యన్తి జనేహి. ఏవం ఘాయన్తీతిఆదీసు. ‘‘జీవిత నిమిత్తం’’తి జీవితప్పవత్తికారణభూతో. ‘‘నిన్నతాయా’’తి విసయవిసయీభావూపగమనేన నిన్నతాయ. ‘‘జీవితవుత్తి సమ్పాదకత్తా’’తి నానావచీభేదవచీకమ్మప్పవత్తనేనాతి అధిప్పాయో. ఇమే పన పఞ్చ చక్ఖు పసాదాదయోతి సమ్బన్ధో. ‘‘దట్ఠుకామతా’’తి రూపతణ్హా వుచ్చతి. ఆదిసద్దేన సోతుకామతా ఘాయితుకామతా సాయితుకామతా ఫుసితుకామతాయో సఙ్గయ్హన్తి. అత్థతో సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ఏవ. ‘‘నిదానం’’తి కారణం. దట్ఠుకామతాదయో నిదాన మస్సాతి విగ్గహో. కుసలా కుసలకమ్మం. సముట్ఠాతి ఏతేనాతి సముట్ఠానం. కమ్మమేవ. దట్ఠుకామతాదినిదానకమ్మం సముట్ఠానం యేసన్తి సమాసో. పథవిఆదీని భూతాని. తేసం పసాదో లక్ఖణం ఏతేసన్తి విగ్గహో. దుతీయ వికప్పే. రూపాదీనం పఞ్చారమ్మణానం అభిఘాతం అరహతీతి రూపాదిఅభిఘాతారహో. భూతానం పసాదో భూతప్పసాదో. సో లక్ఖణం ఏతేసన్తి విగ్గహో. చక్ఖు ఊకాసిరప్పమాణే దిట్ఠ మణ్డలే తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘దిట్ఠమణ్డలే’’తి మహాజనేహి పకతి చక్ఖునా దిట్ఠే పసన్నమణ్డలే. తేలం సత్తపిచుపటలాని బ్యాపేత్వా తిట్ఠతివియాతి యోజనా. ‘‘సోతబిలం’’ నామ సోతకూపో. ‘‘అఙ్గులివేఠనా’’ నామ అఙ్గులిముద్దికా. ‘‘ఉపచితతనుతమ్బలోమం’’తి రాసీకతఞ్చ విరళఞ్చ తమ్బలోహవణ్ణఞ్చ సుఖుమలోమం. ఉపచితం రాసీకతం తనుతమ్బలోమం ఏత్థాతి విగ్గహో. ‘‘అజపదసణ్ఠానం’’తి అజస్స పాదేన అక్కన్తపదసణ్ఠానవన్తం. ‘‘ఉప్పలదలం’’ నామ ఉప్పలపణ్ణం. ఉప్పలదలస్స అగ్గసణ్ఠానవన్తం. ‘‘వట్టి’’ నామ ఇధ మనుస్సానం సరీరాకారసణ్ఠితా ఆయతపిణ్డి. ‘‘సుక్ఖచమ్మాని చ ఠపేత్వా’’తి సమ్బన్ధో. తే పన పఞ్చప్పసాదా. సముదీరణం చఞ్చలనం. ‘‘యథాతం’’తి కతమం వియ తం. ఇమే పసాదా విచిత్తా, కథంవిచిత్తాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసా’’తి. కథం అసదిసాతి ఆహ ‘‘తేహీ’’తిఆదిం.

గోచరరూపేసు. ‘‘వణ్ణవిసేసం’’తి వణ్ణవిసేసత్థం. వణ్ణవికారన్తి వుత్తం హోతి. హదయే గతో పవత్తో భావో హదయఙ్గతభావో. ‘‘భావో’’తి చ అధిప్పాయో వుచ్చతి. తం పకాసేతి, ముఖే వణ్ణవికారం దిస్వా అయం మే తుస్సతి, అయం మే రుచ్చతి, అయం మే కుప్పతి, అయం సోమనస్సితో, అయం దోమనస్సితోతి ఏవం జాననపచ్చయత్తా. ‘‘పకతియా పీ’’తి వణ్ణవిసేసం అనాపజ్జిత్వాపీతి అధిప్పాయో. ‘‘యం కిఞ్చిదబ్బం’’తి సవిఞ్ఞాణకవత్థుం. సమవిసమం పుబ్బే పకాసితం. తం తం అత్థం వా ఆచిక్ఖతి తం సుత్వా తస్స తస్స అత్థస్స జాననతో. అత్తనో వత్థుం వా ఆచిక్ఖతి తం సుత్వా తస్స వత్థుస్సపి జాననతో. ‘‘అత్తనో వత్థుం సూచేతీ’’తి ఇధ ఇదం నామ అత్థీతి పకాసేతి. ‘‘ఫుసీయతీ’’తి ఫుసిత్వా విజానీయతి. ‘‘తం’’తి ఫుసనం. ‘‘తస్సా’’తి ఆపోధాతుయా. ‘‘ద్రవతావా’’తి అద్దతిన్తరసతావా. ఫుసిత్వా గయ్హతి, సా చ ఆపోధాతు సియాతి చోదేతి. వుచ్చతే పరిహారో. ఏవం పన న లబ్భతి, తస్మా సా తేజోయేవ. న ఆపోతి. ఏత్థ ఏవం అలబ్భమానాపి సాసీతతా ఆపోయేవ, న తేజో. కస్మా, ఆపస్సపి సీతుణ్హవసేన దువిధతా సమ్భవతో. తస్మిఞ్హి లోహరసే ఉణ్హతా ఉణ్హఆపో, సీతవత్థూసు సీతతా సీతఆపోతి చే. ఏవం పన సతి తేజో నామ నత్థీతి ఆపజ్జతీతి పరిహారో. ‘‘సహ అప్పవత్తనతో’’తి ఏకతో అప్పవత్తనతో. ‘‘ఓరపారానం వియా’’తి నదియం తీరం నామ ఇదం ఓరిమతీరం, ఇదం పారిమన్తి నియమతో నత్థి. యత్థ సయం తిట్ఠతి, తం ఓరిమన్తి, ఇతరం పారిమన్తి వోహరతి. ఏవం ఓరపారానం అనవట్ఠానం హోతీతి. ఏత్థ చ ‘‘సీతుణ్హానం సహ అప్పవత్తనతో’’తి ఏతేన యది తే సహ పవత్తేయ్యుం. తత్థ సీతతా ఆపోనామ, ఉణ్హతా తేజోనామాతి వత్తబ్బా సియుం. న పన తే సహ పవత్తన్తి, తస్మా తథా న వత్తబ్బా హోన్తీతి దస్సేతి. న న వత్తబ్బా. కస్మా, ఉణ్హతేజేన యుత్తోహి ఆపో ఉణ్హత్తమేవ గచ్ఛతి. యథాతం ఉణ్హతేజేన యుత్తా పథవీపి వాయోపి ఉణ్హత్తమేవ గచ్ఛన్తీతి. తస్మా తే సహ న పవత్తన్తి. సహ అప్పవత్తేసుపి తేసు అఞ్ఞత్థ సీతవత్థూసు సీతతా ఆపోనామాతి వత్తబ్బమేవ హోతీతి చోదనా. ఏవంసన్తే తస్మిం లోహరసే సబ్బేపి రూపధమ్మా ఉణ్హత్తం గచ్ఛన్తీతి సబ్బేపి తేజోభావం పాపుణన్తి. ‘ఉణ్హత్త లక్ఖణో తేజో’తిహి వుత్తం. యది చ సీతవత్థూసు సీతభావో నామ సియా. తత్థపి తేన యుత్తా సబ్బేపి రూపధమ్మా సీతతం గచ్ఛన్తియేవ. తత్థపి తవమతియా సబ్బేపి ఆపోభావం పాపుణన్తి. న పన సక్కా తథా భవితుం. న హి ఏవరూపం లక్ఖణఞ్ఞథత్తం నామ తేసం అత్థి. భావఞ్ఞథత్తమేవ అత్థి. తత్థ ‘‘లక్ఖణఞ్ఞథత్తం’’ నామ పథవీ ఆపోభావం గచ్ఛతి. ఆపో పథవిభావం గచ్ఛతీతిఆది. ‘‘భావఞ్ఞథత్తం’’ నామ పథవీ కదాచి కక్ఖళా హోతి. కదాచి ముదుకా. ఆపో కదాచి ఆబన్ధనమత్తో హోతి. కదాచి పగ్ఘరణకో. తేజో కదాచి ఉణ్హో, కదాచి సీతో. వాయో కదాచి విత్థమ్భనమత్తో, కదాచి సముదీరణోతి. ఏవం ఏకమేకస్సా ధాతుయా తిక్ఖ మన్ద ఓమత్తాధిమత్తవసేన క్రియాసఙ్కన్తి నామ అత్థీతి. తస్మా యం వుత్తం ‘ఉణ్హతేజేన యుత్తోహి ఆపో ఉణ్హత్తమేవ గచ్ఛతి, యథా తం ఉణ్హతేజేన యుత్తా పథవీపి వాయోపి ఉణ్హత్తమేవ గచ్ఛన్తీ’తి. తం లక్ఖణఞ్ఞథత్తవచనం హోతి. న యుజ్జతి. న హి ఉణ్హతేజేన యుత్తా సబ్బేతేధమ్మా ఉణ్హత్తం గచ్ఛన్తి. అత్తనో అత్తనో సభావం న విజహన్తి. తథాహి తస్మిం పక్కుథితే సన్తత్తే లోహరసే భావో ఉణ్హత్తం న గచ్ఛతి. ఆబన్ధన సభావం వా పగ్ఘరణ సభావం వా న విజహతి. యది ఉణ్హత్తం గచ్ఛేయ్య, తం సభావం విజహేయ్య. ఏవంసతి, తస్మిం లోహరసే ఆబన్ధనాకారో వా పగ్ఘరణాకారో వా న పఞ్ఞాయేయ్య. సబ్బేరూప ధమ్మా విక్కిరేయ్యుం. విక్కిరిత్వా అన్తరధారేయ్యుం. న చ న పఞ్ఞాయతి. నాపి విక్కిరన్తి. నోచ తత్థ ఆబన్ధనాకారో ఉణ్హత్తం గచ్ఛతి. అఞ్ఞోహి ఆబన్ధనాకారో, అఞ్ఞం ఉణ్హత్తం. ఆబన్ధనాకారో ఆపో, ఉణ్హత్తం తేజో. తత్థ పథవివాయేసుపి ఏసేవనయో. తస్మా యం వుత్తం ‘‘యది తే సహ పవత్తేయ్యుం. తత్థ సీతతా ఆపోనామ, ఉణ్హతా తేజో నామాతి వత్తబ్బా సియుం. న పన తే సహ పవత్తన్తి. తస్మా తథా న వత్తబ్బా హోన్తీతి దస్సేతీ’’తి. తం సువుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘తేసం అనవట్ఠానతో’’తి ఏతేన సచే తే సీతుణ్హా అవట్ఠితా సియుం. అథ సబ్బకాలేపి సీతతా ఆపోనామ, ఉణ్హతా తేజోనామాతి వత్తబ్బా సియుం. న పన తే అవట్ఠితా హోన్తి. అనవట్ఠితా ఏవ హోన్తి. తస్మా తథా న వత్తబ్బా హోన్తీతి దస్సేతి. ఏత్థ చ అనవట్ఠితేసు సన్తేసు యది సీతతా ఆపో నామ, ఉణ్హతా తేజోనామాతి వదేయ్యుం. ఏవఞ్చసతి, ఆపతేజాపి అనవట్ఠితా సియుం. యో ఇదాని ఆపో, సోయేవ ఖణన్తరే తేజో నామ. యో వా ఇదాని తేజో, సోయేవ ఖణన్తరే ఆపో నామాతి ఆపజ్జేయ్యుం. న చ సక్కా తథా భవితుం. లక్ఖణఞ్ఞథత్తే అసన్తే వోహారఞ్ఞథత్తస్సపి అసమ్భవతో. తేన వుత్తం ‘‘ఓరపారానం వియ తేసం అనవట్ఠానతో చ విఞ్ఞాయతీ’’తి. తత్థ ‘‘విఞ్ఞాయతీ’’తి సాసీతతా తేజోయేవ, న ఆపోతి విఞ్ఞాయతీతి.

‘‘అథ పనా’’తిఆదీసు. యం పుబ్బే పరేన వుత్తం ‘నను ద్రవతా వా ఫుసిత్వా గయ్హతీ’తి. తం విచారేతుం ‘‘అథ పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘అథ పనా’’తి యది పన గయ్హతి, ఏవంసతీతి చ. ఏవఞ్చసతి ఆరమ్మణ భూతో ఏవ సియాతి సమ్బన్ధో. అయం పనేత్థా ధిప్పాయో. సచే ద్రవభావభూతో ఆపో ఫుసిత్వా గయ్హేయ్య. ఏవం సతి, అయోపిణ్డాదీసు ఆబన్ధనమత్తభూతో ఆపోపి ఫుసిత్వా గహేతబ్బో సియా. కస్మా, ఆపభావేన ఏకత్తా. ఏవఞ్చసతి, తేసు అయోపిణ్డాదీసు సో ఆపో తాని హత్థేన వా పాదేన వా ఫుసన్తస్స పహరన్తస్స వినా ఇతర మహాభూతేహి విసుం కాయిక సుఖదుక్ఖానం ఆరమ్మణ పచ్చయో సియా. యథాతం, తేస్వేవ అయోపిణ్డాదీసు పథవిమహాభూతం వినా ఇతరమహాభూతేహి విసుం కాయికసుఖదుక్ఖానం ఆరమ్మణ పచ్చయో హోతి. ఏవం తేజోవాయేసుపీతి. న పన సో విసుం కాయికసుఖదుక్ఖానం ఆరమ్మణ పచ్చయో హోతి. తస్మా సో ఫోట్ఠబ్బ సభావో న హోతి. యథా చ సో ఫోట్ఠబ్బసభావో న హోతి. తథా పకతి ఉదకాదీసు ద్రవభావభూతోపి ఆపో తాని ఫుసన్తస్స పహరన్తస్స కాయికసుఖదుక్ఖానం ఆరమ్మణ పచ్చయో న హోతి. న చ ఫోట్ఠబ్బ సభావోతి. ఏవఞ్చసతి, కథం అయోపిణ్డాదీసు ఆబన్ధనమత్తభూతో ఆపో కాయికసుఖదుక్ఖానం పచ్చయో న హోతి. కథఞ్చ తేసు ఇతరమహాభూతాని విసుం విసుం కాయికసుఖదుక్ఖానం పచ్చయా హోన్తీతి. తం దస్సేతుం ‘‘యఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘సణ్హథద్ధతావసేనవా’’తి తేసు ఠితాయ పథవిధాతుయా సణ్హథద్ధతావసేన వా. సణ్హపథవీసుఖవేదనాయ థద్ధపథవీదుక్ఖవేదనాయ ఆరమ్మణ పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. ఏవం సేసేసు. ‘‘అబ్భన్తరత్థమ్భనస్సా’’తి తేసం అయోపిణ్డాదీనం అబ్భన్తరే ఠితస్స విత్థమ్భన సభావస్స. ‘‘నో అఞ్ఞథా’’తి తానితీణి కారణాని ఠపేత్వా ఆబన్ధన క్రియం పటిచ్చ కాయికసుఖదుక్ఖుప్పత్తి నామ నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదాని పకతి ఉదకాదీసు ద్రవభావభూతం ఆపోధాతుమ్పి ఫుసిత్వా జానన్తీతి మహాజనా మఞ్ఞన్తి. తబ్బిసోధనేన సహ లద్ధగుణం దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘పథమం ద్రవతా సహితాని. ల. జానన్తీ’’తి ఇదం పధాన వచనం. లోకే హత్థేన పరామసిత్వా వా చక్ఖునా దిస్వా వా ఇదం రస్సం, ఇదం దీఘం, ఇదం వట్టం, ఇదం మణ్డలన్తిఆదినా సణ్ఠానం జానన్తా హత్థ ఫుసనేన వా చక్ఖు దస్సనేన వా సహేవ తం జానన్తీతి మఞ్ఞన్తి. తత్థ పన పురిమభాగే కాయద్వారవీథి చిత్తేన పచ్చుప్పన్నాని తీణిభూతాని ఫుసిత్వా వా చక్ఖుద్వార వీథిచిత్తేన పచ్చుప్పన్నం రూపం దిస్వా వా పచ్ఛా వత్థుగ్గహణవీథియా ఉప్పన్నాయ ఏవ సణ్ఠానం జానన్తి. ఏసేవనయో రత్తియం అలాతచక్కసణ్ఠానం జానన్తస్సపి. తత్థ పన బహూనిపి పుబ్బాపరవీథిచిత్తసన్తానాని ఇచ్ఛితబ్బాని. తథా లోకే చక్ఖునా దిస్వా ద్వారవాతపానాదీనం ఛిద్దవివరాని జానన్తా చక్ఖునా దస్సనేన సహేవ తాని జానన్తీతి మఞ్ఞన్తి. తత్థ పన పురిమభాగే చక్ఖుద్వారికవీథి చిత్తేన పచ్చుప్పన్నాని కవాటరూపభిత్తి రూపాని పునప్పునం దిస్వా పచ్ఛా అలాతచక్కస్స మజ్ఝే వివరంపి జానన్తా వియ విసుం ఉప్పన్నాయ మనోద్వారిక విఞ్ఞాణవీథియా ఏవ తం ఛిద్దవివరభూతం ఆకాసం జానన్తి. తథా హత్థేన ఉదకం ఫుసన్తస్స పథమం ద్రవసహితాని విలీనాని ముదూని తీణిఫోట్ఠబ్బ మహాభూతాని విసుం విసుం కాయద్వారిక వీథి చిత్తేహి ఫుసనకిచ్చేన ఆరమ్మణం కరిత్వా పచ్ఛా విసుం సుద్ధాయ మనోద్వారిక వీథియా ఏవ ద్రవభావసఙ్ఖాతం పగ్ఘరణక ఆపోధాతుం జానన్తి. ఏవం సన్తేపి తం ద్రవభావంపి హత్థేన ఫుసనేన సహేవ జానన్తీతి మఞ్ఞన్తీతి అధిప్పాయో.

గావో చరన్తి ఏత్థాతి ఆహ ‘‘గున్నం చరణట్ఠానం’’తి. అక్ఖర విదూ పన గోసద్దం ఇన్ద్రియత్థేపి ఇచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘గోతి వా’’తిఆదిం. తాని చక్ఖాదీని ఏతేసు రూపాదీసు చరన్తి, ఏతాని వా రూపాదీని తేసు చక్ఖాదీసు చరన్తి. తత్థ పురిమేన గావో ఇన్ద్రియాని చరన్తి ఏతేసూతి గోచరానీతి దస్సేతి. పచ్ఛిమేన గోసుఇన్ద్రియేసు చరన్తీతి గోచరానీతి. ఇమాని పన పఞ్చ రూపాదీని.

భావద్వయే. ఇచ్ఛనట్ఠేన ఠానట్ఠేన ఠపనట్ఠేన చ ఇత్థీ. సాహికామరతి అత్థాయ సయంపి అఞ్ఞంకామికం ఇచ్ఛతి. సయఞ్చ కామికేన ఇచ్ఛీయతి. అఞ్ఞో చ కామికో ఘరావాస సుఖత్థాయ తత్థ ఠానం ఉపేతి, పతిట్ఠాతి. ఆయతిఞ్చ కులవంసప్పతిట్ఠానత్థాయ తత్థ కులవంస బీజం ఠపేతీతి. పూరణట్ఠేన ఇచ్ఛనట్ఠేన చ పురిసో. సోహి అత్తహితఞ్చ పూరేతి, పరహితఞ్చ ఇచ్ఛతి. ఇధలోకహితఞ్చ పూరేతి, పరలోకహితఞ్చ ఇచ్ఛతి. ఉభయలోకహితఞ్చ పూరేతి, లోకుత్తరహితఞ్చ ఇచ్ఛతి, ఏసతి, గవేసతీతి. పుమస్ససకం పుంసకం. పురిసలిఙ్గాది. నత్థి పుంసకం ఏతస్సాతి నపుంసకం. ‘‘యస్స పన ధమ్మస్సా’’తి భావరూపధమ్మస్స. ‘‘తం’’తి ఖన్ధపఞ్చకం. మహాసణ్ఠానం సత్తానం జాతిభేదం లిఙ్గేతి ఞాపేతీతి లిఙ్గం. లక్ఖణపాఠకా నిమినన్తి సఞ్జానన్తి కల్యాణ పాపకం కమ్మవిపాకం ఏతేనాతి నిమిత్తం. కిరియా కుత్తం. ఆయుకన్తం కప్పీయతి సఙ్ఖరీయతీతి ఆకప్పో. సబ్బేపేతేలిఙ్గాదయో. సోచ అవిసదాదిభావో. ‘‘వచనేసుచా’’తి ఇత్థిసద్దపురిససద్దాదీసు చ. ‘‘వచనత్థేసు చా’’తి ఇత్థి సణ్ఠాన పురిససణ్ఠానాది అత్థేసు చ. ‘‘నిమిత్తసద్దో వియా’’తి నిమిత్త సద్దో అఙ్గజాతే పాకటో వియాతి. న పాకటో దిట్ఠో. అపాకటో పన కత్థచి దిట్ఠోతి అధిప్పాయో. ‘‘భవన్తి సద్దబుద్ధియో’’తి సద్దసత్థనయో. ‘‘భవన్తి లిఙ్గాదీనీ’’తి అట్ఠకథానయో. తత్థ హి ఇత్థిలిఙ్గాదీనం హేతుభావ లక్ఖణన్తి వుత్తం. ‘‘ఏతస్మిం సతీ’’తి చ జాతియా సతి, జరామరణం హోతి. అసతి న హోతీతి ఏత్థవియ హేతు ఫలభావపాకటత్థం వుత్తం.

వత్థురూపే. నిరుత్తినయేన వచనత్థా భవన్తి. ధాతు ద్వయం నామ మనోధాతు మనోవిఞ్ఞాణధాతు ద్వయం. ‘‘అవత్వా’’తి హదయ వత్థుం అవత్వా. ‘‘తం’’తి హదయ వత్థు రూపం. ‘‘పఞ్చా’’తి పఞ్చవత్థూని. ‘‘తేసం’’తి తేసం కుసలాదీనం. ‘‘తత్థ వుత్తం’’తి పట్ఠానే వుత్తం. ‘‘యం రూపం నిస్సాయా’’తి యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తీతి ఇమం పాఠం నిద్దిసతి. ‘‘అనఞ్ఞ సాధారణేసు ఠానేసూ’’తి చక్ఖు వత్థాదీహి అఞ్ఞవత్థూహి అసాధారణేసు కుసలాకుసలట్ఠానేసు.

జీవితరూపే. ‘‘ఆధిప్పచ్చయోగేనా’’తి అధిపతిభావయోగేన. ‘‘అధిపతిభావో’’తి చ ఇన్ద్రియపచ్చయ కిచ్చం వుచ్చతి. న అధిపతి పచ్చయకిచ్చం. ‘‘జీవన్తీ’’తి హరితభావం న విజహన్తీతి వుత్తం హోతి. న హి తాని ఏకన్తేన జీవన్తాని నామ హోన్తి. జీవిత రూపస్స ఏకన్త కమ్మజస్స బహిద్ధా అనుపలద్ధత్తా. కమ్మజరూపాని జీవన్తి యేవాతి సమ్బన్ధో. ‘‘కమ్మే అసన్తేపీ’’తి కమ్మచేతనాయ పుబ్బే నిరుద్ధత్తా వుత్తం. తదత్థం బ్యతిరేకతో పాకటం కరోన్తో ‘‘తథాహీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఇతర రూపానీ’’తి చిత్తజరూపాదీని. ఏకవీథివారో నామ పఞ్చద్వారవీథివారో. మనోద్వారవీథివారో ఏకజవన వారోతి వుత్తో. పరిచ్ఛిన్నం హోతి. కస్మా, ఏకేకస్మిం వీథివారే నిరుద్ధే భవఙ్గ సమయే అసదిసస్స రూపసన్తానస్స పాతుబ్భావతోతి అధిప్పాయో. తఞ్చ ఖో రూపవిసేసం జానన్తస్సేవ పాకటం హోతి. అజానన్తస్స పన తఙ్ఖణమత్తే అపాకటం. కస్మా, తాదిసస్సపి ఉతుజరూపసన్తానస్స థోకం పవత్తనతో. యస్సహి దోస సముట్ఠితేన రూపసన్తానేన ముఖరూపం దుబ్బణ్ణం హోతి. తస్స దోసే నిరుద్ధేపి తం రూపం థోకం దుబ్బణ్ణమేవ ఖాయతీతి. ‘‘ఉతుజాహారజానఞ్చ సన్తతి పచ్చుప్పన్నం’’తి అధికారో. ఏకం అద్ధాపచ్చుప్పన్నమేవ హోతీతి వుత్తం. న ను చక్ఖుసోతాదీని కమ్మజరూపసన్తానానిపి పవత్తికాలే కదాచి సుప్పసన్నాని, కదాచి పసన్నాని, కదాచి అప్పసన్నాని దిస్సన్తీతి. సచ్చం, తథా పవత్తి పన సన్తాన విచ్ఛేదేన న హోతి, నానావిచ్ఛిన్నే చ ఏకేకస్మిం సన్తానే తేసం పునఘటనం నామ నత్థి. సకిం అన్ధో అన్ధోయేవ హోతి. బధిరోచ బధిరోయేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘యది ఏవం’’తి ఏవం యది సియాతి అత్థో. ‘‘అరూప ధమ్మానం సన్తతి పచ్చుప్పన్నం’’తి అధికారో. ‘‘విపాకానీ’’తి భవఙ్గభూతాని విపాకాని. ఏకసన్తతివసేన పవత్తిస్సన్తియేవ, తస్మా తేసం నానాసన్తతి పచ్చుప్పన్నం నామ న వత్తబ్బం. కస్మా, యావజీవమ్పి ఏక కమ్మనిబ్బత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇతరాని పనా’’తి కుసలా కుసల క్రియచిత్తాని పన. ‘‘తదారమ్మణా’’తి నిరుద్ధారమ్మణా. అద్ధానప్ఫరణానుభావేన పవత్తన్తియేవ. న పన చిత్తజరూపాదీని వియ అత్తనో జనకపచ్చయే నిరుద్ధే నిరుజ్ఝన్తి. అయం అరూపధమ్మానం జీవన్తత్తే విసేసోతి అధిప్పాయో. ‘‘అయమత్థో వత్తబ్బో’’తి అరూప ధమ్మానం జీవన్తతావిసేసో వత్తబ్బో. యథా రూపసన్తతియం అనన్తర పచ్చయో నామ నత్థి. చుతికాలే భవన్తరరూపసన్తానస్స కిఞ్చి పచ్చయత్తం అనుపగన్త్వా నిరుజ్ఝతి. తేన భవన్తర పాతుబ్భావో నామ తేసం నత్థి. న తథా అరూపసన్తతియం. తత్థ పన చుతిచిత్తమ్పి పటిసన్ధియా అనన్తర పచ్చయో హుత్వా నిరుజ్ఝతి. తేన భవన్తరపాతుబ్భావో నామ తేసం అత్థి. అయమ్పి అరూపధమ్మానం జీవన్తత్తే విసేసో. తస్మా అరూపధమ్మానంపి కమ్మజరూపానం వియ నిచ్చం జీవితయోగేన జీవన్తత్తా సన్తతి పచ్చుప్పన్నం నామ న భవేయ్యాతి న చోదేతబ్బన్తి. కుసలా కుసల క్రియచిత్తాని నామ అకమ్మజాని హోన్తి. చిత్తజరూపాదీని వియ అతీతం కమ్మం అనపేక్ఖిత్వా తఙ్ఖణికేహి నానాపచ్చయేహి ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా తేసం జీవన్తానంపి సతం అజీవన్తానం చిత్తజరూపాదీనం వియ నానాసన్తతి పచ్చుప్పన్నం నామ అత్థి. జీవన్తతా విసేసోపి అత్థీతి అధిప్పాయో. ఏత్థ కేచి వదన్తి. రుక్ఖాదీసుపి జీవితం నామ అత్థి. యతో తేసం హరితతా చ అహరితతా చ రూహనఞ్చ-అరూహనఞ్చ దిస్సతీతి. వుచ్చతే, యది తేసం జీవితం నామ అత్థి, అరూపజీవితం వా సియా, రూపజీవితం వా. తత్థ సచే అరూపజీవితం హోతి. యథా తేన సమన్నాగతో సత్తో పునప్పునం మరిత్వా పునప్పునం భవన్తరే పాతుబ్భవన్తి. తథా రుక్ఖాపి మరిత్వా భవన్తరే పాతుబ్భవేయ్యుం. అథ రూపజీవితం సియా. యథా సత్తానం చక్ఖాది అఙ్గేసు జీవిత సన్తానే భిన్నే తాని అఙ్గాని పున జీవన్తాని కాతుం న సక్కోన్తి. తథా రుక్ఖాపి ఖన్ధేసు వా సాఖాసువా ఛిన్నేసు జీవితసన్తానే భిన్నే తేఖన్ధావా సాఖాయో వా పున అఞ్ఞత్థ రోపేతుం న సక్కా భవేయ్యుం. సక్కా ఏవ భవన్తి. తస్మా తదుభయంపి జీవితం నామ తేసం నత్థీతి దట్ఠబ్బం. విభావనిపాఠే. న హి తేసం కమ్మంయేవ ఠితికారణం హోతీతి ఏత్థ కమ్మం ఠితికారణం ఏవ న హోతీతి యోజేతబ్బం. తేనాహ ‘‘ఆహారజాదీనం’’తిఆదిం. ఏకకలాపే గతా పవత్తా సహజాత పచ్చయా, తేహి ఆయత్తా పటిబద్ధాతి విగ్గహో. కమ్మాదీనం రూపజనకపచ్చయానం జనకానుభావో నామ రూపకలాపానం ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ ఫరతి, న ఠితిక్ఖణే. ఉపచయసన్తతియో చ ఉప్పాదక్ఖణే లబ్భన్తి, న ఠితిక్ఖణే. తస్మా తా జనకపచ్చయానుభావక్ఖణే లద్ధత్తా కుతోచిజాతనామం లభన్తి. జరతాపన ఠితిక్ఖణే ఏవ లబ్భతి, న ఉప్పాదక్ఖణే. తస్మా సా కుతోచిజాత నామం న లభతి. యది పన ఆహారజాదీనం రూపధమ్మానం ఠితి నామ ఆహారాది జనకపచ్చయాయత్తా భవేయ్య. జరతాపి జనకపచ్చయానుభావక్ఖణేవ లబ్భమానా సియా. ఏవఞ్చసతి, సాపి కుతోచిజాత నామం లభేయ్య. న పన లభతి. తస్మా తేసం ఠితి నామ జనకపచ్చయాయత్తా న హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇతరథా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఉపత్థమ్భమానా’’తి కలాపన్తరే ఠత్వా ఉపత్థమ్భమానా. ‘‘న ఖణఠితిప్పవత్తియా’’తి ఖణఠి తిభావేన పవత్తిఅత్థాయ ఉపత్థమ్భన్తి, అనుపాలేతీతి యోజనా. సబ్బేసంపి రూపారూపధమ్మానం. ‘‘తం’’తి విభావనివచనం. ‘‘ఇదం పనా’’తి జీవితరూపం పన.

ఆహారరూపే. ‘‘సవత్థుకవచనం’’తి భోజనాది వత్థునా సహ పవత్తతీతి సవత్థుకం. వచనం. న హి నిబ్బత్తితం ఆహార రూపం నామ కబళం కాతుం సక్కా హోతీతి. ‘‘వివేచితానీ’’తి పాచన కిచ్చేన విభజితాని. విసుం విసుం కతాని. ‘‘పఞ్చధా విభాగం గచ్ఛన్తీ’’తి ఏకం భాగం పాణకా ఖాదన్తి. ఏకం భాగం ఉదరగ్గి ఝాపేతి. ఏకో భాగో ముత్తం హోతి. ఏకోభాగో కరీసం. ఏకోభాగో రసభావం ఆపజ్జిత్వా సోణితమంసాదీని ఉపబ్రూహయతీతి ఏవం వుత్తనయేన పఞ్చధా విభాగం గచ్ఛన్తి. ‘‘లోకే’’తి లోకియ గన్థే. ‘‘తతో’’తి ఆమాసయతో. అనుఫరన్తో హుత్వా. ‘‘తస్సా’’తి రసభాగస్స. ‘‘భూతేసూ’’తి మహాభూతేసు. సహ ఇన్ద్రియేన వత్తతీతి సేన్ద్రియో. కాయో. ఉదయతీతి ఓజా. దకారస్స జకారో. అవతి జనేతీతి ఓజా. అవసద్దస్స ఓకారో. ‘‘అత్తనోవత్థుం’’తి అత్తనోనిస్సయభూతం రూపకాయం.

‘‘అఞ్ఞాపదేసో’’ నామ రూపస్స లహుతాతిఆదీసు అఞ్ఞస్స రూపస్స క్రియామత్తభావేన అపదిసనం వుచ్చతి. ‘‘ఉజుకతోవ నిప్ఫాదితం’’తి ముఖ్యతోవ జనితం. యథాహి సబ్బం అనిప్ఫన్నరూపం అజాతి ధమ్మత్తా ఉజుకతో కమ్మాదీహి జాతం నామ న హోతి. కమ్మాదీహి జాతం పన నిప్ఫన్నరూపం నిస్సాయ దిస్సమానత్తా ఠానూపచారేన విఞ్ఞత్తి ద్వయం చిత్తజంతిఆదినా వుచ్చతి. న తథా ఇదం నిప్ఫన్నరూపం. ఇదం పన జాతిధమ్మత్తా ఉజుకతోవ కమ్మాదీహి పచ్చయేహి నిప్ఫాదితం జనితన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘రూపం’’తి వుత్తే అనిప్ఫన్నరూపంపి లబ్భతీతి తతో విసేసనత్థం రూపరూపన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘రుప్పనలక్ఖణ సమ్పన్నం’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘రుప్పనలక్ఖణం’’ నామ సీతుణ్హాదీహి వికారపత్తిలక్ఖణం. తమ్పన అనిప్ఫన్న రూపే ముఖ్యతో న లబ్భతి. నిప్ఫన్నరూపే ఏవ లబ్భతి. కస్మా, నిప్ఫన్నరూపస్సహి నానావికారో వికారరూపన్తి వుచ్చతి. లక్ఖణం లక్ఖణ రూపన్తి వుచ్చతి. వికారస్స పన వికారో నామ నత్థి. లక్ఖణస్స చ లక్ఖణం నామ నత్థి. యది అత్థీతి వదేయ్య. వికారస్స వికారో, తస్స చ వికారో, తస్స చ వికారోతి అపరియన్తమేవ సియా. తథా లక్ఖణేపీతి.

ఆకాసధాతుయం. ‘‘పకాసన్తీ’’తి ఇదం ఏకం ఇదం ఏకన్తి పఞ్ఞాయన్తి. ‘‘పరిచ్ఛిన్దతీ’’తి ఆహ ‘‘పరితో’’తిఆదిం. ‘‘అసమ్మిస్సం’’తి వత్వా తదత్థం వివరతి ‘‘ఏకత్తం అనుపగమనం’’తి. పరిచ్ఛిన్దీయతీతి పరిచ్ఛేదోతి ఆహ ‘‘తేహి వా’’తిఆదిం. ‘‘తేహి వా’’తి కలాపన్తరభూతేహి వా. ‘‘అత్తనో వా పరేసం వా అకత్వా’’తి అత్తనోపక్ఖికం వా పరేసం పక్ఖికం వా అకత్వా. పరిచ్ఛేద క్రియామత్తం పరిచ్ఛేదోతి ఆహ ‘‘తేసం వా’’తిఆదిం. ‘‘తేసం వా’’తి కలాపన్తరభూతానం వా. ‘‘అయం పనా’’తి అయం పరిచ్ఛేదో పన. ‘‘తస్సా’’తి పరిచ్ఛేదస్స. సో పాళియం వుత్తోతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇతి కత్వా’’తి ఏవం మనసికత్వా. ‘‘ఏతేహీ’’తి ఏతేహి మహాభూతేహి. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ అబ్యాపితతా’’తి ద్విన్నం తిణ్ణం వా రూపకలాపానం ఏకకలాపత్తూపగమనం అఞ్ఞమఞ్ఞ బ్యాపితా నామ, తథా అనుపగమనం అఞ్ఞమఞ్ఞ అబ్యాపితతా నామ. తేనాహ ‘‘ఏకత్తం’’తిఆదిం. ‘‘తత్థా’’తి తిస్సం పాళియం. ‘‘నానాకలాపగతానం భూతానం’’తి ఏతేన కలాపపరియన్తతా ఏవ వుత్తా హోతి.

విఞ్ఞత్తి ద్వయే. ‘‘సయఞ్చా’’తి విఞ్ఞత్తి సఙ్ఖాతం సయఞ్చ. ‘‘తేనా’’తి చలమానేన కాయఙ్గేన. ‘‘తేహీ’’తి పచ్చక్ఖే ఠితేహి జనేహి. తత్థాతిఆదీసు. ‘‘కాయఙ్గవికారం కరోన్తస్సా’’తి అభిక్కమనాది అత్థాయ హత్థపాదాదీనం కాయఙ్గానం చలన సఙ్ఖాతం వికారం కరోన్తస్స. ఉప్పజ్జన్తా చ సబ్బేతే చిత్తజవాతకలాపా యథాధిప్పేత దిసాభిముఖా ఏవ ఉప్పజ్జన్తీతి యోజనా. ‘‘యథా వా తథా వా అనుప్పజ్జిత్వా’’తి అనియమతో అనుప్పజ్జిత్వాతి వుత్తం హోతి. యస్స చోపన కాయస్స. ‘‘తేహీ’’తి చిత్తజవాతకలాపేహి. నియామకో నావానియోజకో. ‘‘తే చా’’తి తేచిత్తజవాతకలాపసఙ్ఘాటా. ఏతేన సకలం కాయఙ్గం నిదస్సేతి. సకలకాయఙ్గం నావాసదిసన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘చారేత్వా’’తి వియూహిత్వా. కథం పన సా నియామకసదిసీ హోతీతి ఆహ ‘‘యథాహీ’’తిఆది. యదేతం సక్కోతీతి వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘కతీపయజవన వారేహీ’’తి ద్వత్తి జవనవారేహి. ‘‘తతో’’తి యస్మిం వారే చలన సఙ్ఖాతం దేసన్తర పాపనం జాయతి. తతో చలనవారతో. సన్థమ్భన సన్ధారణాని ఏవ సమ్పజ్జన్తి, న చలనసఙ్ఖాతం దేసన్తర పాపనం. ‘‘ఏత్థా’’తి ఏతిస్సం అట్ఠకథాయం. నానాజవనవీథీసు. ల. ఉపత్థమ్భనే చ యుజ్జతియేవ. న ఏకిస్సాయ జవనవీథియం ఏవ యుజ్జతీతి అధిప్పాయో. యది నానాజవనవీథీసు తథా ఉపత్థమ్భనఞ్చ గయ్హేయ్య. ఏవంసతి, అన్తరన్తరా బహూ భవఙ్గవారాపి సన్తి. తత్థ కథం తదుపత్థమ్భనం సమ్పజ్జేయ్యాతి ఆహ ‘‘తథాహీ’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘ఉతుజరూపసఙ్ఘాటాని పీ’’తి భవఙ్గసమయే పవత్తాని ఉతుజరూపకలాపసన్ధానకాని. ‘‘తదాకార వన్తానీ’’తి తస్సా చిత్తజరూపసన్తతియా ఆకార వన్తాని. పచ్ఛిమ పచ్ఛిమానం రూపకలా పసఙ్ఘాటానం అపరాపరం ఉప్పజ్జనన్తి సమ్బన్ధో. పురిమపురిమానం రూపకలాపసఙ్ఘాటానం ఖణికధమ్మతా చ తేసం న సియా. న చ తే ఖణికధమ్మా న హోన్తి. అఞ్ఞథా దేసన్తర సఙ్కమనసఙ్ఖాతం చలనం ఏవ న సియా. చలనం తిహి నానాక్రియానం పాతుబ్భావో వుచ్చతి. నానాక్రియా చ నామ నానాధమ్మా ఏవ. యస్మా చ అఙ్గపచ్చఙ్గానం ఖణేఖణే చలనం నామ లోకే పచ్చక్ఖతో దిట్ఠం. తస్మా తేసం ఖణికధమ్మతాపి దట్ఠబ్బా హోతీతి. ఏతేన తేసం ఖణికమరణం దస్సేతి, యం రూపారూపధమ్మానం అనిచ్చలక్ఖణన్తి వుచ్చతి. అబ్యాపార ధమ్మతా చ అవసవత్తితా చ తేసం న సియా. న చ తే అబ్యాపార ధమ్మా, న అవసవత్తి ధమ్మా చ న హోన్తి. అఞ్ఞథా పచ్చయాయత్త వుత్తితా ఏవ తేసం న సియా. పచ్చయాయత్త వుత్తితాతి చ పచ్చయే సతి, తే వత్తన్తి, అసతి న వత్తన్తీతి ఏవం పవత్తా పచ్చయాయత్త వుత్తితా యస్మా చ పచ్చయసామగ్గియం సతి, తే వత్తన్తియేవ. తేసం వత్తనత్థాయ కేనచిబ్యాపారేన కిచ్చం నత్థి. తే మావత్తన్తూతి చ అత్తనో వసేన వత్తన్తి. పచ్చయే అసతి, న వత్తన్తియేవ. తేసం అవత్తనత్థాయ కేనచిబ్యాపారేన కిచ్చం నత్థి. తేమావత్తన్తూతి చ అత్తనో వసేనవత్తన్తి. యస్మా చ తేసం పచ్చయాయత్త వుత్తితా నామ లోకే విఞ్ఞూనం పచ్చక్ఖతోదిట్ఠా. తస్మా తేసం అబ్యాపారతా చ అవసవత్తితా చ దట్ఠబ్బా హోతి. ఏతేన తేసం సబ్బేహి సత్తపుగ్గల అత్తాకారేహి సబ్బసో సుఞ్ఞం దస్సేతి, యం రూపారూపధమ్మానం అనత్తలక్ఖణన్తి వుచ్చతీతి.

‘‘వచీభేదం’’తి అక్ఖర పదభావపత్తం వచీమయసద్దప్పకారం. ఉపాదిన్నకపథవీధాతుయో నామ కమ్మజ పథవీధాతుయో. తాసు సఙ్ఘట్టనన్తి సమ్బన్ధో. అత్తనా సహజాతేనయేన ఆకారవికారేన ఉపగచ్ఛతి, యేన చ ఉపలబ్భతీతి సమ్బన్ధో. అజ్ఝత్త సన్తానగతా సబ్బే చతుజరూపధమ్మాపి కత్థచి ఉపాదిన్నకాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘చతుజభూతాయ ఏవ వా’’తి. ద్వీసుఠాన కరణేసు కరణపక్ఖే చలనాకారప్పవత్తా చిత్తజపథవీధాతు ఠానపక్ఖే పథవిధాతుయం సఙ్ఘట్టయమానా కమ్మజపథవియం ఏవ ఘట్టేతి. ఇతర పథవియం న ఘట్టేతీతి న సక్కా వత్తుంతి కత్వా ఇధ ఏవగ్గహణం కతం. ‘‘వికార ద్వయఞ్చా’’తి కాయవికార వచీవికార ద్వయఞ్చ. కథం పన అసమ్మిస్సం కత్వా వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థచా’’తిఆదిం. యం పన తాసం ఘట్టనప్పకారవిధానం అత్థీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తాసం’’ చిత్తజపథవీనం. ‘‘తం తం వణ్ణత్తపత్తియా’’తి క, ఖా, దివణ్ణత్తపత్తత్థాయ. యం పన కాయవిఞ్ఞత్తిట్ఠానే ‘అయఞ్చ అత్థో ఉపరి అక్ఖరుప్పత్తి విచారణాయం పాకటో భవిస్సతీ’తి వుత్తం. తం ఇధ పాకటం కరోన్తో ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. తేనేవ హి మూలటీకాయం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్థ చా’’తి మూలటీకాపాఠే. ‘‘పుబ్బభాగే’’తి పరిబ్యత్త అక్ఖరప్పవత్తవీథితో పుబ్బభాగే. ‘‘నానాజవనవీథీహీ’’తి నానప్పకారేహి జవనవీథివారేహి. ‘‘పథమజవనచిత్తస్సపీ’’తి పరిబ్యత్త అక్ఖరప్పవత్తివీథియం ఉప్పన్నపథమజవన చిత్తస్సపి. తస్స ఆసేవనఞ్చ నామ తతో పురిమేహి వీథివారేహి ఏవ లద్ధం సియాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఆసేవనం’’తి చ ఉపచార వచనం దట్ఠబ్బన్తి హేట్ఠా వుత్తమేవ. ‘‘తస్సా’’తి పరిబ్యత్తక్ఖరస్స. వుత్తఞ్చ సద్దసత్థేసు. ‘‘దీఘముచ్చరే’’తి పఞ్చదీఘా వుచ్చన్తి. మిథిన్ద పఞ్హాపాఠే. ‘‘సాధికే వీహివాహసతే’’తి వీహిధఞ్ఞపూరో సకటో వీహివాహో నామ. వీహివాహానం సాధికే సతస్మిం. అభిమఞ్ఞనం అభిమానో. ‘‘సేసమేత్థ కాయవిఞ్ఞత్తియం వుత్తనయే నా’’తి తథాహి చలనచిత్తజరూపసన్తతియం పవత్తానీతిఆదినా వుత్త నయేనాతి అత్థో. ఇధ పన వచీభేదకర చిత్తజసద్దసన్తతియం పవత్తాని ఉతుజరూపసఙ్ఘాటానీతిఆదినా వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘యథాసమ్భవం’’తి. ‘‘పవత్తనత్థో’’తి అభిక్కమనాది సజ్ఝాయనాదీనం పవత్తాపనత్థో. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు. ‘‘బోధేతు కామతా రహితేసూ’’తి అభిక్కమనపటిక్కమనాదీసు కాయవిఞ్ఞత్తి చ, సుత్తన్త సజ్ఝాయనాదీసు వచీవిఞ్ఞత్తి చ పరం బోధేతుకామతా రహితాతి దట్ఠబ్బా. ‘‘ద్వీసు బోధకవిఞ్ఞత్తీసూ’’తి బోధకకాయవిఞ్ఞత్తి బోధకవచీ విఞ్ఞత్తీసు. పురిమా కాయవిఞ్ఞత్తి, పచ్ఛిమా చ వచీవిఞ్ఞత్తి. పచ్ఛా సుద్ధేన మనోద్వారిక జవనేన ఏవ విఞ్ఞాయతి, న పఞ్చద్వారిక జవనేనాతి యోజనా. చక్ఖువిఞ్ఞాణ వీథియా గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘కాయవిఞ్ఞాణ వీథియా’’తి వచీభేదం అకత్వా హత్థగ్గహణాది వసేన అధిప్పాయ విఞ్ఞాపనే అయం కాయవిఞ్ఞాణవీథి దట్ఠబ్బా. కస్మా పన సయఞ్చవిఞ్ఞాయతీతి విఞ్ఞత్తీతి అయం వికప్పో వుత్తోతి ఆహ ‘‘సాహి అత్తానం’’తిఆదిం. ‘‘మజ్ఝే’’తి విఞ్ఞత్తిగ్గహణవీథి అధిప్పాయగ్గహణవీథినం మజ్ఝే. కథం పవత్తకవిఞ్ఞత్తీసు అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, సయఞ్చవిఞ్ఞాయతీతి ద్వే అత్థా లబ్భన్తీతి ఆహ ‘‘ద్వీసు పనా’’తిఆదిం. అయం అభిక్కమతి, అయం పటిక్కమతీతి జానన్తా అభిక్కమనపయోగఞ్చ తప్పయోగ జనకచిత్తఞ్చ జానన్తి. ‘‘పరస్సకథం’’తి బోధేతుకామతారహితమ్పి పరస్సవచనసద్దం. రాగచిత్తఞ్చ జానన్తి. తేన వుత్తం మూలటీకాయం పరం బోధేతుకామతాయ వినాపి అభిక్కమనాదిప్పవత్తనేన సోచిత్తసహభువికారో అధిప్పాయం. ల. ద్విధాపి విఞ్ఞత్తి యేవాతి.

వికారరూపేసు. ‘‘కమ్మయోగ్యం’’తి అభిక్కమనాదికమ్మేసు యోజేతుం యుత్తం. అదన్ధతా వుచ్చతి సీఘప్పవత్తి. సా లక్ఖణం అస్సాతి విగ్గహో. సరీర క్రియానుకులో కమ్మఞ్ఞభావో లక్ఖణం యస్సాతి సమాసో. ‘‘ధాతుయో’’తి మహాభూతధాతుయో వా, పిత్తసేమ్హాదిధాతుయో వా. పూతిముఖసప్పసఙ్ఖాతస్స ఆపస్స పరియుట్ఠానన్తి వాక్యం. అసయ్హభారో నామ వహితుం అసక్కుణేయ్యభారో. ‘‘సా పవత్తతీ’’తి కాయలహుతా పవత్తతి. థద్ధం కరోన్తి సరీరగతా ధాతుయోతి అధికారో. భుసం మారేతీతి ఆమరికో. దకారో ఆగమో. గామనిగమవిలుప్పకో చోరగణో. తస్స భయేన పరియుట్ఠితం. ‘‘వివట్టమానం’’తి విరూపం హుత్వా వట్టన్తం. ‘‘మూలభూతా హోతీ’’తి అసప్పాయ సేవనే సతి, సా పథమం పరియుట్ఠాతి. సీతాధికావా హోతి, ఉణ్హాధికావా. తాయ పరియుట్ఠితాయ ఏవ సబ్బపరియుట్ఠానాని పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఇమాపనతిస్సో రూపజాతియో రూపకాయస్స విసేసాకారా హోన్తి. ఇతి తస్మా వికారరూపం నామాతి యోజనా.

లక్ఖణరూపేసు. ‘‘చయనం’’తి సఞ్చితభావగమనం. ‘‘ఆదితో’’తిఆదిమ్హి. ‘‘ఉపరితో’’తి ఉపరిభాగే. ‘‘ఆచయో’’తిఆదిమ్హి చయో. ‘‘ఉపచయో’’తి ఉపరూపరిచయో. ‘‘అద్ధానపూరణవసేనా’’తి వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి దీఘకాలం అత్తభావం పూరణవసేన. ‘‘తేన పరియాయేనా’’తి ఉపసద్దస్స అత్థనానత్తం అచిన్తేత్వా నిబ్బత్తిం వడ్ఢియం అన్తోగధం కత్వా వుత్తేన తేనపరియాయేన. తస్స చ ఏకేకస్స సన్తతి పచ్చుప్పన్నస్స. తత్థ చిత్తజరూపేసు అస్సాస పస్సాసానం వా పదవారహత్థవారాదీనం వా అక్ఖరానం వా నిబ్బత్తి వడ్ఢి పవత్తియో దిస్సన్తియేవ. తథా నానాచిత్తసముట్ఠితానం నానారూపసన్తతీనం పీతి. ఉతుజరూపేసు ఇరియా పథనానత్తం పటిచ్చ సుఖదుక్ఖజనకానం నానారూపసన్తతీనం నిబ్బత్తివడ్ఢిపవత్తియో దిస్సన్తియేవ. తథా బహిద్ధా ఖాణుకణ్టకాదిసమ్ఫస్సేన సీతుణ్హాదిసమ్ఫస్సేన వాతాతపాదిసమ్ఫస్సేన వా సరీరే ఉప్పన్నానం నానారూపసన్తతీనమ్పి చక్ఖురోగాదిరూపానమ్పీతి. ఆహారజరూపేసు ఆహారనానత్తం పటిచ్చ సరీరే ఉప్పన్నానం సమవిసమరూపసన్తతీనంతి. ‘‘అయం నయో’’తి బహిద్ధాసన్తానే నిదస్సన నయో. తేన అజ్ఝత్తసన్తానేపి సత్తసన్తానానం హత్థపాదాదిసన్తానానం కేసలోమాది సన్తానానఞ్చ నిబ్బత్తి వడ్ఢిపవత్తియో నిదస్సేతి. ‘‘జీరణం’’తి అభినవావత్థతో హాయనం. పాళిపాఠే. ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం’’తి అఞ్ఞో పకారో అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథా భావో అఞ్ఞథత్తం. ఏతేన జరావసేనవా నానారోగాబాధాదివసేన వా విపరిణామో వుత్తో. ‘‘తథా అవత్థాభేదయోగతో’’తి జాతిరూపమేవ ఆదిమ్హి నిబ్బత్తి హోతి. తతోపరం తమేవ వడ్ఢి హోతి. తతో పరం తమేవ పవత్తి హోతీతి ఏవం తథా అవత్థాభేదయోగతో. తేనాహ ‘‘సాహీ’’తిఆదిం. ‘‘పబన్ధయతీ’’తి పబన్ధం కరోతి. సఙ్గహగాథాదీసు పన సువిఞ్ఞేయ్యా. ‘‘ఏత్థ చ పచ్ఛిమానీ’’తిఆదీసు. వోహారసిద్ధమత్తభావం’’తి పుగ్గలో సత్తో అత్తా జీవోతిఆదికా పఞ్ఞత్తి నామ వోహార సిద్ధమత్తా హోతి. సభావసిద్ధా న హోతి. సాహి మహాజనేహి ఖన్ధ పఞ్చకం ఉపాదాయ పుగ్గలో నామ అత్థీతి సమ్మతత్తా వోహరితత్తా వోహారసిద్ధా నామ. సభావసిద్ధా పన న హోతి. తస్మా అరియానం వోహారే పుగ్గలో నామ నత్థీతి సిజ్ఝతి. ఇమాని పన రూపాని సభావసిద్ధత్తా అరియానం వోహారేపి అత్థీతి సిజ్ఝన్తి. తేనాహ ‘‘తాదిసేనా’’తిఆదిం. ‘‘సుద్ధధమ్మగతియా సిద్ధేనా’’తి పథవీధాతు నామ సుద్ధధమ్మో హోతి. సా ఉప్పాదమ్పి గచ్ఛతి, జరమ్పి గచ్ఛతి, భేదమ్పి గచ్ఛతి. తస్మా తస్సా ఉప్పాదోపి జరాపి భేదోపి సుద్ధధమ్మగతియా సిద్ధో నామ. ఏవం లక్ఖణరూపానం సుద్ధధమ్మగతిసిద్ధం పరమత్థలక్ఖణం వేదితబ్బం. తథా విఞ్ఞత్తి ద్వయస్సపి వికారరూపత్తయస్సపి పరిచ్ఛేద రూపస్సపీతి. యథా చ ఇమేసం రూపానం. తథా నిబ్బానస్సపి సుద్ధధమ్మగతిసిద్ధం పరమత్థలక్ఖణం అత్థియేవ. కిలేసధమ్మాహి అరియమగ్గే అభావితే భవపరమ్పరాయ ఉప్పాదం గచ్ఛన్తియేవ. భావితేపన అనుప్పాదం నిరోధం గచ్ఛన్తియేవ. తస్మా కిలేసధమ్మానం అనుప్పాదనిరోధోపి సుద్ధధమ్మగతియా సిద్ధో నామ. ఏవం నిబ్బానస్సపి సుద్ధధమ్మగతిసిద్ధం పరమత్థలక్ఖణం వేదితబ్బం. అత్థి భిక్ఖవే అజాతం అభూతన్తి ఇదం సుత్తంపి ఏత్థ వత్తబ్బం. ఏతేన అరియవోహారే నిబ్బానస్స ఏకన్తేన అత్థితా భగవతా వుత్తా హోతి. తేనాహ ‘‘ఇతరథా’’తిఆదిం. ‘‘నసభావతో అనుపలద్ధత్తా అనిప్ఫన్నాని నామ హోన్తీ’’తి ఏతేన ఏతాని అసభావరూపానీతి చ అలక్ఖణ రూపానీతి చ అసమ్మసనరూపానీతి చ న సక్కా వత్తుంతిపి దీపేతి. కస్మా, యథాసకం సభావేహి సభావవన్తత్తా యథాసకం లక్ఖణే హి సలక్ఖణత్తా పటిసమ్భిదామగ్గే సమ్మసనఞ్ఞాణ విభఙ్గే జాతిజరామరణానమ్పి సమ్మసితబ్బధమ్మేసు ఆగతత్తాతి. అట్ఠసాలినియమ్పి అయమత్థో వుత్తోయేవ. యథాహ పరినిప్ఫన్నన్తి పన్నరసరూపాని పరినిప్ఫన్నాని నామ. దసరూపాని అపరినిప్ఫన్నాని నామ. యది అపరినిప్ఫన్నాని నామ. ఏవంసతి, అసఙ్ఖతాని నామ సియుం. తేసంయేవ పనరూపానం కాయవికారో కాయవిఞ్ఞత్తి నామ. వచీవికారో వచీవిఞ్ఞత్తి నామ. ఛిద్దం వివరం ఆకాసధాతు నామ. లహుభావో లహుతా నామ. ముదుభావో ముదుతా నామ. కమ్మఞ్ఞభావో కమ్మఞ్ఞతా నామ. నిబ్బత్తి ఉపచయో నామ. పవత్తి సన్తతి నామ. జీరణాకారో జరతా నామ. హుత్వా అభావాకారో అనిచ్చతా నామాతి సబ్బం పరినిప్ఫన్నం సఙ్ఖతమేవాతి. తత్థ ‘‘తేసంయేవ రూపానం’’తి నిద్ధారణే భుమ్మం. తేసంయేవ దసన్నం రూపానం మజ్ఝేతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఇతిసబ్బం’’తి ఇదం సబ్బం దసవిధం రూపం పరినిప్ఫన్నమేవ సఙ్ఖతమేవాతి అత్థో. ఖన్ధవిభఙ్గట్ఠకథాయమ్పి వుత్తోవ. యథాహ పఞ్చవిపనఖన్ధా పరినిప్ఫన్నావ హోన్తి, నో అపరినిప్ఫన్నా. సఙ్ఖతావ, నో అసఙ్ఖతా. అపిచ నిప్ఫన్నాపి హోన్తియేవ. సభావధమ్మేసుహి నిబ్బానమేవేకం అపరినిప్ఫన్నం అనిప్ఫన్నఞ్చాతి చ. నిరోధసమాపత్తి చ నామ పఞ్ఞత్తి చ కథన్తి. నిరోధసమాపత్తి లోకియలోకుత్తరాతి వా సఙ్ఖతాసఙ్ఖతాతి వా పరినిప్ఫన్నాపరినిప్ఫన్నాతి వా న వత్తబ్బా. నిప్ఫన్నా పన హోతి. సమాపజ్జన్తేన సమాపజ్జితబ్బతో. తథా నామపఞ్ఞత్తి, సాపిహి లోకియాదిభేదం నలభతి. నిప్ఫన్నా పన హోతి. నో అనిప్ఫన్నా. నామగ్గహణఞ్హి గణ్హన్తోవ గణ్హాతీతి చ. ఏతేన లక్ఖణరూపానమ్పి నిప్ఫన్నతా సిద్ధా హోతి. విసుద్ధి మగ్గేపన నిప్ఫన్నం అనిప్ఫన్నంతిదుకస్స నిద్దేసే. అట్ఠారసవిధం రూపం పరిచ్ఛేదవికార లక్ఖణభావం అతిక్కమిత్వా సభావేనేవ పరిగ్గహేతబ్బతో నిప్ఫన్నం, సేసం తబ్బిపరీతతాయ అనిప్ఫన్నన్తి చ. నిప్ఫన్నరూపం పన రూపరూపం నామాతి చ. యం చతూహి కమ్మాదీహి జాతం, తం చతుజం నామ. తం లక్ఖణ రూపవజ్జం అవసేసరూపం. లక్ఖణరూపం పన న కుతోచిజాతన్తి చ వుత్తం. సబ్బఞ్చేతం ఆచరియేహి గహితనామమత్తత్తా వత్తిచ్ఛానుగతం హోతి. యం రుచ్చతి, తం గహేత్వా కథేతబ్బన్తి.

రూపసముద్దేసానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౯౭. రూపవిభాగే.‘‘ఏకవిధనయం తావ దస్సేతుం’’తి రూపవిభాగతో పథమం దస్సేతుం. ఏతేన ఏకవిధనయో రూపవిభాగో నామ న తావ హోతీతి దస్సేతి. తం న సమేతి. కేన న సమేతీతి ఆహ ‘‘వక్ఖతిహీ’’తిఆదిం. ‘‘అజ్ఝత్తికాదిభేదేన విభజన్తి విచక్ఖణా’’తి ఏతేన సబ్బంరూపం అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన దువిధన్తిఆదికో దువిధనయో ఏవ రూపవిభాగనయో నామాతి విఞ్ఞాయతి. తస్మా తేన న సమేతీతి వుత్తం హోతి. అపిచ పాళియం. సహేతుకా ధమ్మా, అహేతుకా ధమ్మాతిఆది దుకేసు సబ్బంరూపం అహేతుకమేవ, న సహేతుకన్తిఆది నియమకరణమ్పి రూపవిభాగో ఏవాతి కత్వా తథా వుత్తన్తి గహేతబ్బం. ‘‘ఇతరాని పనా’’తి కామావచరన్తిఆదీని పన. ‘‘జనకేన పచ్చయేనా’’తి పధానవచనమేతం. ఉపత్థమ్భకాది పచ్చయాపి గహేతబ్బా ఏవ. ‘‘సఙ్గమ్మా’’తి సమాగన్త్వా. ‘‘కరీయతీ’’తి నిప్ఫాదీయతి. యోధమ్మోతిఆదీసు. ‘‘పహీనో పీ’’తి ఛిన్దనభిన్దనాదివసేన పహీనోపి. ‘‘తస్మిం సతీ’’తి సముదయప్పహానే సతి. కిచ్చపచ్చయానం అరహత్థస్స చ సక్కత్థస్స చ దీపనతో దువిధం అత్థం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠానత్తా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తబ్బిసయస్సా’’తి రూపవిసయస్స. ‘‘ఏవం’’తి ఏవంసన్తే. ‘‘పహీనం భవిస్సతీ’’తి అనాగతభవే పున అనుప్పాదత్థాయ ఇధేవ పహీనం భవిస్సతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉచ్ఛిన్నమూలం’’తిఆదిం. ‘‘తాలావత్థుకతం’’తి ఛిన్నతాలక్ఖాణుకం వియ కతం భవిస్సతి. ‘‘అనభావం కతం’’తి పున అభావం కతం. ‘‘పాకటో’’తి దస్సనాదికిచ్చవిసేసేహి పఞ్ఞాతో. ‘‘తదుపాదాయా’’తి తం ఉపనిధాయ. విభావనిపాఠే. ‘‘అజ్ఝత్తికరూపం’’తి పదుద్ధారణం. అత్తానం అధికిచ్చ పవత్తం అజ్ఝత్తం. అజ్ఝత్తమేవ అజ్ఝత్తికన్తి దస్సేతి ‘‘అత్తభావసఙ్ఖాతం’’తిఆదినా. తం న సున్దరం. కస్మా, అజ్ఝత్తధమ్మ అజ్ఝత్తిక ధమ్మానఞ్చ అవిసేసో ఆపజ్జతీతి వక్ఖమానకారణత్తా. ‘‘ద్వారరూపం నామా’’తి పదుద్ధారపదం. కస్మా ద్వారరూపం నామాతి ఆహ ‘‘యథాక్కమం’’తిఆదిం. పరతోపి ఏసనయో. ‘‘దేసనాభేద రక్ఖణత్థం’’తి దుకదేసనాభేదతో రక్ఖణత్థం. తత్థ దేసనాభేదో నామ రూపకణ్డే పఞ్చవిఞ్ఞాణానం వత్థు రూపఞ్చ, న వత్థు రూపఞ్చ, ఆరమ్మణ రూపఞ్చ, న ఆరమ్మణ రూపఞ్చ వత్వా మనోవిఞ్ఞాణస్స న వుత్తం. యది వుచ్చేయ్య, ఆరమ్మణదుకే మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణ రూపం, న ఆరమ్మణ రూపన్తి దుకపదం న లబ్భేయ్య. అయం దేసనాభేదో నామ. వత్థుదుకేసు హదయవత్థువసేన లబ్భమానం మనోవిఞ్ఞాణదుకం న వుత్తన్తి. ‘‘థూలసభావత్తా’’తి సుఖుమరూపం ఉపాదాయ వుత్తం. ‘‘దూరే పవత్తస్సపీ’’తి యథా సుఖుమరూపం అత్తనో సరీరే పవత్తమ్పి ఞాణేన సీఘం పరిగ్గహేతుం న సక్కా హోతి, తథా ఇదం. ఇమస్స పన దూరే పవత్తస్సపి. ‘‘గహణయోగ్యత్తా’’తి ఞాణేన పరిగ్గహణపత్తత్తాతి అధిప్పాయో. విభావనిపాఠే. ‘‘సయంనిస్సయవసేన చా’’తి సయఞ్చ నిస్సయ మహాభూతవసేన చ. తత్థ సయం సమ్పత్తా నామ ఫోట్ఠబ్బధాతుయో. నిస్సయవసేన సమ్పత్తా నామ గన్ధరసా. ఉభయథాపి అసమ్పత్తా నామ చక్ఖు రూప, సోత సద్దా. యో పటిముఖభావో అత్థి, యం అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం అత్థీతి యోజనా. న చ తాని అఞ్ఞప్పకారాని ఏవ సక్కా భవితున్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అనుగ్గహ ఉపఘాతవసేనా’’తి వడ్ఢనత్థాయ అనుగ్గహవసేన, హాయనాది అత్థాయ ఉపఘాతవసేన. ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి చతుసముట్ఠానికరూపం గణ్హాతి. ‘‘ఆదిన్నపరామట్ఠత్తా’’తి తణ్హామానేహి ఏతం మమ ఏసోహమస్మీతిఆదిన్నత్తా, దిట్ఠియా ఏసో మే అత్తాతి పరామట్ఠత్తా చ. ‘‘నిచ్చకాలం పవత్తివసేనా’’తి ఏకేన జనకకమ్మేన పటిసన్ధిక్ఖణతో పట్ఠాయ నిచ్చకాలం పవత్తివసేన. ‘‘ఉపచరీయతీ’’తి వోహరీయతి. ‘‘అత్థవిసేసబోధో’’తి రూపారమ్మణస్స కిచ్చవిసేసబోధో. ‘‘అసమ్పత్తవసేనా’’తి విసయట్ఠానం సయం అసమ్పజ్జనవసేన. అత్తనోఠానం వా విసయస్స అసమ్పజ్జనవసేన. తత్థ విసయస్స అసమ్పత్తం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తథా సోతసద్దేసు చ అఞ్ఞమఞ్ఞం లగ్గిత్వా ఉప్పజ్జమానేసు. ‘‘సమ్పత్తియా ఏవా’’తి సమ్పజ్జనత్థాయ ఏవ. తథా ఆపో చ సమ్పత్తియా ఏవ పచ్చయోతి యోజనా. దుబ్బలపథవీ ఏవ సన్నిస్సయో యస్సాతి విగ్గహో. ‘‘అస్సా’’తి చక్ఖుస్స. ‘‘సోతస్సపనకథం’’తి సోతస్స అసమ్పత్తగ్గహణం కథం పాకటం. సమ్పత్తగ్గహణం ఏవ పాకటన్తి దీపేతి. తేనాహ ‘‘తత్థహీ’’తిఆదిం. దక్ఖిణపస్సతో వా సుయ్యతి, చేతియాదికస్స పురత్థిమదిసాభాగే ఠితానన్తి అధిప్పాయో. ‘‘పటిఘట్టనానిఘంసో’’తి సోతేసు పటిఘట్టనవేగో. ‘‘తేసం’’తి ఆసన్నేవా దూరే వా ఠితానం. హోతు దూరే ఠితానం చిరేన సుతోతి అభిమానో. కస్మా పన ఉజుకం అసుత్వా దక్ఖిణపస్సతోవా ఉత్తరపస్సతో వా సుణేయ్య, అసుయ్యమానో భవేయ్యాతి పుచ్ఛా. తం కథేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. విభావనిపాఠే. ‘‘గన్త్వా విసయదేసం తం, ఫరిత్వా గణ్హతీతి చే’’తి తం చక్ఖుసోత ద్వయం దూరేవిసయానం ఉప్పన్నదేసం ఫరిత్వా గణ్హతీతి చేవదేయ్యాతి అత్థో. దూరేఠత్వా పస్సన్తో సుణన్తో చ మహన్తమ్పిపబ్బతం ఏకక్ఖణే పస్సతి, మహన్తంపి మేఘసద్దం ఏకక్ఖణే సుణాతి. తస్మా ఉభయం అసమ్పత్తగోచరన్తి విఞ్ఞాయతి. ఇమస్మిం వచనే ఠత్వా ఇదం పరికప్పవచనం దస్సేతి తం ద్వయం విసయప్పదేసం గన్త్వా మహన్తంపి పబ్బతం వా మేఘసద్దం వా ఫరిత్వా గణ్హాతి. తస్మా మహన్తంపి పస్సతి, సుణాతి. న అసమ్పత్తగోచరత్తా మహన్తం పస్సతి సుణాతీతి కోచి వదేయ్యాతి వుత్తం హోతి. అధిట్ఠానవిధానేపి తస్స సో గోచరో సియాతి. ఏవంసతి, దిబ్బచక్ఖు దిబ్బసోతాభిఞ్ఞానం అధిట్ఠానవిధానేపి సో రూపసద్దవిసయో తస్స పసాదచక్ఖుసోతస్స గోచరో సియాతి అభిఞ్ఞాధిట్ఠాన కిచ్చం నామ నత్థి. చక్ఖుసోతం దేవలోకమ్పి గన్త్వా దిబ్బరూపమ్పి దిబ్బసద్దమ్పి గణ్హేయ్య. న పన గణ్హాతి. తస్మా తస్స విసయదేసగమనఞ్చ మహన్తదేసఫరణఞ్చ న చిన్తేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి.

రూపవిభాగానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౫౮. రూపసముట్ఠానే. సుత్తన్తేసు చేతనాసమ్పయుత్తా అభిజ్ఝాదయోపి కమ్మన్తి వుత్తా. తే పన పట్ఠానే కమ్మపచ్చయం పత్వా తప్పచ్చయకిచ్చం న సాధేన్తి, చేతనా ఏవ సాధేతీతి ఆహ ‘‘సా యేవా’’తిఆదిం. ‘‘తం సముట్ఠానానఞ్చ రూపానం’’తి హేతూహి చ హేతుసమ్పయుత్తకధమ్మేహి చ సముట్ఠానానఞ్చ రూపానన్తి అత్థవసేన చేతసికధమ్మానమ్పి రూపసముట్ఠాపకతా సిద్ధా హోతి. సో హి ఉదయతి పసవతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘కప్పసణ్ఠాపనవసేనా’’తి కప్పప్పతిట్ఠాపనవసేన. అజ్ఝత్తికసద్దో ఛసు చక్ఖాదీసు అజ్ఝత్తికాయతనే స్వేవ పవత్తతి. ఇధ పన సకలం అజ్ఝత్తసన్తానం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్త సన్తానేతి పన వత్తబ్బం’’తి. ‘‘ఖణే ఖణే’’తి విచ్ఛావచనం. ‘‘విచ్ఛా’’తి చ బహూసుఖణేసు బ్యాపనన్తి ఆహ ‘‘తీసుతీసుఖణేసూ’’తి.

యమకపాఠేసు. యస్స వా పన పుగ్గలస్స. ‘‘నిరుజ్ఝతీ’’తి భఙ్గక్ఖణ సమఙ్గితమాహ. ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉప్పాదక్ఖణ సమఙ్గితం. ‘‘ఇతీ’’తి అయం పుచ్ఛా. ‘‘నో’’తి పటిక్ఖేపో. సముదయసచ్చస్స భఙ్గక్ఖణే దుక్ఖసచ్చభూతస్స రూపస్సవా నామస్సవా ఉప్పాదో నామ నత్థీతి వుత్తం హోతి. యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, యస్స అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి ద్వే పాఠాగహేతబ్బా. ‘‘నో’’తి కుసలాకుసల ధమ్మానం ఉప్పాదక్ఖణే అబ్యాకతభూతానం రూపానం వా నామానం వా నిరోధో నామ నత్థీతి వుత్తం హోతి. తేసుపాఠేసు కేసఞ్చివాదీనం వచనోకాసం దస్సేతుం ‘‘అరూపభవం’’తిఆది వుత్తం. ‘‘చే’’తి కోచివాదీ చేవదేయ్య. ‘‘నా’’తి న వత్తబ్బం. ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి చ ఉద్ధటా సియున్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇతరత్థ చా’’తి తతో ఇతరస్మిం యస్స కుసలా ధమ్మాతిఆదిపాఠే చ. ‘‘తమ్పి నా’’తి తమ్పి వచనం న వత్తబ్బన్తి అత్థో. ‘‘పురిమకోట్ఠాసే’’తి అసఞ్ఞసత్తానం తేసం తత్థాతి ఇమస్మిం పురిమపక్ఖేతి అధిప్పాయో. ‘‘పచ్ఛిమకోట్ఠాసే’’తి సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్సభఙ్గక్ఖణేతి ఇమస్మిం పచ్ఛిమ పక్ఖే. చవన్తానం ఇచ్చేవ వుత్తం సియా, న పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి, నో చ న వుత్తం, తస్మా విఞ్ఞాయతి పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే రూపజీవితిన్ద్రియమ్పి న ఉప్పజ్జతీతి. రూపజీవితిన్ద్రియే చ అనుప్పజ్జమానే సతి, సబ్బాని కమ్మజరూపాని ఉతుజరూపాని ఆహారజరూపాని చ చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే నుప్పజ్జన్తీతి విఞ్ఞాతబ్బం హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘పచ్ఛిమకోట్ఠాసే’’తి సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఇమస్మిం పచ్ఛిమపక్ఖే. తత్థ చ పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఇదం అధిప్పేతం. ఏవం పాళిసాధకం దస్సేత్వా ఇదాని యుత్తిసాధకం దస్సేన్తో ‘‘యస్మా చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తస్సా’’తి ఆనన్దా చరియస్స మూలటీకాకారస్స. విభావనియం. భఙ్గే రూపస్స నుప్పాదో, చిత్తజానం వసేన వా. ఆరుప్పం వాపి సన్ధాయ, భాసితో యమకస్స హి. న చిత్తట్ఠితి భఙ్గే చ, న రూపస్స అసమ్భవో. తి వుత్తం. తత్థ ‘‘న హి న చిత్తట్ఠితీ’’తి చిత్తస్సఠితి నామ న హి నత్థి. ‘‘భఙ్గేచా’’తి చిత్తస్సభఙ్గక్ఖణే చ. తం అసమ్భావేన్తో ‘‘యమకపాళియో పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా’’తి ఏతేన పాళిసంసన్దనా నామ గరుకత్తబ్బాతి దీపేతి. ‘‘గమ్భీరో చ సత్థు అధిప్పాయో’’తి ఏతేన అత్తానం సత్థుమతఞ్ఞుం కత్వా ఇదం సన్ధాయ ఏతం సన్ధాయాతి వత్తుం దుక్కరన్తి దీపేతి. ‘‘సుద్ధం అరూపమేవా’’తి సుద్ధం అరూపప్పటిసన్ధిం ఏవ. ఛ చత్తాలీసచిత్తాని రూపం జనేతుం న సక్కోన్తి. ఏవం సతి అరూపవిపాకవజ్జితన్తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అరూపవిపాకాపనా’’తిఆదిం. విభావనిపాఠే. ‘‘హేతునో’’తి రూపవిరాగభావనా కమ్మసఙ్ఖాతస్స హేతుస్స. ‘‘తబ్బీధురతాయా’’తి రూపవిరుద్ధతాయ. రూపారూపవిరాగభావనాభూతో మగ్గో. తేన నిబ్బత్తస్స. రూపోకాసో నామ కామరూపభవో. విభావనిపాఠే. ‘‘ఏకూన న వుతిభవఙ్గస్సే వా’’తి పవత్తికాలే రూపజనకస్స ఏకూన న వుతిభవఙ్గ చిత్తస్సాతి అత్థో. తత్థ పన అరూపవిపాకం పవత్తికాలేపి రూపజనకం న హోతీతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆదిం. కేచి పన పటిసన్ధి చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే రూపం పచ్ఛాజాత పచ్చయం న లభతి. ఠితిక్ఖణే రూపం పరతో భవఙ్గచిత్తతో పచ్ఛాజాతపచ్చయం లభతీతి వదన్తి. తం న గహేతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘న హి అత్తనా’’తిఆది వుత్తం. సయం విజ్జమానో హుత్వా ఉపకారకో పచ్చయో అత్థిపచ్చయో. పచ్ఛాజాతో చ తస్స ఏకదేసో. ‘‘ఆయుసఙ్ఖారానం’’తి ఉస్మాదీనం. ‘‘తం’’తి ఖీణాసవానం చుతిచిత్తం. ‘‘యథాహా’’తి సో థేరో కిం ఆహ. ‘‘వుత్తం’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ఇతి పన వచనతో అఞ్ఞేసంపి చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీతి విఞ్ఞాయతీతి పధానవచనం. పన సద్దో అరుచి జోతకో. ‘‘తథా వుత్తేపీ’’తి జోతేతి. వచీసఙ్ఖారో నామ వితక్కవిచారో. కాయసఙ్ఖారో నామ అస్సాసపస్సాసవాతో. సో సబ్బేసంపి కామసత్తానం చుతి చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే చ తతో పురిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే చ ననిరుజ్ఝతీతి వచనేన చుతిచిత్తతో పుబ్బభాగేయేవ అస్సాసపస్సాసానం అభావం ఞాపేతి. నను ఇమిస్సం పాళియం చుతికాలే అస్సాసపస్సాసస్స అభావం వదతి. అఞ్ఞేసం చిత్తజరూపానం అభావం న వదతి. తస్మా ఇమాయ పాళియా సబ్బేసమ్పి చుతిచిత్తం అస్సాసపస్సాసం న జనేతీతి విఞ్ఞాయతి. న అఞ్ఞాని చిత్తజరూపానీతి చోదనా. తం పరిహరన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. న హి రూపసముట్ఠాపకచిత్తస్స కాయసఙ్ఖార సముట్ఠాపనం అత్థీతి సమ్బన్ధో. ‘‘గబ్భగమనాదివినిబద్ధాభావే’’తి మాతుకుచ్ఛిమ్హి గతస్స అస్సాసపస్సాసో న ఉప్పజ్జతి, తథా ఉదకే నిముగ్గస్స. బాళ్హం విసఞ్ఞీభూతస్స. చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జన్తస్స. నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తస్స. రూపారూపభవే ఠితస్సాతి. తస్మా ఏతేగబ్భగమనాదయో అస్సాసపస్సాసం వినిబద్ధన్తి నీవారేన్తీతి గబ్భగమనాదివినిబద్ధా. తేసం అభావోతి విగ్గహో. వినా ఇమేహి కారణేహి అస్సాసపస్సాసస్స చ అఞ్ఞచిత్తజరూపానఞ్చ విసేసో నత్థీతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞంపి యుత్తిం దస్సేతి ‘‘చుతో చా’’తిఆదినా. చుతో చ హోతి, అస్స చిత్తసముట్ఠాన రూపఞ్చ పవత్తతీతి న చ యుత్తన్తి యోజనా. సో చ సుట్ఠు ఓళారికో రూపధమ్మో. ఇతి తస్మా న సక్కా వత్తుంతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇమస్స అత్థస్సా’’తి వత్వా తం అత్థం వదతి ‘‘ఓళారికస్సా’’తిఆదినా. ‘‘కతీపయ ఖణమత్తం’’తి పన్నరసఖణసోళసఖణమత్తం. ‘‘చిత్తజరూపప్పవత్తియా’’తి చిత్తజరూపప్పవత్తనతో. దుబ్బలా హోన్తి, తదా పఞ్చారమ్మణానిపి పఞ్చద్వారేసు ఆపాతం నాగచ్ఛన్తి. ‘‘పచ్చయపరిత్తతాయ వా’’తి తదా పచ్ఛాజాతపచ్చయస్స అలాభతో వుత్తం. దుబ్బలా హోన్తి. తదా దుబ్బలత్తా ఏవ పఞ్చారమ్మణాని పఞ్చద్వారేసు ఆపాతం నాగచ్ఛన్తి. పరియోసానేపి ఏకచిత్తక్ఖణమత్తే. వత్థుస్స ఆదిఅన్తనిస్సితాని పటిసన్ధిక్ఖణే ఆదిమ్హి నిస్సితాని. మరణాసన్నకాలే అన్తే నిస్సితాని. సమదుబ్బలాని ఏవ హోన్తి. తస్మా యథా సబ్బపటిసన్ధిచిత్తమ్పి రూపం న జనేతి, తథా సబ్బచుతిచిత్తమ్పి రూపం న జనేతీతి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి. ‘‘పాళివిరోధం’’తి పుబ్బే దస్సితాయ సఙ్ఖార యమకపాళియా విరోధం.‘‘కారణం వుత్తమేవా’’తి చిత్తఞ్హి ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ పరిపుణ్ణం పచ్చయం లభిత్వా బలవం హోతీతి వుత్తమేవ. ‘‘తం’’తి అప్పనాజవనం. అచలమానం హుత్వా. ‘‘అబ్బోకిణ్ణే’’తి వీథిచిత్త వారేన అవోకిణ్ణే. న తథా పవత్తమానేసు అఙ్గాని ఓసీదన్తి, యథా ఠపితానేవ హుత్వా పవత్తన్తి. ‘‘న తతోపరం’’తి తతో అతిరేకం రూపవిసేసం న జనేతి. ‘‘కిఞ్చీ’’తి కిఞ్చిచిత్తం. ‘‘ఉత్తరకిచ్చం’’తి ఉపరూపరికిచ్చం. ‘‘అట్ఠ పుథుజ్జనానం’’తి అట్ఠ సోమనస్స జవనాని హసనంపి జనేన్తి. ఛ జవనాని పఞ్చజవనానీతి అధికారో. తేసం బుద్ధానం. సితకమ్మస్సాతి సమ్బన్ధో. సితకమ్మం నామ మిహితకమ్మం. ‘‘కారణం వుత్తమేవా’’తి ‘రూపస్స పన ఉపత్థమ్భకభూతా ఉతుఆహారా పచ్ఛాజాతపచ్చయ ధమ్మా చ ఠితిక్ఖణే ఏవ ఫరన్తీ’తి ఏవం కారణం వుత్తమేవ. ‘‘ఉతునో బలవభావో’’తి రూపుప్పాదనత్థాయ బలవభావో. సన్తతిఠితియా బలవభావో పన పచ్ఛాజాతపచ్చయాయత్తో హోతి. రూపం న సముట్ఠాపేయ్య. నో న సముట్ఠాపేతీతి ఆహ ‘‘వక్ఖతి చా’’తిఆదిం. అజ్ఝత్త సన్తానగతో చ బహిద్ధాసన్తానగతో చ దువిధాహారోతి సమ్బన్ధో.

ఏత్థచాతిఆదీసు. ఉతు పఞ్చవిధో. అజ్ఝత్తసన్తానే చతుజవసేన చతుబ్బిధో, బహిద్ధా సన్తానే ఉతుజవసేన ఏకో. తథా ఆహారోపి పఞ్చవిధో. తేసు ఠపేత్వా బహిద్ధాహారం అవసేసానం అజ్ఝత్త సన్తానే రూపసముట్ఠాపనే వివాదో నత్థి. బహిద్ధాహారస్స పన అజ్ఝత్తసన్తానే రూపసముట్ఠాపనే వివాదో అత్థీతి తం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఉతుఓజానం వియా’’తి ఉతుఓజానం అజ్ఝత్తసన్తానే రూపసముట్ఠాపనం వియ. అట్ఠకథాపాఠే. ‘‘దన్తవిచుణ్ణితం పనా’’తి దన్తేహి సఙ్ఖాదిత్వా విచుణ్ణం కతం పన. ‘‘సిత్థం’’తి భత్తచుణ్ణసిత్థం. టీకాపాఠే. ‘‘సా’’తి బహిద్ధా ఓజా. ‘‘నసఙ్ఖాదితో’’తి న సుట్ఠుఖాదితో. ‘‘తత్తకేనపీ’’తి ముఖేఠపితమత్తేనపి. ‘‘అబ్భన్తరస్సా’’తి అజ్ఝత్తాహారస్స. ‘‘అట్ఠఅట్ఠరూపాని సముట్ఠాపేతీ’’తి ఉపత్థమ్భనవసేన సముట్ఠాపేతి, జనన వసేన పన అజ్ఝత్తికాహారో ఏవ సముట్ఠాపేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఉపాదిన్నకా’’తి అజ్ఝత్త సమ్భూతా వుచ్చన్తి. బహిద్ధా ఓజాపి రూపం సముట్ఠాపేతి యేవాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తేనఉతునా’’తి అజ్ఝత్త ఉతునా. ‘‘సేదియమానా’’తి ఉస్మాపియమానా. ‘‘తాయ చ ఓజాయా’’తి అజ్ఝత్త ఓజాయ. ‘‘మేదసినేహుపచయ వసేనా’’తి మేదకోట్ఠాసరససినేహ కోట్ఠాసానం వడ్ఢనవసేన. ఇతరాని పన తీణిరూపసముట్ఠానాని. పాళిపాఠే. ‘‘ఇన్ద్రియానీ’’తి చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియ రూపాని. ‘‘విహారో’’తి సమాపత్తి ఏవ వుచ్చతి. సమాపత్తి చిత్తేన జాతత్తా తాని ఇన్ద్రియాని విప్పసన్న నీతి కత్వా కస్మా వుత్తన్తి పుచ్ఛతి. ‘‘ఉపచరితత్తా’’తి ఠానూపచారేన వోహరితత్తా. ‘‘తేసం న వన్నం’’తి ఇన్ద్రియరూపానం. నిధికణ్డపాఠే. సున్దరో వణ్ణో యస్సాతి సువణ్ణో. సువణ్ణస్స భావో సువణ్ణతా. తథాసుస్సరతా. ‘‘సరో’’తి చ సద్దో వుచ్చతి. ‘‘సుసణ్ఠానం’’తి అఙ్గపచ్చఙ్గానం సుట్ఠుసణ్ఠానం. ‘‘సురూపతా’’తి సున్దరరూపకాయతా. ‘‘యథా’’తి యేనఆకారేన సణ్ఠితే సతి. తథా తేన ఆకారేన సణ్ఠితా హోతీతి యోజనా.

లహుతాదిత్తయే. దన్ధత్తాదికరానం ధాతుక్ఖోభానం పటిపక్ఖేహి పచ్చయేహి సముట్ఠాతీతి విగ్గహో. ‘‘ఏతస్సా’’తి లహుతాదిత్తయస్స వుత్తా. తస్మా ఏతం లహుతాదిత్తయం కమ్మసముట్ఠానన్తి వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. ‘‘యమకేసుపి అద్ధాపచ్చుప్పన్నేనేవ గహితో’’తి యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స సోతాయతనం ఉప్పజ్జతీతి. సచక్ఖుకానం అసోతకానం ఉపపజ్జన్తానం తేసం చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతీతిఆదీసు ఉప్పాదవారే పటిసన్ధివసేన, నిరోధవారే చుతివసేన అద్ధాపచ్చుప్పన్నంవ వుత్తన్తి అధిప్పాయో. అకమ్మజానం పవత్తికాలే కాలభేదో వుత్తోతి. ‘‘కమ్మవిపాకజా ఆబాధాతి వుత్తం’’తి వీథిముత్తసఙ్గహే ఉపచ్ఛేదకకమ్మదీపనియం ‘అత్థి వాత సముట్ఠితా ఆబాధా. ల. అత్థి కమ్మవిపాకజా ఆబాధా’తి వుత్తం. తాని ఉపపీళకుపఘాతక కమ్మానిపి విపత్తియో లభమానాని ఏవ ఖోభేత్వా నానాబాధే ఉప్పాదేన్తీతి సమ్బన్ధో. సరీరే ఠన్తి తిట్ఠన్తీతి సరీరట్ఠకా. ‘‘తదనుగతికాని ఏవ హోన్తీ’’తి కమ్మజాదీనిపి ఖుబ్భితాని ఏవ హోన్తీతి అధిప్పాయో. ఏతేన అట్ఠసు కారణేసు యేనకేనచికారణేన చక్ఖురోగాదికే ఆబాధే జాతే తస్మిం అఙ్గే పవత్తాని సబ్బాని రోగసముట్ఠానాని ఆబాధభావం గచ్ఛన్తియేవ. ఏవం సన్తేపి తప్పరియాపన్నాని కమ్మజరూపాని తదనుగతికభావేన ఆబాధభావం గచ్ఛన్తి, న ఉజుకతో కమ్మవసేనాతి దీపేతి. కమ్మసముట్ఠానో ఆబాధో నామ నత్థి. తథాపి అట్ఠసు ఆబాధేసుపి అత్థి వాతసముట్ఠానా ఆబాధాతిఆదీసు వియ అత్థి కమ్మసముట్ఠానా ఆబాధాతి అవత్వా అత్థి కమ్మవిపాకజా ఆబాధాతి వుత్తం. తత్థ ఉపపీళకో పఘాతకకమ్మానంవసేన ఉప్పన్నో యోకోచిధాతుక్ఖోభో సుత్తన్తపరియాయే న కమ్మవిపాకోతి వుచ్చతియేవ. తతో జాతో యోకోచి ఆబాధో కమ్మవిపాకజోతి వుత్తోతి. సుగమ్భీరమిదంఠానం. సుట్ఠువిచారేత్వా కథేతబ్బం. ‘‘యతో’’తి యస్మా కమ్మసముట్ఠానా బాధపచ్చయా. ల. లబ్భమానో సియా. కేవలం సో కమ్మసముట్ఠానో ఆబాధో నామ నత్థీతి యోజనా. ‘‘అవిహింసా కమ్మనిబ్బత్తా’’తి మేత్తాకరుణాకమ్మనిబ్బత్తా. సువిదూరతాయచేవ నిరాబాధా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సణ్ఠితియా’’తి దుక్ఖోభనీయే విసేసనపదం. హేతుపదం వా దట్ఠబ్బం. ఖోభేతుం దుక్కరా దుక్ఖోభనీయా. ‘‘కామం’’తి కిఞ్చాపీతి అత్థే నిపాతపదం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

‘‘వుచ్చతే’’తిఆదీసు. రూపపచ్చయధమ్మానం పచ్చయకిచ్చం తివిధం. జననఞ్చ ఉపత్థమ్భనఞ్చ అనుపాలనఞ్చ. తత్థ జననకిచ్చం జనేతబ్బానం జాతిక్ఖణే ఏవ లబ్భతి. సేసద్వయం పన ఠితిక్ఖణేపి లబ్భతి. భఙ్గక్ఖణే పన సబ్బం పచ్చయకిచ్చం నత్థి. తత్థ జననకిచ్చవసేన విచారేన్తో ‘‘రూపజనకానం’’తిఆదిమాహ. ‘‘అపిచా’’తిఆదీసు. ‘‘తాసం’’తి ఉపచయసన్తతీనం, జరతా అనిచ్చతానఞ్చ. ‘‘తేసూ’’తి కుతోచి సముట్ఠానేసు. ఇధ పన అభిధమ్మత్థ సఙ్గహేపన. ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తి పచ్చయవిసేసేన అదిస్సమానవిసేసత్థేపి. ‘‘సారతర’’న్తి అతిసారభూతం. ‘‘సేయ్యో’’తి సేట్ఠో.

రూపసముట్ఠానానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౯. కలాపయోజనాయం. ‘‘సఙ్ఖానే’’తి గణనే. ‘‘తేనా’’తి సఙ్ఖానట్ఠేన ఏకసద్దేన దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పిణ్డీ’’తి ఏకగ్ఘనో. మూలటీకాపాఠే. ‘‘ఉప్పాదాదిప్పవత్తితో’’తి ఉప్పాదాదివసేన పవత్తనతో. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. ఉపాదారూపాని త్వేవ వుచ్చన్తి. ‘‘ఏవం వికారపరిచ్ఛేద రూపాని చ యోజేతబ్బానీ’’తి పఞ్చవికారరూపాని కలాపస్సేవ చోపనాదిసభావా హోన్తి, న ఏకమేకస్స రూపస్స. తస్మా తాని ఏకేకస్మిం కలాపే ఏకేకాని ఏవ హోన్తి. పరిచ్ఛేదరూపం పన కలాపపరియాపన్నం రూపం న హోతి. తస్మా ద్విన్నం ద్విన్నం కలాపానం అన్తరా తంపి ఏకేకమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘చతున్నం మహాభూతానం నిస్సయతా సమ్భవతో’’తి ఏత్థ చతున్నం మహాభూతానంపి లక్ఖణమత్తేన నానత్తం హోతి, పవత్తివసేన పన ఏకగ్ఘనత్తా సఙ్ఖానట్ఠేనపి ఏకో నిస్సయోతి వత్తబ్బమేవ. ఏవఞ్హిసతి ఏకసద్దస్స అత్థ చలనం నత్థీతి. ‘‘తేన సద్దేనా’’తి చిత్తజసద్దేన. అత్తానం మోచేన్తో ‘‘అధిప్పాయేనా’’తి ఆహ. థేరస్స అధిప్పాయేనాతి వుత్తం హోతి. అత్తనో అధిప్పాయం దస్సేన్తో ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘సద్దేనా’’తి చిత్తజసద్దేన. ‘‘తాయవాచాయా’’తి వచీమయసద్దేనాతి అత్థో. ‘‘విఞ్ఞత్తీ’’తి విఞ్ఞాపనం ఇచ్చేవత్థో. విఞ్ఞాపేతీతి విఞ్ఞాపితో. తస్స భావో విఞ్ఞావితత్తం. వితక్కవిప్ఫారసద్దో నామ కస్సచి మహన్తం అత్థం చిన్తేన్తస్స సోకవసేన వా తుట్ఠివసేన వా బలవవితక్కో పవత్తతి. సో సోకం వా తుట్ఠిం వా సన్ధారే తుం అసక్కోన్తో దుతీయేన సద్ధిం మన్తేన్తో వియ అత్తనో ముఖేయేవ అబ్యత్తం సద్దం కత్వా సముదీరతి. పకతిజనో తం సద్దమత్తం సుణాతి వా న వాసుణాతి. సుణన్తోపి అక్ఖరం వా అత్థం వా అధిప్పాయం వా న జానాతి. దిబ్బసోతేన వా విజ్జాసోతేన వాసుణన్తో అక్ఖరంపి అత్థంపి అధిప్పాయంపి జానాతి. జానిత్వా ఏవంపి తే మనో, ఇత్థంపి తే మనోతిఆదిసతి. అయం వితక్కవిప్ఫారసద్దో నామ. సో విఞ్ఞత్తిరహితో సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తో. సఙ్గహకారోపన వచీమయసద్దోనామ విఞ్ఞత్తిరహితోతి వా అసోతవిఞ్ఞేయ్యోతి వా నత్థీతి పటిక్ఖిపతి. ‘‘ఆగతే’’తి అట్ఠకథాసు ఆగతే. ‘‘పచ్చేతబ్బా’’తి సద్ధాతబ్బా. ‘‘టీకాసుపనస్సా’’తి అస్ససచ్చసఙ్ఖేపస్స ద్వీసుటీకాసు. అక్ఖరఞ్చ పదఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చాతి ద్వన్దో. అప్పఞ్ఞాయమానా అక్ఖరపదబ్యఞ్జనత్థా యస్సాతి విగ్గహో. ‘‘అన్ధదమిళాదీనం’’తి అన్ధజాతికదమిళజాతికాదీనం మిలక్ఖూనం. ‘‘ఉక్కాసితసద్దో చ ఖిపితసద్దో చ వమితసద్దో చ ఛడ్డితసద్దో చాతి ద్వన్దో. ఆదిసద్దేన తాదిసా ఉగ్గార హిక్కార హసిత రోదితాదయో సఙ్గణ్హాతి. సేసమేత్థసువిఞ్ఞేయ్యం.

కలాపయోజనానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౧. రూపప్పవత్తిక్కమే. నపుగ్గలవసేన విసేసనం హోతి. భూమివసేన విసేసనం హోతి. తఞ్చ ఖో పవత్తికాలవసేనాతి అధిప్పాయో.

ఏత్థచాతిఆదీసు. పురిమేసు ద్వీసు యోనీసు పాళినయేన వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. నిక్ఖన్తా, ఇతి తస్మా అణ్డజాతి చ జలాబుజాతి చ వుచ్చన్తి. కథం అయం నయో పాళినయో నామ హోతీతి. పాళియం అణ్డకోసం వత్థికోసం అభినిబ్భిజ్జ అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తీతి వచనేన అణ్డతో జలాబుతో జాతా విజాతా నిక్ఖన్తాతి అత్థో విఞ్ఞాయతి. అట్ఠకథాయం పన అణ్డేజాతా జలాబుమ్హిజాతాతి వుత్తం. గబ్భపలివేఠనాసయో నామ యేన పలివేఠితో గబ్భో తిట్ఠతి. విభావనిపాఠే ‘‘ఉక్కంసగతి పరిచ్ఛేదవసేనా’’తి ఉక్కట్ఠప్పవత్తినియమనవసేన. ఉక్కట్ఠనయవసేనాతి వుత్తం హోతి. అభిరూపస్స కఞ్ఞా దాతబ్బాతి ఏత్థ కఞ్ఞా దాతబ్బాతి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి అభిరూపస్స పురిసస్సాతి వుత్తత్తా కఞ్ఞాపి అభిరూపకఞ్ఞా ఏవ విఞ్ఞాయతి. అయం ఉక్కట్ఠనయో నామ. ‘‘తత్థ తాని సబ్బానీ’’తిఆదీసు. తానిసబ్బానిపి చక్ఖు సోత ఘాన భావ ద్వయాని న ఓమకేన కమ్మేన లబ్భతి. ఉక్కట్ఠేన కమ్మేన ఏవ లబ్భతీతి అధిప్పాయో. విభఙ్గపాఠే. సద్దాయతనం నామ పటిసన్ధికాలే న లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘ఏకాదసాయతనానీ’’తి. చక్ఖువేకల్లస్స దస, సోతవేకల్లస్స అపరానిదస, చక్ఖు సోతవేకల్లస్సనవ, గబ్భసేయ్యస్సవసేన సత్తాయతనాని. పాళియం ఓపపాతి కగబ్భసేయ్యకానం ఏవ వుత్తత్తా ‘‘పాళియం అవుత్తంపిపనా’’తి వుత్తం. అవుత్తమ్పి చక్ఖాదివేకల్లం. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినాభావవుత్తితా వుత్తా’’తి కథం వుత్తా యస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స జివ్హాయతనం ఉప్పజ్జతీతి, ఆమన్తా. యస్స వా పన జివ్హాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతీతి, ఆమన్తాతిఆదినా వుత్తా పేయ్యాలముఖేన. ఆచరియానన్దత్థేరే న పన ఇచ్ఛితన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘జివ్హావేకల్లతావియా’’తి జివ్హావేకల్లతానామ నత్థి వియ. ‘‘ఘానవేకల్లతాపి అత్థీతి యుత్తం’’తి ఏత్థ పాళియం అఘానకానం ఇత్థీనం పురిసానంతి ఇదం మాతుగబ్భే ఘానాయతనే అనుప్పన్నేయేవ పురేతరఞ్చ వన్తానం ఇత్థిపురిసానం వసేన వుత్తం. న ఘానవేకల్లానం అత్థితాయాతిపి వదన్తి. గబ్భే సేన్తీతి గబ్భసయా. గబ్భసయా ఏవ గబ్భసేయ్యా.

పవత్తికాలేతిఆదీసు. మూలటీకాపాఠే. ‘‘ఓరతో’’తి పటిసన్ధిం ఉపాదాయ వుత్తం. ఏకాదసమసత్తాహే అనాగతేతి వుత్తం హోతి. రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి. నో చ చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి ఇదం అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేన వుత్తం. తస్మా పటిసన్ధితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నం రూపాయతనం యావజీవంపి ఉప్పన్నన్త్వేవ వుచ్చతి. న ఉప్పజ్జిస్సమానన్తి. చక్ఖాయతనం పన ఏకాదసమసత్తాహా ఓరతో ఠితస్స న ఉప్పన్నం. తదా అనుప్పన్నత్తా ఏకాదసమే సత్తాహే సమ్పత్తే ఉప్పజ్జిస్సతీతి వత్తబ్బం హోతి. పచ్ఛిమ భవికత్తా పన తదుభయమ్పి భవన్తరే నుప్పజ్జిస్సతియేవాతి. ఘానాయతనం నిబ్బత్తేతీతి ఘానాయతనానిబ్బత్తతం, కమ్మం. తేన కమ్మేన గహితప్పటిసన్ధికానం. ఇదఞ్చ యది తన్నిబ్బత్తకేన కమ్మేన పటిసన్ధిం గణ్హేయ్యుం. ఘానాయతనే అనుప్పన్నే అన్తరా న కాలఙ్కరేయ్యున్తి కత్వా వుత్తం. తన్నిబ్బత్తకేన కమ్మేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తాపి తతో బలవన్తే ఉపచ్ఛేదకకమ్మే ఆగతే సతి. ఘానాయతనుప్పత్తికాలం అపత్వా అన్తరా నకాలఙ్కరోన్తీతి నత్థి. ‘‘చక్ఖుఘానేసు వుత్తేసూ’’తి టీకాయం వుత్తేసు. ‘‘అత్థతో సిద్ధా ఏవా’’తి ఏకాదసమసత్తాహే ఉప్పన్నాతి సిద్ధా ఏవ. ‘‘ఈదిసేసుఠానేసూ’’తి సభావం విచారే తుం దుక్కరేసు ఠానేసు. అట్ఠకథాయేవ పమాణం కాతుం యుత్తాతి అధిప్పాయో. అట్ఠకథాపాఠే. ‘‘పురిమం భవచక్కం’’తి అవిజ్జామూలకం వేదనావసానం భవచక్కం. ‘‘అనుపుబ్బప్పవత్తిదీపనతో’’తి యథా పచ్ఛిమే తణ్హామూలకే భవచక్కే ఉపపత్తిభవప్పవత్తిం వదన్తేన భవపచ్చయాజాతీతి ఏవం ఏకతో కత్వా వుత్తా, న తథా పురిమే భవచక్కే. తత్థ పన సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణ పచ్చయా నామ రూపన్తిఆదినా అనుపుబ్బప్పవత్తిదీపనతో. ‘‘సో పటిక్ఖిత్తోయేవా’’తి ఆయతనానం కమతో వినిచ్ఛయట్ఠానే దేసనాక్కమోవ యుత్తోతి వత్వా సో ఉప్పత్తిక్కమో పటిక్ఖిత్తో.

సంయుత్తకే యక్ఖసంయుత్తపాళియం. గాథాసు. ‘‘కలలా’’తి కలలతో. ‘‘అబ్బుదా’’తి అబ్బుదతో. ‘‘పేసియా’’తి పేసితో. ‘‘ఘనా’’తి ఘనతో. ‘‘జాతిఉణ్ణంసూహీ’’తి సుద్ధజాతికస్స ఏలకస్స లోమంసూహి. ‘‘పరిపక్కసమూహకం’’తి కలలతో పరం థోకం పరిపక్కఞ్చ సమూహాకారఞ్చ హుత్వా. ‘‘వివత్తమానం తబ్భావం’’తి కలలభావం విజహిత్వా వత్తమానం. ‘‘విలీనతి పుసదిసా’’తి అగ్గిమ్హి విలీనతిపురససదిసా. ‘‘ముచ్చతీ’’తి కపాలే నలగ్గతి. ఏతానిజాయన్తీతి ఏవం అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తం. ‘‘ద్వా చత్తాలీసమే సత్తాహే’’తి నవమాసే అతిక్కమ్మ వీసతిమేదివసే. యది ఏవం, పఞ్చమేసత్తాహే పఞ్చప్పసాఖా జాయన్తి, ఏకాదసమేసత్తాహే చత్తారి ఆయతనాని జాయన్తి, మజ్ఝేపన పఞ్చసత్తాహా అత్థి. తత్థ కథన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిం. ‘‘ఛసత్తాహా’’తి ఏకాదసమేన సద్ధిం ఛసత్తాహా. ఏకాదసమేపి హి పచ్ఛిమదివసే జాతత్తా ఛదివసాని అవసిట్ఠాని హోన్తి. ‘‘పరిణతకాలా’’తి పరిపక్కకాలా. పరిపాకగతా ఏవ హి కమ్మజమహాభూతా సుప్పసన్నా హోన్తి. తేసఞ్చ పసాదగుణా పసాదరూపా హోన్తీతి. ‘‘తస్సా’’తి కలలస్స. వణ్ణజాతం వా సణ్ఠానం వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఆకాసకోట్ఠాసికో’’తి మనుస్సేహి ఆకాసకోట్ఠాసే ఠపితో. హుత్వాతి పాఠసేసో. కథం పరమాణుతో పరిత్తకం సియాతి ఆహ ‘‘సోహీ’’తిఆదిం. ‘‘సో’’తి పరమాణు. పటిసన్ధిక్ఖణే కలలరూపం కలాపత్తయపరిమాణం. పరమాణు పన ఏకూనపఞ్ఞాసకలాపపరిమాణో. తస్మా తం తతో పరిత్తకన్తి వుత్తం హోతి. పటిసన్ధిక్ఖణతో పరం పన తంపి ఖణేఖణే ఉపచితమేవ హోతి. ‘‘ధాతూనం’’తి చతుధాతువవత్థానే ఆగతానం చతున్నం మహాభూతానం. కలలస్సవా ఉపచితప్పమాణం గహేత్వా వుత్తన్తిపి యుజ్జతి. ‘‘వత్థుస్మిం’’తి అబ్బుదాదివత్థుమ్హి. ‘‘జలాబుమూలానుసారేనా’’తి జలాబుజాతకాలే తస్స మూలాను సారేనాతి అధిప్పాయో. గాథాయం. ‘‘మాతుతిరో కుచ్ఛిగతో’’తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన ‘‘మాతుకుచ్ఛిగతో తిరో’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘మాతుయా తిరోకుచ్ఛి గతో’’తి. ‘‘ఛిద్దో’’తి సుఖుమేహి ఛిద్దేహి సమన్నాగతో. లద్ధంవా పానభోజనం. ‘‘తతో పట్ఠాయా’’తి సత్తరసమభవఙ్గచిత్తతో పట్ఠాయ. ‘‘రూపసముట్ఠానే వుత్తమేవా’’తి రూపసముట్ఠానే మూలటీకావాద విచారణాయం ‘యం పితత్థ న చ యుత్త’న్తిఆదినా వుత్తమేవ. ‘‘అజ్ఝోహటాహారాభావతో’’తి బహిద్ధాహారాభావతోతి అధిప్పాయో. ‘‘తత్థా’’తి రూపబ్రహ్మలోకే. అభావం వణ్ణేతి. కస్మాపన వణ్ణేతి, నను వణ్ణేన్తస్స అట్ఠకథా విరోధో సియాతి. విరోధో వా హోతు, అవిరోధో వా. పాళియేవ పమాణన్తి దస్సేన్తో ‘‘రూపధాతుయా’’తిఆదినా విభఙ్గే పాళిం ఆహరి. తత్థ ‘‘రూపధాతుయా’’తి రూపలోకధాతుయా. రూప బ్రహ్మలోకేతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఉపపత్తిక్ఖణే’’తి పటిసన్ధిక్ఖణే. ఆచరియస్స అధిప్పాయం విభావేన్తో ‘‘ఏత్థచా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఫోట్ఠబ్బే పటిక్ఖిత్తేపీ’’తి పఞ్చాయతనానీతి వా పఞ్చధాతుయోతి వా పరిచ్ఛేదకరణమేవ పటిక్ఖి పనం దట్ఠబ్బం. ‘‘కిచ్చన్తర సబ్భావా’’తి ఫోట్ఠబ్బకిచ్చతో కిచ్చన్తరస్స విజ్జమానత్తా. కిమ్పన కిచ్చన్తరన్తి. రూపకాయస్స పవత్తియా హేతుపచ్చయకిచ్చం. మహాభూతా హేతూ మహాభూతా పచ్చయా రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయాతి హి భగవతా వుత్తం. తత్థ హేతుకిచ్చం నామ రూపజననకిచ్చం. పచ్చయ కిచ్చం నామ రూపూపత్థమ్భన కిచ్చం. కిచ్చన్తరమేవనత్థీతి ఘానాదీనం విసయ గోచరభావకిచ్చం తేసం కిచ్చం నామ, తతో అఞ్ఞం కిచ్చం నామ నత్థి. ‘‘యేనా’’తి కిచ్చన్తరేన. ‘‘తే’’తి గన్ధాదయో. ఇదాని అట్ఠక తానుగతం వాదం దస్సేన్తో ‘‘యథాపనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘యేన కిచ్చవిసేసేనా’’తి విసయగోచరభావకిచ్చవిసేసేన. రూపజననరూపూపత్థమ్భన కిచ్చవిసేసేన చ. ‘‘సబ్బత్థా’’తి సబ్బస్మిం పాళిప్పదేసే. ‘‘తేసం’’తి గన్ధాదీనం. ‘‘తత్థా’’తి రూపలోకే. ‘‘నిస్సన్ద ధమ్మమత్తభావేనా’’తి ఏత్థ యథా అగ్గిమ్హి జాతే తస్స నిస్సన్దా నామ ఇచ్ఛన్తస్సపి అనిచ్ఛన్తస్సపి జాయన్తియేవ. వణ్ణోపి జాయతి, ఓభాసోపి, గన్ధోపి, రసోపి, ధూమోపి, పుప్ఫుల్లానిపి కదాచి జాయన్తియేవ. తేహి వణ్ణాదీహి కరణీయే కిచ్చవిసేసే సతిపి అసతిపి. తథా మహాభూతేసు జాతేసు తేసం నిస్సన్దా నామ ఇచ్ఛన్తస్సపి అనిచ్ఛన్తస్సపి కిచ్చవిసేసే సతిపి అసతిపి జాయన్తియేవ. ఏవం నిస్సన్దధమ్మమత్తభావేన. అనుప్పవేసో యుత్తో సియా అజ్ఝత్త సన్తానేతి అధిప్పాయో. బహిద్ధా సన్తానే పన వత్థా భరణ విమానాదీసు తేసం భావో ఇచ్ఛి తబ్బో సియా. అజ్ఝత్తేపి వా కాయం ఓళారికం కత్వా మాపితకాలేతి. ఏత్థ చ ‘‘ధమ్మాయతన ధమ్మధాతూసు అనుప్పవేసో’’తి ఏత్థ అట్ఠసాలినియం తావ. యే పన అనాపాతాగతా రూపాదయోపి ధమ్మారమ్మణమిచ్చేవ వదన్తీతి వుత్తం. తం తత్థ పటిక్ఖిత్తం. అనాపాతాగమనం నామ విసయగోచర కిచ్చరహితతా వుచ్చతి. తఞ్చ మనుస్సానమ్పి దేవానమ్పి బ్రహ్మానమ్పి పసాదరూపేసు అనాపాతా గమనమేవ అధిప్పేతం. తం పన అత్థినత్థీతి విచారేత్వా కథేతబ్బం. అపి చ నిస్సన్దధమ్మా నామ ఓళారికానం మహాభూతానం వివిధాకారాపి భవేయ్యుం. బ్రహ్మానం పన అజ్ఝత్త రూపం అప్పనా పత్తకమ్మవిసేసేన పవత్తం అతిసుఖుమం హోతి. తస్మా కామసత్త సన్తానే వియ తత్థ పరిపుణ్ణం నిస్సన్దరూపం నామ విచారేతబ్బమేవ. ధమ్మా రమ్మణఞ్చ ముఖ్యధమ్మారమ్మణం అనులోమ ధమ్మాయతనన్తి పాళియం వుత్తం నత్థి యేవాతి. ‘‘జీవిత ఛక్కఞ్చా’’తి వత్తబ్బం రూపలోకే. ‘‘తత్థా’’తి అసఞ్ఞసత్తే. కామలోకే జీవితనవకం కస్మా విసుం న వుత్తన్తి. పటిసన్ధిక్ఖణే కస్మా న వుత్తం. పవత్తికాలేపి విసుం న వుత్తమేవ. ‘‘ఆహారూపత్థమ్భకస్సా’’తి ఆహారసఙ్ఖాతస్స రూపూపత్థమ్భకస్స. ‘‘సకలసరీర బ్యాపినో అనుపాలకజీవితస్సా’’తి కాయదసకభావదసకేసు పరియాపన్నస్స జీవితస్స. ‘‘ఏత దేవా’’తి జీవితనవకమేవ. ‘‘తత్థా’’తి రూపలోకే. ఉదయభూతస్సా’’తి వడ్ఢిభూతస్స. ‘‘ద్వీసు అగ్గీసూ’’తి పాచకగ్గిస్మిఞ్చ కాయగ్గిస్మిఞ్చ. ఆతఙ్కో వుచ్చతి రోగో. బహుకో ఆతఙ్కో యస్సాతి విగ్గహో. ‘‘విసమవేపాకినియా’’తి విసమం పాచేన్తియా. ‘‘గహణియా’’తి ఉదరగ్గినా. ‘‘పధానక్ఖమాయా’’తి పధాన సఙ్ఖాతం భావనారబ్భకిచ్చం ఖమన్తియా. ‘‘ఏతం’’తి జీవితనవకం. ‘‘థేరేన చా’’తి అనురుద్ధత్థేరేన చ. ‘‘ఏతం’’తి జీవిత నవకం. ‘‘నిరోధక్కమో’’తి మరణాసన్నకాలే నిరోధక్కమో. ‘‘ఏత్థా’’తి రూపలోకే. కళేవరం వుచ్చతి మతసరీరం. తస్స నిక్ఖేపో కళేవరనిక్ఖేపో. అఞ్ఞేసఞ్చ ఓపపాతికానం కళేవరనిక్ఖేపో నామ నత్థి. కస్మా పన తేసం కళేవరనిక్ఖేపో నామ నత్థీతి ఆహ ‘‘తేసఞ్హీ’’తిఆదిం. విభావనిపాఠే. సబ్బేసంపి రూపబ్రహ్మానం. ఆహారసముట్ఠానానం రూపానం అభావతో తిసముట్ఠానానీతి వుత్తం. అసఞ్ఞసత్తే చిత్తసముట్ఠానానమ్పి అభావతో ద్విసముట్ఠానానీతి వుత్తం. ‘‘తానీ’’తి మరణాసన్న చిత్తసముట్ఠానాని. తం పరిమాణం అస్సాతి తావత్తకం. ‘‘లహుకగరుకతాదివికారో’’తి సకలరూపకాయస్స లహుకగరుకాదివికారో. అపి చ తత్థ దన్ధత్తాదికర ధాతుక్ఖోభపచ్చయానం సబ్బసో అభావతో నిచ్చకాలమ్పి సకలసరీరస్స లహుతాదిగుణో వత్తతియేవ. కిం తత్థ పటిపక్ఖ ధమ్మప్పవత్తి చిన్తాయ. తథా అసఞ్ఞసత్తేపి రుప్పనవికార చిన్తాయాతి.

రూపప్పవత్తిక్కమానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౬౧. నిబ్బానసఙ్గహే. ద్వీసు నిబ్బానపదేసు పథమపదం అవిఞ్ఞాతత్థం సామఞ్ఞ పదం. దుతీయం విఞ్ఞా తత్థం విసేసపదం. కిలేసే సమేతీతి సమణో. అరియపుగ్గలో. సమణస్స భావో సామఞ్ఞం. అరియమగ్గో. సామఞ్ఞస్స ఫలాని సామఞ్ఞఫలాని. లోకతో ఉత్తరతి అతిక్కమతీతి లోకుత్తరం. లోకే న పఞ్ఞావీయతీతి పఞ్ఞత్తీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘నహీ’’తిఆదిమాహ. చత్తారిమగ్గఞ్ఞాణాని చతుమగ్గఞ్ఞాణన్తి ఏవం సమాసవసేన ఏకవచనన్తం పదం వాక్యం పత్వా బహువచనన్తం హోతీతిఆహ ‘‘చతూహి అరియమగ్గఞ్ఞాణేహీ’’తి. ‘‘తాదిసమ్హా’’తి అరియమగ్గసదిసమ్హా. ‘‘విముఖానం’’తి పరమ్ముఖానం. ‘‘జచ్చన్ధానం వియా’’తి జచ్చన్ధానం చన్దమణ్డలస్స అవిసయభావో వియ. ‘‘తస్సా’’తి నిబ్బానస్స. తత్థ ‘‘జచ్చన్ధానం’’తి అవిసయపదే సామిపదం. ‘‘తస్సా’’తి భావపదం. ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి కిఞ్చియం అత్థజాతం. అస్సనిబ్బానస్స సిద్ధతన్తి సమ్బన్ధో. అపాకటస్స ధమ్మస్స. వాయామోపి నామ న అత్థి. కుతో తస్స సచ్ఛికరణం భవిస్సతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యేనా’’తి వాయామేన. ‘‘నిబ్బానేన వినా’’తి నిబ్బానారమ్మణం అలభిత్వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అకిచ్చసిద్ధిం’’తి కిలేసప్పహాన కిచ్చస్స అసిద్ధిం. ‘‘తతో’’తి తస్మా. ‘‘వధాయా’’తి వధితుం. ‘‘పరిసక్కన్తా’’తి వాయమన్తా. గాథాయం. ‘‘అన్తోజటా’’తి అజ్ఝత్తసన్తానే తణ్హాజటా, తణ్హావినద్ధా. ‘‘బహిజటా’’తి బహిద్ధాసన్తానే తణ్హాజటా, తణ్హావినద్ధా. ‘‘తస్సా’’తి తణ్హాయ. ‘‘వత్థుతో’’తి విసుంవిసుం జాతసరూపతో. పరినిబ్బాయింసు, పరినిబ్బాయన్తి, పరినిబ్బాయిస్సన్తీతి పరినిబ్బుతా. తకారపచ్చయస్స కాలత్తయేపి పవత్తనతో. యథా దిట్ఠా, సుతా, ముతా, విఞ్ఞాతా,తి. విసిట్ఠం కత్వా జానితబ్బన్తి విఞ్ఞాణం. న నిదస్సితబ్బన్తి అనిదస్సనం. నత్థి అన్తో ఏతస్సాతి అనన్తం. సబ్బతో పవత్తా గుణప్పభా ఏతస్సాతి సబ్బతోపభం. ‘‘భగవతా వుత్తం’’తి దీఘనికాయే కేవట్టసుత్తే వుత్తం. ‘‘సవన్తియో’’తి మహానదియో వా కున్నదియో వా. ‘‘అప్పేన్తీ’’తి పవిసన్తి. ‘‘ధారాతి’’ మేఘవుట్ఠిధారా. బుద్ధేసు అనుప్పజ్జన్తేసు ఏకసత్తోపి పరినిబ్బాతుం న సక్కోతీతి ఇదం బుద్ధుప్పాదకప్పే ఏవ పచ్చేక సమ్బుద్ధాపి ఉప్పజ్జన్తీతి కత్వా వుత్తం. అపదాన పాళియం పన బుద్ధసుఞ్ఞకప్పేపి పచ్చేకసమ్బుద్ధానం ఉప్పత్తి ఆగతా ఏవ. ‘‘ఏకసత్తోపీ’’తి వా సావకసత్తో గహేతబ్బో. ఏవఞ్హి సతి అపదానపాళియా అవిరోధో హోతి. ‘‘ఆరాధేన్తీ’’తి సాధేన్తి పటిలభన్తి. సబ్బతో పవత్తా గుణప్పభా ఏతస్సాతి అత్థం సన్ధాయ ‘‘సబ్బతోపభా సమ్పన్నం’’తి వుత్తం. ‘‘జోతి వన్త తరోవా’’తి ఓభాసవన్తతరో వా. సబ్బత్థ పభవతి సంవిజ్జతీతి సబ్బతోపభన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ సబ్బతో వా పభుతమేవ హోతీతి వుత్తం. తేనాహ ‘‘న కత్థచి నత్థీ’’తి. ‘‘ఏవంసన్తే పీ’’తి ఏవం వుత్తనయేన ఏకవిధే సన్తేపి. ‘‘ఉపచరితుం’’తి ఉపచారవసేన వోహరితుం. ‘‘యథాహా’’తి తస్మిం యేవసుత్తే పున కిం ఆహ. భవం నేతీతి భవనేత్తి. భవతణ్హా ఏవ. ‘‘సమ్పరాయికా’’తి చుతిఅనన్తరే పత్తబ్బా. ద్విన్నం ఖీణాసవానం అనుపాదిసేసతా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ ‘‘అనుపాదిసేసతా’’తి అనుపాదిసేసనిబ్బానం వుచ్చతి. సేక్ఖేసు అరహత్తమగ్గట్ఠస్స సేక్ఖస్స కిలేసుపాదిసేస వసేన అనుపాదిసేసతా వుత్తా. ‘‘కిలేసుపాదిసేసో’’తి చ కిలేస సఙ్ఖాతో ఉపాదిసేసో. తథా ఖన్ధుపాదిసేసోపి. అన్తరాపరినిబ్బాయీతిఆదీసు పరినిబ్బానం నామ కిలేసపరినిబ్బానం వుత్తం. ఉభతో భాగ విముత్తాదీనం పదత్థో నవమపరిచ్ఛేదే ఆగమిస్సతి. ‘‘కిలేసక్ఖయేన సహేవ ఖియ్యన్తీ’’తి పచ్చుప్పన్నభవే అరహత్తమగ్గక్ఖణే కిలేసక్ఖయేన సద్ధిం ఏవ ఖియ్యన్తి. అనుప్పాద ధమ్మతం గచ్ఛన్తి. తథా అనాగామి పుగ్గలస్స కామపటిసన్ధిక్ఖన్ధాపి అనాగామిమగ్గక్ఖణే, సోతాపన్నస్స సత్తభవేఠపేత్వా అవసేస కామపటిసన్ధిక్ఖన్ధా సోతాపత్తి మగ్గక్ఖణే తం తం కిలేసక్ఖయే న సహేవ ఖియ్యన్తీతి. పచ్చుప్పన్నక్ఖన్ధా పన కిలేసక్ఖయేన సహఖియ్యన్తి. ఖన్ధుపాదిసేసా నామ హుత్వా యావమరణకాలా ఖీణాసవానమ్పి పవత్తన్తి. కస్మా పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘యావచుతియా పవత్తమానం’’తిఆదిం. పచ్చుప్పన్నక్ఖన్ధసన్తానం పన ధమ్మతాసిద్ధన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఫలనిస్సన్దభూతం’’తి విపాకఫలభూతఞ్చ నిస్సన్దఫలభూతఞ్చ హుత్వా. ‘‘తేనసహేవా’’తి కిలేసక్ఖయేన సహేవ. ‘‘యస్మాపనా’’తిఆదీసు. పరిసమన్తతో బున్ధన్తి నీవారేన్తి, సన్తిసుఖస్స అన్తరాయం కరోన్తీతి పలిబోధా. కిలేసాభిసఙ్ఖరణ కిచ్చాని, కమ్మాభిసఙ్ఖరణకిచ్చాని, ఖన్ధాభిసఙ్ఖరణ కిచ్చాని చ. పలిబోధేహి సహ వత్తన్తీతి సపలిబోధా. సఙ్ఖార నిమిత్తేహి సహ వత్తన్తీతి సనిమిత్తా. తణ్హాపణిధీహి సహ వత్తన్తీతి సపణిహితా.‘‘తతో’’తి పాపకమ్మతో, అపాయదుక్ఖతో చ. ‘‘కోచీ’’తి కోచిధమ్మో. ‘‘నిరోధేతుం సక్కోతీ’’తి సక్కాయదిట్ఠియా నిరుద్ధాయ తే నిరుజ్ఝన్తి. అనిరుద్ధాయ ననిరుజ్ఝన్తి. తస్మా సక్కాయదిట్ఠి నిరోధో నిబ్యాపారధమ్మోపి సమానో తే పలిబోధే నిరోధేతి నామ. ‘‘నిరోధేతుం సక్కోతీ’’తి చ అబ్యాపారే బ్యాపారపరికప్పనాతి దట్ఠబ్బం. సక్కాయదిట్ఠినిరోధోయేవ తే పలిబోధే నిరోధేతుం సక్కోతీతి ఏత్థ ద్విన్నమ్పి నిరోధో ఏకోయేవ. ఏవం సన్తేపి అవిజ్జా నిరోధా సఙ్ఖార నిరోధోతిఆదీసు వియ అభేదే భేదపరికప్పనా హోతీతి. ఉప్పాదో చ పవత్తో చ ఉప్పాదప్పవత్తా. తే మూలం యస్సాతి విగ్గహో. యేన ఓళారికాకారేన. మారేన్తీతి మారా. వధకపచ్చత్థికాతి వుత్తం హోతి. కిలేసమారాదయో. మారా దహన్తి తిట్ఠన్తి ఏతేసూతి మారధేయ్యా. మారేతి చావేతి చాతి మచ్చు. మరణమేవ. మచ్చుదహతి తిట్ఠతి ఏతేసూతి మచ్చుధేయ్యా. ‘‘నత్థి తస్మిం నిమిత్తం’’తి వుత్తే పఞ్ఞత్తిధమ్మేసుపి ఉప్పాదప్పవత్తమూలం నిమిత్తం నామ నత్థి. ఏవంసతి, తేహి నిబ్బానస్స అవిసేసో ఆపజ్జతీతి చోదనా. తం పరిహరన్తో ‘‘తఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. విద్ధంసేత్వాతి చ సాధేన్తన్తి చ అత్థవిసేస పాకటత్థాయ అబ్యాపారే బ్యాపార పరికప్పనా ఏవ. పణీతాదిభేదే. ఇదం బుద్ధానం నిబ్బానం పణీతం. ఇదం పచ్చేకబుద్ధానం నిబ్బానం మజ్ఝిమం. ఇదం బుద్ధసావకానం నిబ్బానం హీనన్తి భిన్నం న హోతీతి యోజేతబ్బం. నానప్పకారేన చిత్తం నిధేతి ఏతేనాతి పణిహితం. ‘‘నిధేతీ’’తి ఆరమ్మణేసు నిన్నం పోణం పబ్భారం కత్వా ఠపేతీతి అత్థో. తథా పణిధానపణిధీసు. అత్థతో ఏకం ఆసాతణ్హాయ నామం. ‘‘లబ్భమానాపీ’’తి భవసమ్పత్తి భోగసమ్పత్తియో లబ్భమానాపి. ‘‘పిపాసవినయ ధమ్మత్తా’’తి పాతుం పరిభుఞ్జితుం ఇచ్ఛా పిపాసా. పిపాసం వినేతి విగమేతీతి పిపాసవినయో. ‘‘వేదయితసుఖం’’తి వేదనాసుఖం. ‘‘కతమం తం ఆవుసో’’తి పాళిపాఠే ‘‘తం’’తి తస్మా. ‘‘యదేత్థ వేదయితం నత్థీ’’తి యస్మా ఏత్థ వేదయితం నత్థి. తస్మా నిబ్బానే సుఖం నామ కతమన్తి యోజనా. ‘‘ఏత్థా’’తి ఏతస్మిం నిబ్బానే. ‘‘ఏతదేవేత్థా’’తిఆదిమ్హి. ‘‘ఏత దేవా’’తి ఏసోఏవ. యస్మా ఏత్థ వేదయితం నత్థి. తస్మా ఏసో వేదయితస్స నత్థిభావో ఏవ ఏత్థనిబ్బానే సుఖన్తి యోజనా.

‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు. యదేతం ఖియ్యనం నిరుజ్ఝనం అత్థీతి సమ్బన్ధో. కేచి పన తంఖియ్యన నిరుజ్ఝన క్రియామత్తం నిబ్బానం న హోతి. అభావ పఞ్ఞత్తిమత్తం హోతీతి వదన్తి. తం పటిసేధేన్తో ‘‘న హితం’’తిఆదిమాహ. ‘‘పఞ్ఞత్తిరూపం’’తి పఞ్ఞత్తిసభావో. పాళిపాఠే. ‘‘పదహతీ’’తి వీరియం దళ్హం కరోతి. పహితో అత్తా అనేనాతి పహితత్తో. ‘‘పహితో’’తి పదహితో. అనివత్తభావే ఠపితో. పేసితోతిపి వణ్ణేన్తి. ‘‘కాయేనా’’తి నామకాయేన. తణ్హావసే వత్తన్తీతి తణ్హావసికా. ‘‘తేసం పీ’’తి తేసం వాదేపి. తస్మిం ఖయ నిరోధమత్తే అనన్తగుణా నామ నత్థీతి ఇమం వాదం విసోధేతుం ‘‘నిబ్బానస్స చా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పటిపక్ఖవసేన సిజ్ఝన్తీ’’తి ఏతేన వట్టధమ్మేసు మహన్తం ఆదీనవం పస్సన్తా ఏవ తేసం నిరోధే మహన్తం గుణానిసంసం పస్సన్తీతి దీపేతి. యే పన యథావుత్తం ఖయనిరోధం పరమత్థనిబ్బానన్తి న జానన్తి, తేసం వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఏవం గుణపదానం గమ్భీరత్తా తంఖయనిరోధమత్తం అనన్తగుణానం వత్థు న హోతీతి మఞ్ఞన్తి. ఇదాని నిబ్బానం పరమం సుఖన్తి వుత్తం. కథం తం ఖయనిరోధమత్తం పరమసుఖం నామ భవేయ్యాతి ఇమం వాదం విసోధేతుం ‘‘సన్తిసుఖఞ్చనామా’’తిఆది వుత్తం. అత్థిభిక్ఖవేతి సుత్తే. ‘‘నోచేతం అభవిస్సా’’తి ఏతం అజాతం నోచే సన్తం విజ్జమానం న భవేయ్య. ‘‘నయిమస్సా’’తి న ఇమస్స. పచ్చక్ఖభూతం ఖన్ధపఞ్చకం దస్సేన్తో ‘‘ఇమస్సా’’తి వదతి. నిస్సక్కత్థే చ సామివచనం. ఇమస్మా జాతా భూతా కతా సఙ్ఖతా సత్తానం నిస్సరణం నామ న పఞ్ఞాయేయ్యాతి యోజనా. పరత్థపి ఏసనయో. ఏసనయో సబ్బేసూతిఆదీసు. దుచ్చరిత ధమ్మా నామ పచ్చయే సతి, జాయన్తి. అసతి, న జాయన్తీతి ఏవం జాతం వియ అజాతమ్పి తేసం అత్థి. యది చ అజాతం నామ నత్థి. జాతమేవ అత్థి. ఏవంసతి, అత్తని దుచ్చరితానం అజాతత్థాయ సమ్మాపటిపజ్జన్తానంపి సబ్బే దుచ్చరిత ధమ్మా అత్తని జాతాయేవ సియుం, నో అజాతా. కస్మా, అజాతస్స నామ నత్థితాయాతిఆదినా యోజేతబ్బం.

‘‘ఏత్తావతా’’తి, అత్థి భిక్ఖవే అజాతంతిఆదినా పాళివచనేన. సబ్బేసఙ్ఖారా సమన్తి వూపసమన్తి ఏత్థాతి సబ్బసఙ్ఖార సమథో. సబ్బే ఉపధయో ఏత్థ నిస్సజ్జన్తి అరియాజనాతి సబ్బుపధినిస్సగ్గో. ‘‘ఉపలబ్భమానో’’తి సన్తిలక్ఖణేన ఞాణేన ఉపలబ్భమానో. ‘‘ఏసింసూ’’తి కత్వా ఏసనకిచ్చస్స సిఖాపత్తం అత్థం దస్సేతుం ‘‘అధిగచ్ఛింసూ’’తి వుత్తం.

నిబ్బానసఙ్గహానుదీపనా నిట్ఠితా.

రూపసఙ్గహదీపనియాఅనుదీపనా నిట్ఠితా.