౫. వీథిముత్తసఙ్గహఅనుదీపనా

౧౪౩. వీథిముత్తసఙ్గహే. ‘‘పవత్తిసఙ్గహం’’తి చిత్తుప్పాదానం పవత్తాకారకథనసఙ్గహం. ‘‘పటిసన్ధియం’’తి పటిసన్ధికాలే. ‘‘తేసం’’తి చిత్త చేతసికానం. విభావనిపాఠే. ‘‘తదాసన్నతాయా’’తి తాయపటిసన్ధియా ఆసన్నతాయ. ‘‘తం గహణేనే వా’’తి సన్ధిగ్గహణేన ఏవ సన్ధివచనేన ఏవ. ‘‘విసయప్పవత్తి నామా’’తి కమ్మ కమ్మనిమిత్తాదీనం విసయానం ద్వారేసు ఆపాతా గమన వసేన పవత్తి నామ. ‘‘మరణుప్పత్తియం ఏవ సిద్ధా’’తి మరణుప్పత్తియం జవనేసు ఏవ సిద్ధా. ఏతేన మరణుప్పత్తి విధానం జవనప్పధానం హోతి, న చుతిప్పధానన్తి దీపేతి. న హి తస్మిం విధానే తస్సం చుతియం విసయప్పవత్తి వచనం నామ అత్థి. జవనేసు ఏవ అత్థి. సా పన చుతి తస్మిం భవే ఆదిమ్హి పటిసన్ధి పవత్తియా సిద్ధాయ సిజ్ఝతి యేవాతి. ‘‘తేసం’’తి వీథిముత్తానం. ‘‘భవన్తీ’’తి పాతుబ్భవన్తి. ‘‘తతో’’తి అయతో. ‘‘గన్తబ్బా’’తి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపపజ్జితబ్బా. ‘‘గచ్ఛన్తీ’’తి పవత్తన్తి. ‘‘తిరో’’తి తిరియతో. ‘‘అఞ్ఛితా’’తి గతా పవత్తా, ఆయతా వా. ‘‘సమానజాతితాయా’’తి తిరచ్ఛాన గతజాతి వసేన సమానజాతి భావేన. ‘‘యువన్తీ’’తి మిస్సీ భవన్తి. ‘‘సుఖసముస్సయతో’’తి సుఖసముదాయతో. ‘‘దిబ్బన్తీ’’తి విజ్జోతన్తి. ‘‘ఇతి కత్వా’’తి ఇతి వచనత్థం కత్వా ఉపరిదేవా సురాతి వుచ్చన్తీతి యోజనా. ‘‘వేపచిత్తిపహారాదాదయో’’తి వేపచిత్తి అసురిన్ద పహారాదఅసురిన్దాదికే దేవాసురే. ‘‘సురప్పటి పక్ఖా’’తి తావతింసాదేవప్పటిపక్ఖా. ‘‘సురసదిసా’’తి తావతింసాదేవ సదిసా. ‘‘వేమానికపేతే’’తి వేమానిక నామకే పేతే. ‘‘వినిపాతికే’’తి వినిపాతిక నామకే దుగ్గత దేవజాతికే. తేసం పవత్తి ఉపరి ‘వినిపాతికాసురానఞ్చా’తి పదే ఆవి భవిస్సతి. ‘‘తేపీ’’తి లోకన్తరిక నేరయిక సత్తాపి. ‘‘కాలకఞ్చికపేతే’’తి కాలకఞ్చిక నామకే పేతే. ఏవం కథావత్థు పాళియం ఆగతా వేస్సభు ఆదయో యమరాజానోపనాతి సమ్బన్ధో. వేస్సభూ చ నోత్తి చ సోమో చ యమో చ వేస్సవణో చ ఇతి ఇమే పేత్తి రాజానో. ‘‘రజ్జ’’న్తి రాజభావం రాజకిచ్చం. యే చ యక్ఖరక్ఖసా నామ కరోన్తా విచరన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘కురూరకమ్మకారినో’’తి లుద్దకమ్మకారినో. ‘‘రేవతి విమానే’’తి రేవతి విమాన వత్థుమ్హి. ‘‘ఇతో’’తి మనుస్స లోకతో, సుగతిభవతో వా. తేహి యక్ఖ రక్ఖసా నామ భూమట్ఠకాపి సన్తి, ఆకాసట్ఠకాపి. ‘‘నానాకమ్మకారణాయో’’తి ద్వత్తింస విధాని కమ్మకరణ కిచ్చాని. తేసమ్పి నిరయపాలానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తిస్సన్నం’’తి తిస్సన్నం అపాయభూమీనం. అపాయభూమి.

ఉస్సితో మనో ఏతేసన్తి వా, ఉస్సన్నో మనో ఏతేసన్తి వా, ద్విధావిగ్గహో. ‘‘ఉస్సితో’’తి ఉగ్గతో. ‘‘ఉస్సన్నో’’తి విపులో. కస్మా తిక్ఖతర చిత్తా హోన్తీతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణానం’’తిఆదిం. పుబ్బవాక్యే అనన్త చక్కవాళసాధారణ వసేన వుత్తత్తా పున ‘‘ఇమస్మిం’’తిఆది వుత్తం. వత్తబ్బం నత్థి. ఇధేవ సబ్బఞ్ఞు బుద్ధాదీనం ఉప్పన్నతోతి అధిప్పాయో. ‘‘అధిగ్గణ్హన్తీ’’తి అధికం కత్వా గణ్హన్తి. ‘‘సూరా’’తి పాపకల్యాణ కమ్మేసు సూరచిత్తా. ‘‘సతిమన్తో’’తి విపులస్సతికా. ‘‘ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి ఇధేవ సిక్ఖత్తయపూరణ సఙ్ఖాతస్స బ్రహ్మచరియవాసస్స అత్థితా. ‘‘మరియాదధమ్మేసూ’’తి లోకచారిత్త ధమ్మేసు. ‘‘ధతరట్ఠో’’తి ధతరట్ఠో మహారాజా. ఏవం విరుళ్హకోతిఆదీసు. ‘‘గన్ధరుక్ఖాధి వత్థా’’తి గన్ధరుక్ఖేసు అజ్ఝావుత్థా. ‘‘కుమ్భణ్డా’’తి కువుచ్చతి పథవీ. పథవి గతాని రతనభణ్డాని యేసం తేతి విగ్గహో. ‘‘దానవరక్ఖసా’’తి దనునామదేవధీతాయ అపచ్చన్తి అత్థేన దానవ నామకా రక్ఖసా. అవరుజ్ఝన్తి అన్తరాయం కరోన్తీతి అవరుద్ధకా. ‘‘విగచ్ఛరూపో’’తి విపన్నవణ్ణో. ‘‘నిహీనకమ్మకతా’’తి నిహీనానిపాపకమ్మాని కత్వా ఆగతా. కాచిగన్ధప్పియో జాయన్తీతి సమ్బన్ధో. యాగన్ధప్పియో జోగినీతి చ వుచ్చన్తి, జుణ్హాతి చ వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అభిలక్ఖితరత్తీసూ’’తి అభిఞ్ఞాతరత్తీసు. ఉపోసథరత్తీసూతి వుత్తం హోతి. ‘‘గోచరప్పసుతకాలే’’తి గోచరత్థాయ విచరితకాలే. ‘‘జుతిఅత్థేనా’’తి విజ్జోతనట్ఠేన. వసూని ధనాని ధారేన్తీతి వసున్ధరా. వసున్ధరా చ తే దేవ యక్ఖా చాతి విగ్గహో. ‘‘నాగాత్వేవ వుచ్చన్తీ’’తి పాళియం నాగేసు సఙ్గయ్హన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘యా’’తి యా భుమ్మదేవయక్ఖ జాతియో. ‘‘యాసం’’తి యాసం భుమ్మదేవ యక్ఖజాతీనం. ‘‘కీళాపసుతవసేనా’’తి బోధిసత్తానఞ్చ బుద్ధానఞ్చ అచ్ఛరియ ధమ్మజాతకాలే ఉగ్ఘోసన కీళాకమ్మవడ్ఢనవసేన. ‘‘యాసఞ్చ మన్తపదానీ’’తి యాసం నిగ్గహ పగ్గహపూజనాది వసేన పవత్తాని మన్తపదాని. ‘‘తేసూ’’తి + తేసు చతూసు అవరుద్ధకేసు. ‘‘కీళాసోణ్డవసేనా’’తి కీళాధుత్తవసేన. ‘‘ఘాససోణ్డవసేనా’’తి ఖాదనభుఞ్జన ధుత్తవసేన. సోణో వుచ్చతి సునఖో. ‘‘సత్తే’’ నేరయికే వా పేతేవా. ‘‘కామఞ్చ హోతీ’’తి కిఞ్చాపి హోతీతి అత్థో. ‘‘నిబన్ధనోకాసో’’తి నిచ్చసమ్బన్ధనోకాసో. ‘‘సముదాగతేసూ’’తి పరమ్పరతో ఆగతేసు. ‘‘దేవరాజట్ఠానేసూ’’తి ఇమస్మిం చక్కవాళే తావతింసాభవనే దేవరాజట్ఠానేసూతి అధిప్పాయో. ‘‘పాళియం ఏవా’’తి దీఘనికాయే జనవసభసుత్తపాళియం ఏవ. యచ్ఛన్తి నియచ్ఛన్తి ఏత్థాతి యామో. ‘‘నియచ్ఛన్తీ’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఇస్సామచ్ఛరియ మూలకేహి కలహభణ్డనాదీహి విగచ్ఛన్తీతి అత్థో. ‘‘తం సహచరితత్తా’’తి తేన యామ నామకేన ఇస్సరదేవకులేన నిచ్చకాలం సహ పవత్తత్తా. ‘‘వసం వత్తేన్తీ’’తి ఇచ్ఛం పూరేన్తీతి వుత్తం హోతి.

‘‘పురే’’తి సమ్ముఖట్ఠానే. తం పన ఠానం ఉచ్చట్ఠానం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఉచ్చేఠానే’’తి. ‘‘సహస్సో బ్రహ్మా’’తిఆదీసు అత్తనో సరీరోభాసేన సహస్సం చక్కవాళ లోకం ఫరన్తో సహస్సోనామాతి అట్ఠకథాయం అధిప్పేతం. కులదేవతాయో నామ కుల పరమ్పర పూజిత దేవతాయో నామ. ‘‘ఉపట్ఠహన్తీ’’తి యుత్తట్ఠానే దేవవత్థు దేవమాలకాని కత్వా సమయే సమయే తత్థ గన్త్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేన్తి, వన్దన్తి, థోమేన్తి, వరం పత్థేన్తీతి అత్థో. ‘‘ఉపట్ఠకా ఏవసమ్పజ్జన్తీ’’తి ఉపట్ఠకమత్తావహోన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘కస్సచీ’’తి కస్సచి హేట్ఠిమస్స. ‘‘తత్థా’’తి తాసు బ్రహ్మభూమీసు. పున ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం దుతీయతలే. ‘‘ఆభా’’తి సరీరాభా. నిచ్ఛరన్తి అఙ్గపచ్చఙ్గేహి నిగ్గచ్ఛన్తి. ‘‘అచల సణ్ఠితా’’తి దుతీయ తలే వియ చలితా న హోతి. అథ ఖో అచల సణ్ఠితా. ‘‘తేసం’’తి తేసంవాదీనం పాఠే. బ్రహ్మపారిసజ్జాతిఆదికం నామం నసిద్ధంతి యోజనా. ‘‘ఇఞ్జనజాతికేహీ’’తి చలనజాతికేహి. ‘‘హేట్ఠిమతలానం ఇఞ్జితం పుఞ్ఞప్ఫలం అత్థీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఆనేఞ్జ జాతికేనా’’తి అచలనజాతికేన ఉపేక్ఖాఝానేన నిబ్బత్తానం చతుత్థతలానం. ‘‘కేనచి అన్తరాయేనా’’తి తేజోసంవట్టాదికేన అన్తరాయేన. ‘‘ఏత్థపీ’’తి ఏతస్మిం చతుత్థతలేపి. ‘‘ఆయు వేమత్తతాయా’’తి ఆయుప్పమాణనానత్తస్స. ‘‘ఓళారికానం’’తి ఇదం పకతియా ఓళారిక సభావతాయ వుత్తం. న సుఖుమానం అత్థితాయ. నత్థి విహఞ్ఞనం ఏతేసన్తి అవిహా. కిం విహఞ్ఞనం నామాతి ఆహ ‘‘సమథవిపస్సనా కమ్మేసు అవిప్ఫారికతా పత్తీ’’తి. చిత్తస్స అవిప్ఫారతా పజ్జనం నామ నత్థీతి వుత్తం హోతి. ‘‘పసాద దిబ్బ ధమ్మ పఞ్ఞా చక్ఖూహీ’’తి ‘పసాద చక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు, ధమ్మచక్ఖు, పఞ్ఞా చక్ఖూ, హి. తత్థ పసాదచక్ఖు ఏవ ఇధ దిబ్బచక్ఖూతిపి వుచ్చతి. ‘‘ధమ్మ చక్ఖూ’’తి హేట్ఠిమమగ్గఞ్ఞాణం. ‘‘పఞ్ఞా చక్ఖూ’’తి విపస్సనా ఞాణపచ్చవేక్ఖనాఞాణేహి సద్ధిం అవసేసం సబ్బఞ్ఞాణం. ‘‘రూపీనం సత్తానం’’తి రూపకాయవన్తానం సత్తానం. ‘‘కనిట్ఠభావో’’తి అప్పతరభావో. ‘‘అనాగామిమగ్గట్ఠస్సపి పటిక్ఖేపో’’తి సకదాగామిభావేఠత్వా భావేన్తస్సేవ అనాగామిమగ్గో ఉప్పజ్జతి. నో అఞ్ఞథాతి ఆహ ‘‘సకదాగామీనం పటిక్ఖేపేనా’’తిఆదిం.

భూమిచతుక్కం నిట్ఠితం.

౧౪౪. భవన్తరే ఓక్కమన్తి ఏతాయాతి ఓక్కన్తీతి పియుజ్జతి. ‘‘సోతరహితో’’తి పసాదసోతరహితో. ఏవం సేసేసుపి. ‘‘ఆసిత్తకాదిభావేనా’’తి ఆసిత్తకపణ్డకాది భావేన. ‘‘ద్వీహి బ్యఞ్జనేహీ’’తి ద్వీహి నిమిత్తేహి. ‘‘విబచ్ఛవచనో’’తి విపన్నవచనో. ‘‘వత్థు విపన్నస్సా’’తి ఏత్థ ‘‘వత్థూ’’తి సమ్భార చక్ఖు వుచ్చతి. తస్స ఆదితో పట్ఠాయ విపన్నత్తా తేన సమన్నాగతో పుగ్గలో వత్థువిపన్నోతి వుచ్చతి. ‘‘తస్స తస్సా’’తి చక్ఖుసో తాదికస్స.‘‘పసూతియం యేవా’’తి విజాయమానకాలేయేవ. ‘‘పఞ్ఞావేయ్యత్తియభావస్సా’’తి ఏత్థ బ్యత్తస్స భావో వేయ్యత్తియం. ‘‘బ్యత్తస్సా’’తి ఫరణఞ్ఞాణస్స పుగ్గలస్స. పఞ్ఞా సఙ్ఖాతం వేయ్యత్తియం అస్సాతి విగ్గహో. ద్విహేతుక తిహేతుకానంపి న సక్కా నియమేతున్తి సమ్బన్ధో. కథం న సక్కాతి ఆహ ‘‘మాతుకుచ్ఛిమ్హి విపత్తి నామ నత్థీ’’తి. కతమేసం విపత్తీతి. ఉప్పన్నానమ్పి చక్ఖు సోతానం విపత్తి. కేనకారణేన విపత్తీతి. పరూపక్కమేనవా మాతుయా విసమ పయోగేన వా నానాబాధేన వా విపత్తీతి యోజనా. ధాతుపాఠే యక్ఖ పూజాయంతి పఠితత్తా ‘‘పూజనీయట్ఠేనా’’తి వుత్తం. ఏతేన యక్ఖితబ్బా పూజితబ్బా యక్ఖాతి దస్సేతి. యే పన కిచ్ఛజీవికపత్తా విచరన్తి, తే భూమస్సితా నామ హోన్తీతి యోజనా. ‘‘భూమిస్సితా’’తి పాఠే భూమియం సితా నిస్సితాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘పుఞ్ఞనిబ్బత్తస్సా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘విరూపా హుత్వా’’తి తే వణ్ణతోపి దుబ్బణ్ణా హోన్తి. సణ్ఠానతోపి దుస్సణ్ఠానా. జీవికతోపి కిచ్ఛజీవికాతిఆదినా విపన్నరూపా హుత్వా. ‘వివసా హుత్వా నిపతన్తీ’తి వినిపాతికాతిపి వదన్తి. వివసాతి చ అత్తనో వసేన ఇచ్ఛాయ వినాతి అత్థో. ‘‘వివిత్తట్ఠానేసూ’’తి జనవివిత్తేసు ఠానేసు. పరియేసిత్వా వా జీవితం కప్పేన్తి. పీళేత్వా వా జీవితం కప్పేన్తి. తాసేత్వా పీళేత్వా వా జీవితం కప్పేన్తీతి యోజనా. ‘‘వేమానికపేతాపీ’’తి అత్తనో పుఞ్ఞనిబ్బత్తం దిబ్బవిమానం యేసం అత్థి, తే వేమానికా. తే పన పుఞ్ఞాపుఞ్ఞమిస్సక కమ్మేన నిబ్బత్తత్తా కేచి దివా దిబ్బసుఖం అనుభవన్తి, రత్తిం పేతదుక్ఖం. కేచి రత్తిం దిబ్బసుఖం అనుభవన్తి, దివా పేతదుక్ఖన్తి. పరేహి దత్తం దిన్నం పుఞ్ఞప్ఫలం ఉపనిస్సాయ జీవన్తీతి పరదత్తూపజీవినో. ‘‘పరేహి దిన్నం పుఞ్ఞప్ఫలం’’తి ఞాతకేహి పుఞ్ఞం కత్వా ఇదం మే పుఞ్ఞం పేతానం కాలఙ్కతానం ఞాతీనం దేధీతి ఏవం దిన్నం పుఞ్ఞప్ఫలం. ‘‘సకలచక్కవాళపరియాపన్నా ఏకభూమకా’’తి యథా తావతింసాభూమి నామ సబ్బ చక్కవాళేసుపి అత్థి. సబ్బాపి దిబ్బేన వస్ససహస్సేన ఏకఆయు పరిచ్ఛేదో హోతి. ఇమస్మిం చక్కవాళే వత్తబ్బం నత్థి. న తథా నిరయేసు వా తిరచ్ఛాన యోనియం వా పేత్తివిసయేవా అసురకాయేవా మనుస్సేసువా భుమ్మదేవేసు వా ఏకపరిచ్ఛేదో నామ అత్థి. చతున్నం అపాయానం ఆయుప్పమాణ గణనాయ నియమో నత్థీతి వుత్తం, న ను బ్రహ్మ సంయుత్తే కోకాలికం భిక్ఖుం ఆరబ్భ భగవతా వుత్తో దసన్నం నిరయానం విసుం విసుం అత్థీతి. సచ్చం అత్థి. తే పన దసనిరయా అవీచినిరయే పరియాపన్నా హుత్వా తస్స పదేసమత్తా హోన్తి. న తేహి పదే సమత్తేహి సకలో అవీచినిరయో నియతాయు పరిమాణోతి సక్కా వత్తుం. అపి చ సోపి తేసం ఆయుపరిచ్ఛేదో అవీచిభూమియా నియామేన సిద్ధో న హోతి. తేన తేన కమ్మవిసేసేనేవ సిద్ధో. తస్మా యం వుత్తం ‘‘తత్థ యేభూయ్యేన కమ్మప్పమాణత్తా’’తి, తం సు వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తత్థ నిరయేసూ’’తిఆదిం. ‘‘ఏవం సన్తే’’తి న ఇతర దీపవాసీనం ఆయుకప్పస్స ఆరోహణఞ్చ ఓరోహణఞ్చ అత్థీతి వుత్తే సతీతి అత్థో. సమాచారో నామ దససుచరితాని. విసమాచారో నామ దసదుచ్చరితాని. తేసం నిస్సన్దభూతా సమ్పత్తివిపత్తియోతి సమ్బన్ధో. ‘‘తేసం పీ’’తి ఇతర దీపవాసీనంపి. సో ఏవపరిచ్ఛేదోతి ఆపజ్జతి. న చ సక్కా తథా భవితుం. ఆదికప్పకాలే సబ్బేసమ్పి చతుదీప వాసీనం అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకతా సమ్భవతోతి. అథ ఇతరదీపవాసీనమ్పి ఆయుకప్పస్స ఆరోహణం ఓరోహణఞ్చ అత్థి. ఏవం సతి, ఏతరహిపి తేసం ఆయుకప్పో జమ్బుదీపవాసీనం ఆయుకప్పేన ఏకగతికో సియాతి చోదనా. నిస్సన్దమత్తత్తాతిఆది పరిహారో. నత్థి ఇదం మమ ఇదం మమాతి పవత్తా పాటిపుగ్గలికతణ్హా ఏతేసన్తి ‘‘అమమా’’. ‘‘అపరిగ్గహా’’తి పుత్తదారాదిపరిగ్గహరహితా. ‘‘ఉపరిమే చాతుమహారాజికే’’తి ఆకాసట్ఠకచాతుమహారాజికే. దివే దేవలోకే సిద్ధాని దిబ్బాని. ‘‘యావ నిమిరాజకాలా’’తి యావ అమ్హాకం బోధిసత్తభూతస్స నిమిరఞ్ఞో ఉప్పన్నకాలా. కస్స పబుద్ధో పురిమే అన్తరకప్పే ఉప్పన్నో. నిమిరాజా పన ఇమస్మిం అన్తర కప్పే ఉప్పన్నో. ‘‘మనుస్స లోకేహి పఞ్ఞాసవస్సాని చాతుమహారాజికే ఏకోదిబ్బరత్తిదివో హోతీ’’తిఆది అభిధమ్మే ధమ్మ హదయ విభఙ్గే ఆగతనయేన వుత్తో. చతుగ్గుణవచనే. ‘‘ఉపరిమానం’’తి ఉపరిమానం దేవానం. ఏకం వస్ససహస్సం ఆయుప్పమాణం హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ద్వే’’తి ద్వే వస్ససహస్సాని. ‘‘అట్ఠా’’తి అట్ఠవస్ససహస్సాని. ‘‘హేట్ఠిమానం’’తి హేట్ఠిమానం దేవానం. ‘‘ఉపరిమానం’’తి ఉపరిమానం దేవానం. యామే ఏకో రత్తిదివోతిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘చత్తారీ’’తి మనుస్సలోకే చత్తారి వస్ససతాని. ఏవం సేసేసు. ‘‘ఆదిఅన్త దస్సనవసేనా’’తి చాతుమహారాజికే మనుస్సవస్సగణనా దస్సనం ఆదిదస్సనం నామ. ఇదాని వసవత్తియం మనుస్సవస్సగణనా దస్సనం అన్త దస్సనం నామ.

న అతిదుబ్బలంతి నాతిదుబ్బలం. ‘‘తం’’తి తం అవితక్క అవిచారమత్తఝానం. ‘‘భూమన్తరే’’తి పథమజ్ఝానభూమితో అఞ్ఞిస్సం దుతీయజ్ఝానభూమియం. కప్పవచనే. కప్పీయతి వస్స, ఉతు, మాస, పక్ఖ, రత్తి, దివా, దివసేన పరిచ్ఛిజ్జీయతీతి కప్పో. కప్పీయన్తి వా నానాధమ్మప్పవత్తియో అతీతా దివసేన పరిచ్ఛిజ్జీయన్తి ఏతేనాతి కప్పో. కాలో. మహన్తో కప్పోతి మహాకప్పో. వస్సానం సతభాగేహిపి సహస్సభాగేహిపి సతసహస్సభాగేహిపి సఙ్ఖాతుం అసక్కుణేయ్యోతి అసఙ్ఖ్యేయ్యో. ఏకస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స అన్తరే దిస్సమానో కప్పో అన్తరకప్పో. సత్తానం నానాఆయుపరిచ్ఛేదో ఆయుకప్పో. సో పన మనుస్సానం దసవస్సాయుకకాలే దసవస్సేన పరిచ్ఛిన్నో. నేవసఞ్ఞా దేవానం నిచ్చకాలం చతురాసీతి కప్పసహస్సేహి పరిచ్ఛిన్నో. అన్తరకప్పో నామ చూళకప్పా వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. వీసతిప్పభేదా చూళకప్పా వుచ్చన్తీతి కేచి వదన్తీతిఆదినా యోజనా. ‘‘యే’’తి యే చతుసట్ఠియాదిభేదా అన్తరకప్పా. ‘‘యథావినట్ఠం’’తి వినట్ఠప్పకారేన వినట్ఠప్పకతియా. వడ్ఢమానో కప్పో వివట్టో. ‘‘యథావివట్టం’’తి వివట్టప్పకారేన వివట్టప్పకతియా. అచ్చయేన అతిక్కమనేన. హరణేన అపనయనేన. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం కప్పవచనే. అట్ఠకథాయం వుత్తత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తేజేనా’’తి అగ్గినా. ‘‘సంవట్టతీ’’తి వినస్సతి తదా. ‘‘హేట్ఠా’’తి హేట్ఠాలోకో. ‘‘చతుసట్ఠివారేసూ’’తి నిద్ధారణే భుమ్మవచనం.

గాథాసు. ‘‘సత్తసత్తగ్గినావారా’’తి సత్తసత్తవారా అగ్గినా వినస్సన్తి. అథవా, భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం. సత్తసుసత్తసువారేసు లోకో అగ్గినా వినస్సతీతి యోజనా. తేనాహ ‘‘అట్ఠమే అట్ఠమే’’తి. ‘‘దకా’’తి ఉదకేన. అట్ఠమే అట్ఠమేవారే లోకో దకేన వినస్సతీతి యోజనా. యదా చతుసట్ఠివారా పుణ్ణా, తదా ఏకో వాయువారో సియా. తత్థ ‘‘తదా’’తి తస్మిం చతుసట్ఠివారే. ‘‘వివట్టమానం’’తి సణ్ఠహమానం. ‘‘వివట్టతీ’’తి సణ్ఠహతి. ‘‘సంవట్టమానం’’తి వినస్సమానం. ‘‘సంవట్టతీ’’తి వినస్సతి. ‘‘ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యానీ’’తి అడ్ఢద్వయం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యన్తి కత్వా ఉపచారేన వుత్తం. యథాతం-ఆభస్సరానం అట్ఠకప్పానీతి. ‘‘ఉపడ్ఢేనా’’తి ఉదకవారే హేట్ఠిమభూమీసు ఉదకేన వినస్సమానాసు దుతీయజ్ఝానభూమి న తావ వినస్సతి. సంవట్టకప్పేపి చిరకాలం తిట్ఠతేయేవ. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం. సబ్బఞ్చేతం లబ్భమానత్తా వుత్తం. అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పం సన్ధాయ వుత్తన్తి. ఇదమేవ పమాణన్తి.

పటిసన్ధిచతుక్కం నిట్ఠితం.

౧౪౫. కమ్మచతుక్కే. ‘‘జనేతీ’’తి అజనితం జనేతి. పాతుభావేతి. ‘‘ఉపత్థమ్భతీ’’తి జనితం ఉపత్థమ్భతి. చిరట్ఠితికం కరోతి. ‘‘ఉపపీళేతీ’’తి జనితం ఉపపీళేతి, పరిహాపేతి. ‘‘ఉపఘాతేతీ’’తి ఉపచ్ఛిన్దతి. ‘‘కటత్తా రూపానం’’తి కటత్తానామకానం కమ్మజరూపానం. ‘‘కమ్మపథపత్తావా’’తి ఏత్థ పటిసన్ధిజనేన సతి, సబ్బమ్పి కమ్మం కమ్మపథపత్తం నామ హోతీతి దట్ఠబ్బం. విపచ్చిత్థాతి విపక్కం. విపక్కం విపాకం యేసన్తి విపక్క విపాకా. ఉపత్థమ్భమానా పవత్తతి. సయంపి పచ్చయలాభే సతీతి అధిప్పాయో. ‘‘అలద్ధోకాసస్సా’’తి ఇదం నిదస్సన మత్తం. లద్ధోకాసస్సపి ఉపత్థమ్భనం నామ ఇచ్ఛితబ్బమేవ. అఞ్ఞం అకుసలకమ్మం ఓకాసం లభతీతి యోజనా. ‘‘చాయం’’తి చే అయం. ‘‘కాలఙ్కరియా’’తి కాలంకరేయ్య. ‘‘అస్సా’’తి ఇమస్స పుగ్గలస్స. ‘‘పసాదితం’’తి పసన్నం. ‘‘పదూసితం’’తి పదుట్ఠం. పుబ్బే ‘మరణాసన్న కాలే’తి వుత్తత్తా ఇధ ‘పవత్తికాలేపీ’తి వుత్తం. ‘‘ఏతం’’తి కమ్మన్తరస్స ఉపత్థమ్భనం. ‘‘జీవితపరిక్ఖారే’’తి జీవితపరివారే పచ్చయే. ‘‘సముదానేత్వా’’తి సమాహ రిత్వా.‘‘ఏత్థా’’తి ఉపత్థమ్భక కమ్మట్ఠానే. ఖన్ధసన్తానస్స ఉపబ్రూహనన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘వుత్తనయేనా’’తి ‘జీవితన్తరాయే అపనేత్వా’తిఆదినా వుత్తనయేన. ఖన్ధసన్తానస్స చిరతరప్పవత్తిన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘వుత్తప్పకారా’’తి ‘విపచ్చితుం అలద్ధోకాసావా విపక్క విపాకా వా సబ్బాపి కుసలా కుసల చేతనా’తి ఏవం వుత్తప్పకారా. ‘‘దుబ్బలతరం కత్వా వా విబాధమానా’’తి ఉపపీళక కమ్మకిచ్చం వుత్తం. ‘‘జనక కమ్మస్స దుబ్బల ఆయూహనకాలే’’తి సముచ్చయనకాలే. ‘‘విహత సామత్థియం’’తి వినాసితసత్తికం. ‘‘మహేసక్ఖేసూ’’తి మహానుభావేసు. ‘‘ఉపత్థమ్భకమ్పి తబ్బిపరియాయేన వేదితబ్బం’’తి ఉపపీళక కమ్మతో విపరియాయేన వేదితబ్బం. ‘ఉపరిభూమి నిబ్బత్తకమ్పి సమానం హేట్ఠాభూమియం నిబ్బత్తేతీ’తిఆదీసు ‘హేట్ఠాభూమి నిబ్బత్తకమ్పి సమానం ఉపరిభూమియం నిబ్బత్తేతీ’తిఆదినా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. అజాతసత్తురాజవత్థుమ్హి తస్స రఞ్ఞో పితుఘాతకమ్మం మహాఅవీచినిరయే నిబ్బత్తనకమ్పి సమానం పచ్ఛా బుద్ధు పట్ఠాన కమ్మేన బాధీయమానం విహతసామత్థియం హుత్వా తం ఉస్సదనిరయే నిబ్బత్తేతి. ఖన్ధసన్తానస్స విబాధనం నామ సత్తస్స దుక్ఖుప్పత్తి కరణన్తి సమ్బన్ధో. కథం గోమహింసాదీనం పుత్తదారఞాతిమిత్తానఞ్చ విపత్తికరణం తస్స సత్తస్స ఉపపీళక కమ్మకిచ్చం భవేయ్య. అఞ్ఞోహి సో పుగ్గలో, అఞ్ఞే గోమహింసాదయో. న చ అఞ్ఞేన కతం కమ్మం అఞ్ఞేసం సత్తానం దుక్ఖుప్పత్తిం వా సుఖుప్పత్తిం వా కరేయ్యాతి చోదనా. దువిధన్తిఆదినా తం విస్సజ్జేతి. ఆనన్ద సేట్ఠివత్థుమ్హి. సోసేట్ఠి మహామచ్ఛరియో అహోసి. అఞ్ఞేపి దానం దేన్తే నీవారేసి. సో తతో చవిత్వా ఏకస్మిం గామకే ఏకిస్సా ఇత్థియాకుచ్ఛిమ్హి జాతో. తస్స జాతకాలతో పట్ఠాయ తస్స పాపకమ్మేన మాతరం ఆదిం కత్వా సకలగామికానం జనానం దుక్ఖుప్పత్తి హోతీతి ధమ్మపద అట్ఠకథాయం వుత్తం. తస్మా నిస్సన్దఫలవసేన అఞ్ఞేన కతం కమ్మం అఞ్ఞేసం సత్తానం దుక్ఖుప్పత్తిం వా సుఖుప్పత్తిం వా కరోతి యేవాతి దట్ఠబ్బం. [‘‘కమ్మజసన్తతి సీసేసూ’’తి పటిసన్ధికాలతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నా ఏకేకా కమ్మజరూపసన్తతి నామ అత్థి. సా పచ్ఛా అపరాపరం తాదిసాయ కమ్మజరూపసన్తతియా పవత్తత్థాయ సీసభూతత్తా సన్తతి సీసన్తి వుచ్చతి. యం కిఞ్చి ఏకం వాకమ్మజసన్తతి సీసం. ద్వే వాకమ్మజసన్తతి సీసాని ]. విసుద్ధిమగ్గపాఠే. ‘‘తదేవా’’తి తం ఉపఘాతక కమ్మమేవ. ‘‘ఇధ చా’’తి ఇమస్మిం అభిధమ్మత్థసఙ్గహే. ‘‘ఇమస్స పీ’’తి ఇమస్స ఉపఘాతక కమ్మస్సపి. దుట్ఠగామణి రఞ్ఞో వత్థుమ్హి చ సోణత్థేర పితునో వత్థుమ్హి చ తేసం మరణాసన్నకాలే పథమం దుగ్గతి నిమిత్తాని ఉపట్ఠహన్తి. పచ్ఛా రఞ్ఞో ఏకం పుబ్బకతం కల్యాణ కమ్మం అనుస్సరన్తస్స థేరపితు చ తఙ్ఖణే ఏవ ఏకం కల్యాణ కమ్మం కరోన్తస్స తాని దుగ్గతి నిమిత్తాని అన్తరధాయన్తి. సగ్గనిమిత్తాని పాతుబ్భవన్తి. ఉభోపి చవిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తన్తీతి. కుసలా కుసల కమ్మానం ఖయం కరోతీతి కుసలా కుసల కమ్మక్ఖయకరో. ‘‘ఆయు కమ్మేసు విజ్జమానేసూ’’తి తస్స సత్తస్స ఆయు పరిచ్ఛేదో చ పరియన్త గతో న హోతి, కమ్మానుభావో చ పరిక్ఖీణో న హోతి. ఏవం ఆయు కమ్మేసు విజ్జమానేసు. ‘‘అపరాధ కమ్మస్సా’’తి మాతాపితూసువా ధమ్మికసమణ బ్రాహ్మణేసు వా అపరజ్ఝనవసేన కతస్స అపరాధకమ్మస్స. ‘‘సో పనా’’తి మజ్ఝిమట్ఠకథావాదో పన. ‘‘అరుచ్చమానో వియా’’తి అనిచ్ఛియమానోవియ. ‘‘సో’’తి మజ్ఝిమట్ఠకథా వాదో. ‘‘తత్థ పనా’’తి మజ్ఝిమట్ఠకథాయం పన. ‘‘సబ్బఞ్చేతం’’తి సబ్బఞ్చ ఏతం సుత్తవచనం, వసేన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అనిచ్ఛన్తేహి టీకా చరియేహి. ‘‘విపాకం పటిఇచ్ఛితబ్బో’’తి విపాకం పటిచ్చ ఇచ్ఛి తబ్బో. ఏత్థ ‘‘విపాకం’’తి కమ్మనిబ్బత్తక్ఖన్ధ సన్తానం వుచ్చతి. తస్స జనకం కమ్మం జనక కమ్మన్తి వుచ్చతి. తస్సేవ ఖన్ధసన్తానస్స ఉపత్థమ్భకం తస్సేవ ఉపపీళకం తస్సేవ ఉపఘాతకం కమ్మం ఉపఘాతక కమ్మన్తి వుచ్చతీతి అధిప్పాయో. ‘‘సాకేత పఞ్హే’’తి విపాకుద్ధారే ఆగతే సాకేత పఞ్హే. ధమ్మదిన్నాయ నామ ఉగ్గసేన రఞ్ఞో దేవియా వత్థుమ్హి సాదేవీ పుబ్బే ఏకం అజం ఘాతేసి, తేన కమ్మేన అపాయేసు పతిత్వా పచ్ఛా పవత్తి విపాకవసేన బహూసు భవేసు అజసరీరే లోమగణనామత్తం అత్తనో సీసచ్ఛేదన దుక్ఖం అనుభోసీతి. ‘‘సా పనా’’తి సా ఏకా పాణాతిపాత చేతనా పన. మహామోగ్గలాన వత్థు నామ పఞ్చసత చోరానం థేరస్స ఘాత న వత్థు. థేరోహి అత్తనా పుబ్బకతేన ఉపచ్ఛేదక కమ్మేన చోరఘాతనం లభిత్వా పరినిబ్బుతో. సామావతిదేవీ చ వగ్గుముదానదితీరవాసినో పఞ్చసత భిక్ఖూ చ అత్తనో పుబ్బకతేహి ఉపచ్ఛేదక కమ్మేహి తాదిసం పరూపక్కమం లభిత్వా సగ్గేసు నిబ్బత్తా. దుస్సిమారో నామ కకుసన్ధ బుద్ధకాలే మారదేవ పుత్తో వుచ్చతి. కలాబురాజానామ ఖన్తి వాదితా పసస్స ఘాతకో వుచ్చతి. తే పన తఙ్ఖణే అత్తనా కతేన ఉపచ్ఛేదక కమ్మేన తఙ్ఖణే ఏవ చవిత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తా. తత్థ పురిమ వత్థూసు ఉపచ్ఛేదక కమ్మం ఉపచ్ఛిన్దన మత్తం కరోతి. న అత్తనో విపాకం దేతి. పచ్ఛిమవత్థూసు పన ఉపచ్ఛిన్దనఞ్చ కరోతి, విపాకఞ్చ దేతీతి. విభావనిపాఠే. ‘‘ఉపచ్ఛేదన పుబ్బకం’’తి ఉపచ్ఛేదన పుబ్బకం విపాకం జనేతీతి యోజనా. కమ్మన్తరస్స విపాకం ఉపచ్ఛిన్దిత్వావ అత్తనో విపాకం జనేతీతి అధిప్పాయో. తత్థ ‘‘అత్తనో విపాకం జనేతీ’’తి ఇధ కదాచి జనేతి, కదాచి న జనేతీతి ఏవం విభాగస్స అకతత్తా ‘‘తం న సున్దరం’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇధ పుబ్బకతేనా’’తిఆదిం. ‘‘అట్ఠకథాసుయేవ ఆగతత్తా’’తి తేసు వత్థూసు తేజనా ఉపచ్ఛేదక కమ్మేన మరన్తీతి ఏవం వత్వా ఆగతత్తా. విపాకం నిబ్బత్తేతీతి విపాక నిబ్బత్తకం. తస్స భావో విపాక నిబ్బత్తకత్తం. విపాక నిబ్బత్తకత్తస్స అభావోతి విగ్గహో.

జనకచతుక్కం నిట్ఠితం.

౧౩౬. ‘‘నికన్తి బలేన వా పటిబాహియమానం విపాకం న దేతీ’’తి ఝానలాభినో హుత్వాపి మరణకాలే ఉప్పజ్జితుం నికన్తియా సతి, తం ఝానం విపాకం న దేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏకస్సా’’తి ఏకస్స పుగ్గలస్స. ‘‘తేసం’’తి మహగ్గతకమ్మ ఆనన్తరియ కమ్మానం. అన్తిమ జవనవీథియం కతం నామ వత్థు దుబ్బలత్తా సయమ్పి దుబ్బలం హోతి. పటిసన్ధిం న జనేతి. తేనాహ ‘‘అన్తిమ జవనవీథితో పుబ్బభాగే ఆసన్నే కతం’’తి. ఇదఞ్చ కమ్మసామఞ్ఞ వసేన వుత్తం. కమ్మవిసేసే పన సతి, న దేతీతి న వత్తబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మం పనా’’తిఆది వుత్తం. కతం ఆసన్న కమ్మం నామాతి గహేతబ్బన్తి యోజనా. పాళిపాఠే. అస్సపుగ్గలస్స మరణకాలేవా సమ్మాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, మిచ్ఛాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నాతి యోజనా. పరతో పరిపుణ్ణం ఆగమిస్సతి. సోమనస్స జనకం పరచేతనా పవత్తివసేన. సన్తాప జనకం కుక్కుచ్చవిప్పటిసారప్పవత్తివసేన. ఇదం గరుక చతుక్కం నామ అనన్తరే భవే విపచ్చనకానం కమ్మానం వసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపపజ్జవేదనీయ కమ్మాని ఏవా’’తి. కమ్మం నామ కుసలం వా హోతు, అకుసలం వా. పునప్పునం లద్ధా సేవనే సతి, విపాకం దేతి. అసతి న దేతి. కామావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం ఉప్పన్నం హోతి చక్ఖు విఞ్ఞాణన్తి చ, అకుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం ఉప్పన్నం హోతి చక్ఖు విఞ్ఞాణన్తి చ, పాళియం వుత్తం. ఏత్థహి కతత్తాతి వత్వా పున ఉపచితత్తాతి వచనం పునప్పునం వడ్ఢనసఙ్ఖాతే ఆసేవనే సతి ఏవ విపాకం దేతీతి ఞాపేతి. తస్మా కతమత్త కమ్మత్తా కటత్తా కమ్మం నామాతి వుత్తేపి అనన్తరభవే విపచ్చనక కమ్మస్సేవ ఇధ అధిప్పేతత్తా పునప్పునం లద్ధా సేవనమేవ ఇధ గహేతబ్బన్తి దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘పునప్పునం లద్ధాసేవనం’’తి వుత్తం.

‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తిఆదీసు. ‘‘యత్థ తం పుబ్బకతం కమ్మన్తి ఆగతం’’తి యస్మిం అట్ఠకథా పదేసే తం కటత్తా కమ్మం పుబ్బకతం కమ్మంతి ఆగతం. ‘‘కస్మా ఇధా’’తిఆదీసు. ‘‘ఇధా’’తి ఇమస్మిం అభిధమ్మత్థ సఙ్గహే. పాళియం. యం గరుకం, తం విపాకం దేతి. తస్మిం అసతి, యం బహులం. తస్మిం అసతి, యం ఆసన్నం. తస్మిం అసతి, యం కటత్తా వా పన కమ్మం, తం విపాకం దేతీతి అత్థో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

సుత్తన్తపాఠే. సుఖవేదనం జనేతీతి సుఖవేదనీయం. ‘‘సమత్తా’’తి సుట్ఠుగహితా. ‘‘సమాదిన్నా’’తి తదత్థవివరణం. ‘‘పరియత్తం’’తి సమత్థం. తమ్బదాధికస్స యావజీవం బహూని పాపకమ్మాని ఆచిణ్ణాని. మరణ దివసే పన సారిపుత్తత్థేరస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా చవిత్వా తేన ఆసన్న కమ్మేన సగ్గే నిబ్బత్తి. వాతకాలస్స యావజీవం బహూని కల్యాణ కమ్మాని ఆచిణ్ణాని. మరణ దివసేపన బుద్ధసాసనే విపరీత సఞ్ఞం కత్వా తేన ఆసన్న కమ్మేన అపాయే నిబ్బత్తి.

గరుకచతుక్కం నిట్ఠితం.

౧౪. ౭. దిట్ఠధమ్మచతుక్కే. పస్సితబ్బోతి దిట్ఠో. ‘‘ధమ్మో’’తి ఖన్ధాయతన ధమ్మ సమూహో. దిట్ఠో ధమ్మోతి దిట్ఠ ధమ్మో. వత్తమానో ధమ్మసమూహో. యో అత్తభావోతి వుచ్చతి. అత్తసఙ్ఖాతస్స దిట్ఠియా పరికప్పితసారస్స భావో పవత్తి కారణన్తి కత్వాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠ ధమ్మో వుచ్చతీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘విపాకం పటిసంవేదేతీ’’తి ఏతేన కథం కమ్మసాధనం దస్సేతి. పటిసంవేదన క్రియాపదే విపాకన్తి కమ్మపదం దిస్వా విపాకం నామ వేదితబ్బం వేదనీయం. పటిసంవేదితబ్బం పటిసంవేదనీయన్తి విఞ్ఞాతత్తా. ‘‘ఉపేచ్చా’’తి ఉపగన్త్వా. ‘‘ఉపపజ్జిత్వా’’తి ఉపేచ్చ పజ్జిత్వా. పాపుణిత్వాతి అత్థో. విభావనిపాఠే. ‘‘దిట్ఠ ధమ్మతో’’తి దిట్ఠ ధమ్మస్స. సామిఅత్థే పఞ్చమీ. పాళియం వుత్తం. ‘‘ఏత్థహీ’’తిఆది పుబ్బవాక్యే వుత్త నయమేవ. అపరసద్దో నిచ్చం అపాదానా పేక్ఖో. తఞ్చ అపాదానం నామ అనన్తరే వుత్తపదేహి. ‘‘దిట్ఠధమ్మా నాగతానన్తర భవేహీ’’తి దిట్ఠధమ్మతో చ అనాగతానన్తర భవతో చాతి అత్థో. ‘‘పరివత్తో’’తి పబన్ధో. అపరాపరియోతి వా, అపరో చ అపరో చ అపరాపరో. అపరాపరే పవత్తో అపరాపరియోతి అత్థో. ‘‘ఉపపజ్జభవం’’తి అనాగతానన్తరభవం. అహోసి కమ్మే ‘‘అహోసీ’’తి పదం అఞ్ఞాసి కోణ్డఞ్ఞోతి పదేవియ రుళ్హీనామపదన్తి ఆహ ‘‘అహోసి నామకం’’తి. తం పన రుళ్హిపదం కుతోపవత్తంతి ఆహ ‘‘అహోసి కమ్మం’’తిఆదిం. ‘‘ఏవం వుత్త పాఠవసేనా’’తి ఏత్థ ఇధ వుత్తో పాఠో సా వసేసో. పరిపుణ్ణపాఠో పన అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మ విపాకో, అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మ విపాకో, అహోసి కమ్మం అత్థికమ్మ విపాకో, అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో, అహోసికమ్మం భవిస్సతి కమ్మ విపాకో, అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మ విపాకోతిఆదినా పటిసమ్భిదా మగ్గే ఆగతో. ‘‘సా’’తి పథమ జవన చేతనా. ‘‘అప్పతర విపాకా చాతీ’’తి ఏత్థ ‘‘ఇతీ’’తి హేతు అత్థే నిపాతో, తస్మా అచిరట్ఠితి కత్తా దిట్ఠ ధమ్మే ఏవ ఫలం దత్వా విగచ్ఛతి, తస్మా అప్పతర విపాకత్తా అహేతుకమత్తం ఫలం దత్వా విగచ్ఛతీతి యోజనా. ‘‘పచ్చయోతి చా’’తి పచ్చయం లద్ధాతి వుత్తో పచ్చయోతి చ. ‘‘సో’’తి మహన్తం వుత్తో పచ్చయో. ‘‘కాకవలియాదీనం వియా’’తి కాకవలియాదీనం పుగ్గలానం దిట్ఠవేదనీయ కమ్మం వియ. ‘‘పాకటతరప్ఫలదానం’’తి సత్తాహబ్భన్తరే ఏవ సేట్ఠిట్ఠానప్పటి లాభాదివసేన పాకటతరప్ఫలదానకం కమ్మవిసేసం. కమ్మ పథజవనసన్తానే పవత్తా పథమజవన చేతనా వా ఇతరాపి పథమ జవన చేతనా వాతి యోజనా. ‘‘కాచీ’’తి ఏకచ్చా పథమజవన చేతనా. సేసాని దిట్ఠధమ్మ వేదనీయ కమ్మాని.

ఉపపజ్జకమ్మే. ‘‘అత్థ సాధికా’’తి సన్నిట్ఠానత్థసాధికా. పాణఘాతాది కిచ్చసాధికాతి వుత్తం హోతి. సుట్ఠు నిట్ఠాపేతీతి సన్నిట్ఠాపికా. ‘‘సేసాని పీ’’తి సేసాని ఉపపజ్జ వేదనీయ కమ్మానిపి. ‘‘ఇధా’’తి ఇమస్మిం మనుస్స లోకే. ‘‘మిస్సకకమ్మానీ’’తి కుసలా కుసలమిస్సకాని కమ్మాని. వేమానికపేతవత్థూని విమానవత్థు పాళియం ఆగతాని. ‘‘సుగతియం విపత్తిం అనుభవన్తాని వత్థూనీ’’తి ఏత్థ ‘‘విపత్తిం’’తి చక్ఖు సోతాదీనం అఙ్గ పచ్చఙ్గానం వా విపత్తిం. నానా దుక్ఖుప్పత్తిభూతం వా విపత్తిం. ‘‘దుగ్గతియం సమ్పత్తిం’’తి మహిద్ధీనం నాగసుపణ్ణాదీనం సమ్పత్తిం. ‘‘యథా వుత్త వత్థూహీ’’తి వేమానిక పేతవత్థాదీహి. అట్ఠకథాపాఠే. ‘‘తేసం సఙ్కమనం నత్థీ’’తి తేసం కమ్మానం విపచ్చనకాల సఙ్కన్తి నామ నత్థి. ‘‘యథాఠానేయేవ పతిట్ఠన్తీ’’తి తాని దిట్ఠ ధమ్మట్ఠానాదివసేన భగవతా యథా వుత్తట్ఠానే ఏవ తిట్ఠన్తి. ‘‘ఏవం వుత్తం’’తి తేసం సఙ్కమనం నత్థీతిఆదినయేన వుత్తం. ‘‘యుత్తియా వా అభావతో’’తి ఏత్థ దిట్ఠ ధమ్మ వేదనీయస్స పటిసన్ధి విపాకాది యుత్తియా అభావతో.

దిట్ఠధమ్మచతుక్కం.

౧౪౮. పాకట్ఠానచతుక్కే. ‘‘కాయాదీనం’’తి చోపనకాయాదీనం. కాయ విఞ్ఞత్తాదీనన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘అతిపాతేన్తీ’’తి అతిక్కమ్మ పయోగేన అభిభవిత్వా పాతేన్తి. తేనాహ ‘‘అతిపాతనఞ్చేత్థా’’తిఆదిం. ‘‘అదిన్నం’’తి సామికేనఅదిన్నం పరసన్తకం. అగమనీయవత్థూని నామ అవీతిక్కమనత్థాయ అనుపగన్తబ్బాని మాతురక్ఖితాదీని ఇత్థి పురిససరీరాని. ‘‘తస్సా’’తి పరపాణస్స. ‘‘తతో’’తి పరపరిగ్గహిత భావతో. ‘‘అచ్ఛిన్దక చేతనా’’తి పరసన్తకస్స అత్తనో సన్తకకరణవసేన భుసం పరసన్తకా భావచ్ఛిన్దక చేతనా. విలుప్పన చేతనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘మగ్గేన మగ్గప్పటిపాదకస్సా’’తి అత్తనో మగ్గేన పరమగ్గ సమ్పయోజకస్స. ‘‘ఏత్థపీ’’తి యథా అదిన్నాదానే పరపరిగ్గహిత సఞ్ఞినోతి దుతీయం అఙ్గపదం వుత్తం. ఏవం ఏత్థపి. ఏత్థ వదన్తి అగమనీయ వత్థు వసేన చిత్తన్తి అవత్వా తస్మిం సేవన చిత్తన్తి వుత్తం. తస్మా అగమనీయ వత్థు సఞ్ఞితాతి అవుత్తమ్పి వుత్తసదిసం హోతీతి. న హోతి. న హి తస్మిన్తి వచనం సఞ్ఞావిసేస సహితం అత్థం వదతి. ఈదిసేసు చ ఠానేసు సచే సఞ్ఞాపధానం హోతి. పాణసఞ్ఞితా, పరపరిగ్గహిత సఞ్ఞితా,తి అఙ్గ పదం వియ ఇధపి అగమనీయ వత్థు సఞ్ఞితాతి దుతీయం అఙ్గపదం అవస్సం వత్తబ్బం హోతి. కస్మా, అఙ్గనియమట్ఠానత్తా. తేనాహ ‘‘ఏతేనా’’తిఆదిం. ‘‘చతురఙ్గీకోవ వుత్తో’’తి తస్స చత్తారో సమ్భారా. అగమనీయ వత్థు, తస్మిం సేవన చిత్తం, సేవనప్పయోగో, మగ్గేన మగ్గప్పటిపత్తి అధివాసనన్తి. ‘‘సా’’తి భిక్ఖునీ. ‘‘రక్ఖితాసు సఙ్గహితా’’తి మాతురక్ఖిత పితు రక్ఖితాదీసు సఙ్గహితా. ‘‘టీకాసు పనా’’తి సుత్తన్తటీకాసు పన. ‘‘సా’’తి భిక్ఖునీ. పాసణ్డా వుచ్చన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాదీని. తం వాదినో పాసణ్డియా నామ. తేసం ధమ్మో పాసణ్డియ ధమ్మో నామ. మిచ్ఛాచారోపి దుస్సీలాయ ఇత్థియా వీతిక్కమో అప్పసావజ్జో. తతో గోరూప సీలికాయ మహాసావజ్జో. తతో సరణఙ్గతాయ, పఞ్చ సిక్ఖా పదికాయ, సామణేరియా, పుథుజ్జన భిక్ఖునియాతిఆది. అట్ఠకథా పాఠే. ‘‘ఏత్థా’’తి ఇమస్మిం అకుసలకాయకమ్మే. ‘‘న గహితం’’తి థేరేన వా అట్ఠకథాచరియేహి వా న గహితం. సురఞ్చ మేరయఞ్చ పివన్తి ఏతేనాతి సురామేరయ పానం. తదజ్ఝోహరణ చేతనా కమ్మం. ‘‘సబ్బ లహుకో’’తి సబ్బేసం సురాపాన కమ్మ విపాకానం మజ్ఝే యో విపాకో లహుకతరో, పవత్తివిపాకమత్తోతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఉమ్మత్తకసంవత్తనికో’’తి ఉమ్మత్తభావ సంవత్తనికో. ‘‘పఞ్చపీ’’తి సురాపాన కమ్మేన సహ పఞ్చపి. మూలటీకా వచనే. ‘‘తస్సా’’తి సురాపాన కమ్మస్స. పటిసమ్భిదా మగ్గటీకాయం ఇమస్స వాక్యస్స సంవణ్ణనాయం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ ‘‘తబ్బి రమణాదయో చా’’తి తతో సురాపానతో విరమణాదయో చ. ‘‘మదస్సా’’తి మజ్జనస్స. ‘‘అపుఞ్ఞపథస్సా’’తి అకుసల కమ్మ పథస్స. ‘‘తబ్బిరతి పీ’’తి తతో సురాపానతో విరతిపి. ‘‘నిమ్మదతాయా’’తి మజ్జనరహిత భావస్స. ‘‘సా’’తి నిమ్మదతా. ‘‘పుఞ్ఞపథస్సా’’తి కుసలకమ్మ పథస్స. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. ‘‘తానీ’’తి సురాపాన కమ్మతబ్బిరతి కమ్మాని. ‘‘న ఇతరం’’తి కమ్మపథేహి అసమ్బన్ధం. సురాపానం విసుం పటిసన్ధిం న దేతీతి యోజనా. తబ్బిరతి కమ్మే పన సచే ఇదం సురాపానం నామ పాపకమ్మం దుచ్చరితన్తి ఞత్వా సమాదాన విరతి సమ్పత్తవిరతి వసేన తం సిక్ఖాపదం రక్ఖతి. తం సీలం అఞ్ఞేహి పుఞ్ఞపథేహి అసమ్బన్ధమ్పి విసుం పటిసన్ధిం న దేతీతి న వత్తబ్బం. ‘‘ఏవమిదం పీ’’తి ఏవం ఇదమ్పి సురాపాన కమ్మం కమ్మ పథపత్తస్స కమ్మస్స పరివారభూతం ఏవ పటిసన్ధిం జనేతీతి యోజనా. ‘‘తత్థా’’తి కమ్మపథసుత్తేసు. సరూపతో న వుత్తన్తి చ సక్కా వత్తున్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యం’’తి యం సురాపాన కమ్మం. ‘‘తత్థా’’తి తేసు కమ్మపథసుత్తేసు. కమ్మ జననం నామ దుచ్చరిత కమ్మానం జననం. సక్కేన దేవాన మిన్దేన తస్స అపాయగామితా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తస్సాసురాయ పుణ్ణం ఇమం సురాకుమ్భంకిణాథ. మూలం దేథ గణ్హాథాతి అత్థో. ‘‘తస్సా’’తి సురాపాన కమ్మస్స. అపాయం గమేతి సమ్పాపేతీతి అపాయ గామీ. ‘‘యదిదం’’తి యా అయం యథాలాభ యోజనా అత్థి. మూలటీకా వచనే. ‘‘కమ్మసహజాతా’’తి అకుసల కమ్మసహజాతా తణ్హా. ‘‘తేసం’’తి తేసం పఞ్చన్నం కమ్మానం. ‘‘కోట్ఠాసతో’’తి ధమ్మసఙ్గణియం ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతీతిఆదినా వుత్తే ధమ్ముద్దేసవారే ఝానాదికోట్ఠాసా నామ ఆగతా. తేసు పఞ్చ సిక్ఖాపదా కోట్ఠాసతో కమ్మపథ కోట్ఠాసికా ఏవ. కమ్మపథ కోట్ఠాసే అన్తోగధాతి అత్థో. ‘‘పురిమానం చతున్నం’’తి పాణాతి పాతాదీనం చతున్నం కమ్మానం. ‘‘పటిక్ఖిత్తో’’తి తస్స కమ్మపథభావో పటిక్ఖిత్తో. ‘‘తతీయం’’తి తతీయ సుత్తం. ఏతాసుపి చ అట్ఠకథాసు.

కాయకమ్మాదీసు. ససమ్భారకాయో నామ సకలో రూపకాయో. పసాదకాయో నామ కాయపసాదో ఏవ. కాయ విఞ్ఞత్తి చోపనకాయో నామ. ‘‘చోపన’’న్తి చ చలనం వుచ్చతి. ‘‘సో యేవా’’తి చోపనకాయోయేవ. కాయకమ్మ నామ లాభో చ హోతి, తస్మా సో కమ్మానం పవత్తి ముఖన్తి వుచ్చతీతి యోజనా. ‘‘కమ్మాని విసేసేతుం’’తి ఇదం కాయకమ్మం నామ, ఇదం వచీకమ్మం నామాతి విసేసేతుం నియమేతుం. ‘‘సక్కోన్తీ’’తి కమ్మాని విసేసేతుం సక్కోన్తి. తస్మా కాయద్వారే వుత్తితోతి చ వచీద్వారే వుత్తితోతి చ వుత్తన్తి అధిప్పాయో. మిచ్ఛాచారస్స వచీద్వారే అప్పవత్తితో ‘‘పురిమాని ద్వే’’తి వుత్తం. ‘‘మజ్ఝిమాని చత్తారీ’’తి ముసావాదాదీని చత్తారి వచీకమ్మాని. ‘‘ఛబ్బిధాని తాని వజ్జానీతి’’తి ‘కాయకమ్మం జహేయ్యు’న్తిఆదీని ఛబ్బిధాని తాని వజ్జాని. కథం ఏకమేకేన బాహుల్ల సద్దేన ఛబ్బిధాని తాని వజ్జేతీతి. అన్వయతో చ బ్యతిరేకతో చ వజ్జేతి. కథం, పాణాతిపాత కమ్మం కదాచి అప్పకేన వచీద్వారే ఉప్పన్నమ్పి కాయద్వారే ఏవ పవత్తి బహులత్తా కాయకమ్మమేవ హోతి. వచీకమ్మ సఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. ద్వే వా అస్స నామాని న భవన్తి. వచీద్వారే పన అప్పకవుత్తిత్తా వచీకమ్మం నామ న హోతి. కాయకమ్మన్తి నామం న జహతి. ద్వే వా అస్స నామాని న భవన్తీతి ఏవం ఏకేన కాయద్వారే బాహుల్ల వుత్తివచనేన పాణాతిపాత కమ్మే ఛబ్బిధాని వజ్జాని వజ్జేతీతి. ఏవం సేసేసు. వనచరకో నామ వనలుద్దకో. సో పన కదాచి అప్పకేన గామే చరన్తోపి వనే బాహుల్ల చారిత్తా వనచరకో ఏవ హోతి. గామచరకోతి నామం న లభతి. ద్వే వా అస్స నామాని న భవన్తి. ఏవం సఙ్గామావచరకాపి. సఙ్గామావచరో నామ సఙ్గామే బాహుల్లావచరో హత్థీ వుచ్చతి. ఏత్థ మనోద్వారం సబ్బ కమ్మ సాధారణత్తా కమ్మాని విసేసేతుం న సక్కోతీతి వుత్తం. ఏవఞ్చసతి, ‘అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠి చేతి మనస్మిం వుత్తితో మనోకమ్మం నామా’తి ఇదం న వత్తబ్బన్తి. నో న వత్తబ్బం. కమ్మ సిద్ధిం పటిచ్చ అఞ్ఞద్వారేహి అసాధారణత్తా. తేనాహ ‘‘మనోకమ్మాని పనా’’తిఆదిం. ‘‘సిద్ధం’’తి నిబ్బత్తం. ‘‘కాయకమ్మద్వారం’’తి ఏత్థ తత్థ చోపనకాయో కాయకమ్మానం పవత్తి బహులత్తా కాయకమ్మ ద్వారం నామ. చోపనవాచా తత్థ వచీకమ్మానం పవత్తి బహులత్తా వచీకమ్మద్వారం నామ. కుసలా కుసల జవన చిత్తం పన మనోకమ్మానం తత్థేవ కమ్మ కిచ్చ సిద్ధితో మనోకమ్మ ద్వారం నామాతి ఏవం కమ్మేన ద్వార వవత్థానం వేదితబ్బం. ‘‘తస్స ద్వారస్స నామం భిన్దితుం వా’’తి కాయోతి నామం భిన్దితుం వా. ‘‘అత్తనో నామం దాతున్తి వా’’తి వచీతి నామం తస్స దాతుం వా. ‘‘బ్రాహ్మణ గామాదీనం బ్రాహ్మణ గామాదిభావో వియా’’తి తస్మిం అఞ్ఞకులేసు వసన్తేసుపి బ్రాహ్మణ కులబహులత్తా బ్రాహ్మణ గామోత్వేవ నామం హోతి. తస్మిం వనే అఞ్ఞరుక్ఖేసు సన్తేసుపి ఖదీరరుక్ఖ బహులత్తా ఖదీరవనన్త్వేవ నామం హోతీతి వత్తబ్బన్తి. కాయకమ్మం నిట్ఠితం.

౧౪౯. వచీకమ్మే. ‘‘ముసా వదన్తీ’’తి అభూతతో వదన్తి. పిసతి ఏతాయాతి పిసుణా. ‘‘నిరుత్తి నయేనా’’తి ఏత్థ పియసుఞ్ఞ కరణాతి వత్తబ్బే అక్ఖర లోపకరణం నిరుత్తి నయో నామ. ‘‘యేనా’’తి యేనజనేన. ‘‘సమ్ఫం’’తి ఏత్థ సంసద్దో సమ్మతి దుక్ఖం ఏతేనాతి అత్థేన సుఖే హితే వత్తతీతి ఆహ ‘‘సం సుఖం హితఞ్చా’’తి. కీదిసం సుఖం హితఞ్చాతి ఆహ ‘‘సాధుజనేహి అధిగన్తబ్బం’’తి. ఏతేన పాపజనేహి అధిగన్తబ్బం హితసుఖం పటిక్ఖిపతి. హితసుఖస్స వినాసనం నామ తస్స ఆగమన మగ్గభిన్దనన్తి ఆహ ‘‘హితసుఖ మగ్గం భిన్దతీ’’తి. ‘‘తం వా’’తి ఏత్థ ‘‘తం’’తి హితసుఖం. ‘‘అత్థ ధమ్మా పగతస్సా’’తి అత్థతో చ ధమ్మతో చ అపగతస్స. ‘‘పటిభాణ చిత్తస్సా’’తి సుణన్తానం చిత్తరతి చిత్తహాసవడ్ఢనత్థాయ పటిభాణఞ్ఞాణేన చిత్తీకతస్స. ‘‘యత్థా’’తి యస్మిం కథా మగ్గే. ‘‘అత్థ ధమ్మ వినయపదం’’తి అత్థ పదఞ్చ ధమ్మపదఞ్చ వినయ పదఞ్చ. తత్థ అత్థో నామ ఆరోగ్యసమ్పత్తి, మిత్తసమ్పత్తి, పఞ్ఞాసమ్పత్తి, ధన సమ్పత్తి, భోగసమ్పత్తియో. తాసు కోసల్లజనకం వాక్యపదం అత్థపదం నామ. ఇదం సుచరితం నామ సగ్గసంవత్తనికం, ఇదం దుచ్చరితం నామ అపాయ సంవత్తనికన్తి ఏవం సభావ ధమ్మేసు కోసల్ల జనకం వాక్య పదం ధమ్మ పదం నామ. ఏవం చిత్తం దమితబ్బం, ఏవం ఇన్ద్రియాని దమితబ్బాని, ఏవం రాగో వినేతబ్బో, ఏవం దోసో వినేతబ్బోతిఆదినా వినేతబ్బేసు వినయ కోసల్లజనకం వాక్యపదం వినయ పదం నామ. యత్థ ఏవరూపం అత్థ పదఞ్చ ధమ్మ పదఞ్చ వినయ పదఞ్చ కిఞ్చి నత్థి. తస్స వాచా వత్థుమత్తస్స ఏతంనామం హోతీతి యోజనా. ‘‘సమ్ఫం’’తి వుత్తప్పకారం నిరత్థకవచనం. ‘‘తత్థా’’తి తేసు వచీకమ్మేసు. విసంవాదనం నామ విరజ్ఝా పనం. విసంవాదకో నామ విరజ్ఝాపనకో. అత్థం భఞ్జతి వినాసేతీతి అత్థ భఞ్జనకో. ‘‘కమ్మపథభేదో’’తి పటిసన్ధి జనకో కమ్మపథవిసేసో. ‘‘ఇతరో’’తి అత్థ భఞ్జనకతో అఞ్ఞో ముసావాదో. ‘‘కమ్మ మేవా’’తి పవత్తి విపాక జనకం వచీకమ్మమేవ. ‘‘రజానం’’తి ధూలీనం. తాసు సుగతి దుగ్గతీసు ఉప్పజ్జన్తీతి తదుప్పజ్జనకాని. ‘‘పథభూతత్తా’’తి ఉప్పత్తిమగ్గభూతత్తా. ‘‘భేద పురేక్ఖారేనా’’తి మిత్తభేదపురేక్ఖారేన. మిత్తం భిన్దతీతి భేదకో. ‘‘సంకిలిట్ఠ చేతనా’’తి అత్థ పురేక్ఖార ధమ్మ పురేక్ఖార వినయ పురేక్ఖార అనుసాసని పురేక్ఖార రహితా కేవలం భేదపురేక్ఖార చేతనా సంకిలిట్ఠ చేతనా నామ. ‘‘పరే భిన్నే యేవా’’తి పరజనే పరజనేన మిథుభేదవసేన భిన్నేయేవ. ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి యం కిఞ్చి అక్కోసవత్థు. ‘‘అయం పీ’’తి అయం ఫరుసవాచాపి. ఏవం అక్కోసన కమ్మంపి అక్కోసితబ్బస్స దూరే ఠితస్సపి మతస్సపి సమ్పజ్జతీతి యోజనా. అనత్థం నిరత్థకవాచా వత్థు మత్తం విఞ్ఞాపేతీతి అనత్థవిఞ్ఞాపనకో. ‘‘సచ్చతో గణ్హన్తే యేవా’’తి యథా సో కథేతి, తథా తం వత్థు ఉప్పన్న పుబ్బన్తి ఏవం సచ్చతో గణ్హన్తేయేవ. కేచి సచ్చతో గణ్హిత్వా కిఞ్చి వత్థుం పూజనీయ ఠానే ఠపేత్వా థోమేన్తా పూజేన్తా వన్దన్తా పరిహరన్తి. సమ్పరాయి కత్థాయ తం సరణం గచ్ఛన్తి. సబ్బమేతం నిరత్థకం హోతి. ‘‘తదస్సాదవసేనా’’తి తం రాజకథాదిం తత్థ చిత్తరతిం లభిత్వా అస్సాదవసేన కథేన్తస్సేవ కమ్మం హోతి. అనిచ్చ లక్ఖణ విభావనత్థాయ వా రతనత్తయ గుణవిభావనత్థాయ వా పాప గరహ కల్యాణ సమ్భావనాయ వా కథేన్తస్స పన సత్థకమేవ హోతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అత్థ ధమ్మ వినయ నిస్సితం’’తిఆదిం. సేసమేత్థ కాయద్వారే దీపితమేవ.

౧౫౦. మనోకమ్మే. ‘‘అభిఝాయన్తీ’’తి అతిరేకతరం ఝాయన్తి, చిన్తేన్తి, ఓలోకేన్తి వాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అస్సాదమత్తే అఠత్వా’’తిఆదిమాహ. ‘‘బ్యాపాదేన్తీ’’తి విగతభావం ఆపాదేన్తి సమ్పాపేన్తి. తఞ్చ ఆపాదనం న కాయవాచాహి. అథ ఖో చిత్తేనేవాతి వుత్తం ‘‘చిన్తేన్తీ’’తి. ‘‘తబ్బి పరీతతో’’తి సప్పురిస పఞ్ఞత్తితో విపరీతేన. ‘‘తత్థా’’తి తేసు మనోకమ్మేసు. ‘‘ఇదం మమస్సా’’తి ఇదం సన్తకం మమసన్తకం భవేయ్య, అహో సాధు వతాతి యోజనా. ‘‘అత్తనో కత్వా’’తి అత్తనో సన్తకం కత్వా. ‘‘లాభావతిమే’’తి ఏత్థ సులాభం లభన్తీతి లాభా. ‘‘అత్తనో కరేయ్యం’’తి అత్తనో సన్తకం కరేయ్యం. పరభణ్డం వత్థు యస్సాతి పరభణ్డ వత్థుకో. ‘‘వత్థూ’’తి ఆరమ్మణభూతం వత్థు. యావ న పరిణామేతి, తావ న కమ్మపథభేదో హోతీతి యోజనా. ‘‘వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాసూ’’తి అధికారో. ‘‘అయం’’తి అయం సత్తో. ‘‘తస్సా’’తి తస్స సత్తస్స. దసవత్థుకామిచ్ఛాదిట్ఠి నామ ‘నత్థిదిన్నం, నత్థియిట్ఠం, నత్థిహుతం’తిఆదికా మిచ్ఛాదిట్ఠి. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతేసు కాచిదిట్ఠియో నత్థికాది సభావా హోన్తి. ఇధ పన తబ్బహులనయేన కమ్మమేవాతి వుత్తం. యథావుత్తోతి సమ్బన్ధో. గచ్ఛన్తస్స పుగ్గలస్స. ‘‘చిత్తుప్పాదో’’తి మగ్గచిత్తుప్పాదే. ‘‘పస్సన్తో’’తి తీణి లక్ఖణాని పస్సన్తో. వుత్తోతి సమ్బన్ధో. ‘‘నియామం’’తి సమ్మత్త నియామం. అవిపరీతనియామన్తి అత్థో. పున ‘‘నియామం’’తి మిచ్ఛత్తనియామం. విపరీత నియామన్తి అత్థో. తికిచ్ఛితుం అసక్కుణేయ్యోతి అతేకిచ్ఛో. ఏకన్తేన అపాయగామీ హోతీతి అత్థో. ‘‘అపస్సిత్వా’’తి దిట్ఠిట్ఠానానం అపస్సిత్వా. ‘‘మిచ్ఛాధిమోక్ఖమత్తేనా’’తి తిత్థా చరియేసు సద్దహన మత్తేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘సకం ఆచరియకం’’తి అత్తనో ఆచరియస్స సన్తకభూతం. ఠితో పుగ్గలో. అట్ఠకథాయం వుత్తో, యథాహ మిచ్ఛత్తతికే మిచ్ఛాసభావాతి మిచ్ఛత్తా. విపాకదానే సతి, ఖన్ధభేదానన్తరమేవ విపాకదానతో నియతా. మిచ్ఛత్తా చ తే నియతా చాతి మిచ్ఛత్తనియతా. సమ్మాస భావాతి సమ్మత్తా. సమ్మత్తా చ తే నియతా చ అనన్తరమేవ ఫలదాన నియమేనాతి సమ్మత్తనియతాతి. ‘‘తస్సా’’తి మిచ్ఛాదిట్ఠియా. ‘‘అచోపేత్వా’’తి అచాలేత్వా. ‘‘ఏతేనా’’తి ఏతేనపి సద్దేన. ‘‘ఇమేసం’’తి మనోకమ్మానం. ‘‘ఏతేనా’’తి మనస్మిం ఏవాతి వచనేన. ‘‘ఉపపన్నం’’తి పరిపుణ్ణం. ‘‘ఉపలక్ఖణాదివసేనా’’తి ఉపలక్ఖణనయ నిదస్సననయ పధాననయాదివసేన. ‘‘అత్థన్తరప్పసఙ్గో హోతీ’’తి కథం హోతి. ఏవసద్దేన వినా పాణాతిపాత కమ్మం కాయద్వారే బాహుల్ల వుత్తితో కాయకమ్మం నామాతి వుత్తే ఇదం లద్ధాతపత్తో రాజకుమారోతి వియ ఉపలక్ఖణనయమత్తం. తేన సేసద్వారేసుపి బాహుల్ల వుత్తిం ఉపసల్లక్ఖేతీతి అత్థన్తరప్పసఙ్గో సియాతి. ఏవం సేసనయేసుపీతి. ‘‘అపిచా’’తి కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి జోతేతి. ‘‘తేసూ’’తి పాణవధాదీసు. ‘‘ఏకం అఙ్గం’’తి ఉపక్కమోతి చతుత్థం అఙ్గం. ‘‘తం సహజాతా చా’’తి చేతనా సహజాతా చ. చేతనా పక్ఖే భవాతి చేతనా పక్ఖికా. చేతనా వియ కాయకమ్మభావం గచ్ఛన్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘అబ్బోహారికత్తం గచ్ఛన్తీ’’తి మనోకమ్మన్తి వోహరితుం అప్పహోనకత్తం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అత్తా పధానం యేసం తే అత్తప్పధానా. అభిజ్ఝాదయో. అత్తప్పధానా న హోన్తి. చేతనా పధానా హోన్తి. ఇధేవ తే అత్తప్పధానా హోన్తీతి అత్థో. ‘‘తథా తథా’’తి అహోవత ఇదం మమస్సాతిఆదినా తేన తేన పకారేన. ‘‘తత్థా’’తి తేసు మనోకమ్మేసు. ‘‘సబ్బేన సబ్బం’’తి పాటిపదికపదమేతం. సబ్బప్పకారతోతి అత్థో. ‘‘ఇధా’’తి మనోకమ్మట్ఠానే. ‘‘మనోకమ్మ కిచ్చవిసేసేనా’’తి అహోవత ఇదం మమస్సాతిఆదికేన కిచ్చ విసేసేన. మనోకమ్మ దీపనా నిట్ఠితా.

౧౫౧. ‘‘ఏత్థ చ దసన్నం పీ’’తిఆదీసు. ‘‘తాపీ’’తి తా పుబ్బాపరచేతనాయోపి. ఆదితో పట్ఠాయ పవత్తా తాపీతి సమ్బన్ధో. ‘‘యానిపనా’’తిఆదీసు. ఏకో ఏకస్స వదతి అహం ఇమం సత్తం మారేమి, త్వం అసుకంసత్తం మారేహీతి. ఏవం వత్వా ఉభోపి ఉపక్కమం కరోన్తి. కమ్మం పన ఉభిన్నమ్పి న సిజ్ఝతి. తత్థ ఆణాపకస్స త్వం అసుకం సత్తం మారేహీతి ఆణాపన కమ్మం సచే సిజ్ఝతి. వచీద్వారే పవత్తం కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి. ఇధ పన అసిద్ధత్తా వచీద్వారే దిస్స మానం వచీకమ్మన్తి వుచ్చతి. వచీదుచ్చరితమత్తన్తి వుత్తం హోతి. ఏసనయో సేసేసుపి.

‘‘దోసమూలేనా’’తిఆదీసు. దోసో ఏవ మూలం దోసమూలం. దోసో మూలం మస్సాతి దోసమూలం. తం సమ్పయుత్త చిత్తన్తి ద్విధా అత్థో. బ్యాపాదో నామ దోసో ఏవ. సో కథం దోసేన మూలేన జాయేయ్యాతి వుత్తం ‘‘పురిమో బ్యాపాదవజ్జేహీ’’తి. పరతో అభిజ్ఝాయమ్పి ఏసనయో. విభావనిపాఠే. నిధిపాఠకా నామ రాజనిధి విధాయకా. తత్థ చణ్డో నిగ్గహేతబ్బోతి ఆగతత్తా దుట్ఠనిగ్గహత్థన్తి వుత్తం. రాజూనం అదిన్నాదానం మోహమూలేన జాయతీతి యోజనా. ‘‘బ్రాహ్మణానఞ్చా’’తి సకసఞ్ఞాయ ఏవ యం కిఞ్చి హరన్తానం బ్రాహ్మణానఞ్చ కమ్మఫలసమ్బన్ధాపవాదీనఞ్చ. ‘‘ఆహరణం’’తి అదిన్నాదానవసేన హరణం. అవహరణన్తి వుత్తం హోతి. యో పన మోహో రాజూనం ఉప్పన్నో, యో చ బ్రాహ్మణానం ఉప్పన్నో, యో చ కమ్మ ఫలసమ్బన్ధా పవాదీనం ఉప్పన్నోతి సమ్బన్ధో. ‘‘లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తి లోభో కమ్మానం సుట్ఠువడ్ఢనాయ నిదానం కారణం హోతీతి యోజనా. సఞ్జాతా కఙ్ఖాయేసం తే సఞ్జాతకఙ్ఖా. పరితో ఉట్ఠాతి ఏత్థాతి పరియుట్ఠానం. కఙ్ఖాయ పరియుట్ఠానం కఙ్ఖాపరియుట్ఠానం. జనానం తానికమ్మానీతి సమ్బన్ధో.

అకుసలకమ్మదీపనానిట్ఠితా.

౧౫౭. కుసలకమ్మే. అయం పన ఏవమాదీసు సుత్తపదేసు ఆగతోతి సమ్బన్ధో. ‘‘మేత్తం కాయకమ్మం’’తి మేత్తాసహగతం కాయకమ్మం. ఏవం వచీకమ్మేపి. చేతనా హేత్థ కమ్మన్తి అధిప్పేతా. మనోకమ్మే పన చేతనాపి యుజ్జతి. అబ్యాపాదోపి యుజ్జతి. ఞాణం అనుపరివత్తీతి ఞాణానుపరివత్తం. ఞాణానుపరివత్తీతిపి పాఠో, సో యేవత్థో. ‘‘పదక్ఖిణం’’తి పవడ్ఢితం. అపరం పరియాయం దస్సేతి ‘‘యస్మిం పనా’’తిఆదినా. దుస్సీలస్స భావో దుస్సిల్యం. పాణాతిపాతాదికమ్మం. ‘‘పవత్తమానే’’తి కాయద్వారే పవత్తమానే. ‘‘యం పన కుసలం’’తి పాణాతి పాతాదితో విరతి కుసలం. ‘‘పవత్తమానం’’తి చిత్తే పవత్తమానం. ‘‘కిచ్చ సీసేనా’’తి కిచ్చప్పధానేన. కిచ్చం పధానం కత్వాతి అధిప్పాయో. సేసమేత్థ కాయకమ్మే సువిఞ్ఞేయ్యం.

‘‘వచీకమ్మేపి ఏసేవనయో’’తి యస్మిం దుస్సిల్యే పవత్తమానే వాచా అపరిసుద్ధా హోతి. వచీ సంవరో భిజ్జతీతిఆదినా వత్తబ్బం. ‘‘అవసేసం పనా’’తి తీహి కాయకమ్మేహి చతూహి వచీకమ్మేహి అవసేసం. తత్థ ‘‘తీహి కాయకమ్మేహీ’’తి తీహి కాయదుచ్చరిత విరతి కమ్మేహి. ‘‘చతూహి వచీకమ్మేహీ’’తి చతూహి వచీదుచ్చరిత విరతి కమ్మేహి. ‘‘సబ్బంపి కల్యాణ కమ్మం’’తి సబ్బమ్పి దానకమ్మం, సబ్బమ్పి భావనా కమ్మం, అపచాయన కమ్మం, వేయ్యావచ్చకమ్మం, పత్తిదానకమ్మం, పత్తానుమోదనాకమ్మం, ధమ్మసవన కమ్మం, ధమ్మ దేసనా కమ్మం, సబ్బమ్పి దిట్ఠిజుకమ్మం తీసుద్వారేసు పవత్తమ్పి మనోకమ్మం నామాతి యోజనా. ఇమేసు పన ద్వీసు పరియాయేసు పచ్ఛిమోయేవ పధానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యావ దేవా’’తి అన్తిమ పరిచ్ఛేద జోతకో నిపాతో. మత్థకపరిచ్ఛేదేనాతి అత్థో.

సీలపదే. ‘‘సీలయతీ’’తి సమ్మా దహతి చ ఉపధారేతి చాతి ద్విధా అత్థో. ‘‘సుసమాహితానీ’’తి సుప్పతిట్ఠితాని. ‘‘ఉపరిమే కుసల ధమ్మే’’తి మహగ్గత లోకుత్తర కుసలధమ్మే. సత్తసు విసుద్ధీసు ఉపరిమే చిత్త విసుద్ధాది కుసలధమ్మే. ‘‘అధికుసల ధమ్మే’’తి అధికే బోధిపక్ఖియ కుసల ధమ్మే. పరేహి దిన్నం, తదేవ పత్తిం. సబ్బాని పన తాని దానాదీని కుసలాని. సోధేన్తి సప్పురిసాజనా. తాని ఏవపుఞ్ఞాని. ఏకమేకం పుఞ్ఞక్రియవత్థు. ‘‘ఇమినా పచ్చయేనా’’తి చీవరాది పచ్చయేన, అన్నపానాది పచ్చయేన, ధన ధనఞ్ఞాదిపచ్చయేన వా. ‘‘సబ్బంపి చేతం’’తి సబ్బమ్పి ఏతం దసవిధం పుఞ్ఞం. ‘‘హీనేన ఛన్దేనా’’తి యసకామతాదివసేన హీనేన ఛన్దేన, హీనేన చిత్తేన, హీనేన వీరియేన, హీనాయ వీమంసాయ. ‘‘మజ్ఝిమేనా’’తి పుఞ్ఞప్ఫలకామతాదివసేన మజ్ఝిమేన. ‘‘పణీతేనా’’తి కత్తబ్బమేవిదన్తి అరియవంసాను బ్రూహనవసేన పణీతేన ఛన్దాదినా పవత్తి తం పణీతన్తి యోజనా. ‘‘యసకామతాయా’’తి కిత్తి సద్దకామతాయ వా, పరివారకామతాయ వా. ‘‘పుఞ్ఞప్ఫలకామతాయా’’తి భవసమ్పత్తి భోగసమ్పత్తికామతాయ. ‘‘అరియభావం నిస్సాయా’’తి ఇదం దానం నామ అరియానం వంసో. అహమ్పి అరియో. తస్మా మయాపి కత్తబ్బమేవిదన్తి ఏవం అరియభావం నిస్సాయాతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘అరియో’’తి ఆచార అరియోపి యుజ్జతి దస్సన అరియోపి. తత్థ ఆచార అరియో నామ సప్పురిసో పుథుజ్జన కల్యాణకో వుచ్చతి. దస్సన అరియో నామ పరమత్థ అరియో. ‘‘పారమితా దానం’’తి సబ్బదానేహి అగ్గపత్తం మహాబోధి సత్తానం పారఙ్గతదానం. తఞ్హి సబ్బ సత్తవిమోక్ఖత్థాయ పవత్తి తత్తా అగ్గపత్తం హోతి, పారఙ్గతం. తతో ఉత్తరితరస్స కస్సచిదానస్స అభావతో. సేసేసుపి పుఞ్ఞ క్రియవత్థూసు. ‘‘తికద్వయం’’తి పురిమాది హీనాది తికద్వయం. ‘‘అన్తిమ వత్థునా’’తి అన్తిమ వత్థు అజ్ఝాపజ్జనేన వా. ‘‘దుస్సీలో నామా’’తి దుస్సీల భిక్ఖు నామ. సో హి యావభిక్ఖుప్పటీఞ్ఞం న విజహి. తావ భిక్ఖు ఏవ. న సామణేరో, న గిహీ. తం చే అఞ్ఞో భిక్ఖు అమూలకేన అన్తిమ వత్థునా అనుద్ధంసేతి. అనుద్ధంసేన్తస్స సఙ్ఘాది సేసో. ఓమసవాదే పాచిత్తియం. సహసేయ్యట్ఠానే తేన సహ అతిరేక రత్తిం సయన్తస్సాపి ఆపత్తి నత్థి. తస్మా సో దుస్సీల భిక్ఖుత్వేవ వత్తబ్బోతి. ‘‘పున కమ్మవాచాయ సమాదాతబ్బన్తి నత్థీ’’తి యథా సిక్ఖం పచ్చక్ఖన్తస్స సబ్బం సమాదానం భిజ్జతి. పున భిక్ఖుభావం ఇచ్ఛన్తేన పున కమ్మవాచాయ సమాదాతబ్బం హోతి. ఏవం పున కమ్మవాచాయ సమాదాతబ్బన్తి నత్థి. ‘‘ఇతరేసు పనా’’తి లిఙ్గనాసనఙ్గతో అఞ్ఞేసు దణ్డకమ్మఙ్గేసు. నిచ్చసీలాదీసు. ‘‘యం నిచ్చమేవ వట్టతీ’’తి యం పాణాతిపాత విరతి సీలం నిచ్చమేవ రక్ఖితుం వట్టతి. అనిచ్చం న వట్టతి. కస్మా, పాణఘాతాదిం కరోన్తస్స సబ్బకాలమ్పి దుచ్చరిత సమ్భవతో. తేనాహ ‘‘అనిచ్చం సావజ్జం హోతీ’’తి. దుచ్చరితం హోతీతి అత్థో. ‘‘యం నిచ్చమ్పి వట్టతీ’’తి పకతి గహట్ఠానం యం వికాల భోజనాది విరతి సీలం నిచ్చమ్పి వట్టతి. ‘‘అనిచ్చమ్పి వట్టతీ’’తి సమాదాన దివసం అతిక్కమిత్వా వికాల భోజనాదిం కరోన్తస్స వీతిక్కమ దోసోవా దుచ్చరిత దోసో వా నత్థీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘సావజ్జం న హోతీ’’తి. దుచ్చరితం న హోతీతి అత్థో. తథా దససీలఞ్చ పకతి గహట్ఠానం అనిచ్చసీలం నామాతి యోజనా. ‘‘అనిచ్చసీలమేవ హోతీ’’తి పకతి గహట్ఠానం తం దససీలం యావజీవం నిచ్చం కత్వా సమాదియిత్వా రక్ఖన్తానమ్పి అపబ్బజితత్తా పబ్బజితేసు జాతి సభావేనేవ సిద్ధం నిచ్చసీలం నామ న హోతి. యావజీవం కత్వా సమాదాన వసేనేవ నిచ్చం హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘వేసధారణేన సహ సిద్ధత్తా’’తి ఏత్థ కథం వేసధారణేన సిద్ధం హోతీతి. వేసధారణం నామ గిహివత్థం పహాయ కాసాయ వత్థ ధారణం. కాసాయవత్థఞ్చ నామ అరహత్తధజో హోతి. న చ అరహత్తధజం ధారేన్తస్స సిక్ఖాపదం అసమాదియన్తస్సపి వికాలే భుఞ్జితుం వట్టతి. తథా నచ్చాదీని పస్సితుం, మాలాదీని ధారేతుం, ఉచ్చాసయనాదీసు వసితుం, జాతరూపాదీని సాదితుం. కస్మా ఇతి చే, తేసఞ్హి తం తం యథాసకం సీలం నిచ్చం సుద్ధం కత్వా రక్ఖితుమేవ వట్టతీతిఆదినా కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవాతి. ‘‘అప్పనం అపత్తావ అధిప్పేతా’’తి అప్పనాపత్తానం మహగ్గతభావనానం విసుం ఉపరి వక్ఖమానత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏత్థేవా’’తి ఇమస్మిం భావనా కమ్మే ఏవ. ‘‘తే సఞ్ఞేవా’’తి రతనత్తయాదీనం ఏవ చ. గన్తుం ఆరద్ధో గమికో. అద్ధానం దీఘమగ్గం గచ్ఛన్తో అద్ధికో. ‘‘పరిసుద్ధేనా’’తి లాభసక్కారాది నిరపేక్ఖతాయ అత్తుక్కం సన పరవమ్భనాది రహితతాయ చ పరిసుద్ధేన. ‘‘హితప్ఫరణ చిత్తేనా’’తి మయి కరోన్తే ఇమస్స ఏత్తకం హితసుఖం భవిస్సతీతి ఏవం తేసం హితసుఖేసు ఫరణ చిత్తేన. మేత్తచిత్తేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అత్తనో కిచ్చేసు వియా’’తి ఏతేన తేసం సబ్బం కిచ్చం అత్తనోభారం కరోతీతి దీపేతి. ‘‘సాధారణ కరణం’’తి అత్తనో పుఞ్ఞం పరేసం దానం. అత్త మనతాపవేదనియాధుసాధూతి వచీభేదకరణం. తఞ్హిదిన్నఞ్చానుమోదితఞ్చ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం జాతన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యోనిసోమనసికారే ఠత్వాతి ఏత్థ సిలోకాదిపక్ఖికం అయోనిసోమనసికారం జహిత్వా సుణన్తస్స ఇమం ధమ్మం సుత్వా అత్థరసధమ్మరసప్పటిసంవేదీ భవిస్సామీతి, దేసేన్తస్స ఇమం దేసేన్తో ధమ్మస్స చ సుణన్తానఞ్చ అనుగ్గహం కరిస్సామీతి యోనిసోమనసికారే ఠత్వా. లాభ సక్కారాది పక్ఖికో మనసికారో అయోని సోమనసికారో నామ. నియ్యానత్థ నిస్సరణత్థ పక్ఖికో యోనిసోమనసికారో నామ. నిరవజ్జ కమ్మాని నామ కసిగోరక్ఖాది కమ్మాని. నిరవజ్జసిప్పాని నామ వడ్ఢకిసిప్పాదీని వేజ్జసిప్పాదీని చ. నిరవజ్జ విజ్జాఠానాని నామ పరూపరోధర హితాని అఙ్గవిజ్జా వేదవిజ్జా మన్తవిజ్జాదీని. ‘‘వోదాన కరణం’’తి విసేసేన విసుద్ధకరణం. ‘‘తం సభావత్తా’’తి దానసభావత్తా. ‘‘చారిత్త సీలత్తా’’తి సప్పురిసానం పకతి చారిత్త సీలత్తా. పున ‘‘తం సభావత్తా’’తి భావనా సభావత్తా. తథాహి దేసేన్తస్స చ సుణన్తస్స చ దేసనాసోతానుసారేన చిత్తభావనా ఞాణభావనావహత్తా దేసనాసవనా సభావా హోన్తి. అత్తనో దిట్ఠిం సయమేవ ఉజుం కరోన్తస్స చ ఞాణభావనా కమ్మమేవ. తథా పరస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా ఉజుం కరోన్తస్సాపీతి. ‘‘ధమ్మో నామ నత్థీ’’తి దేసనా ధమ్మో నామ నత్థి. కస్మా, దానసీలాని దేసేన్తేనపి అన్తే లక్ఖణత్తయేన సహసచ్చప్పకాసనస్స కత్తబ్బత్తా. ఏతేన దేసనాసవనా అన్తే లక్ఖణత్తయానుపస్సనా భావనా కమ్మట్ఠానే పతిట్ఠితత్తా తం సభావా హోన్తీతి దస్సేతి. ‘‘మనోకమ్మ మేవా’’తి పదుద్ధారో. ‘‘మనస్మిం ఏవా’’తి మనోద్వారే ఏవ. ‘‘కిచ్చసిద్ధితో’’తి అప్పనాకిచ్చస్స సిజ్ఝనతో. ‘‘అఙ్గభావా సమ్భవతో’’తి అప్పనా కిచ్చసిద్ధియం అఙ్గభావా సమ్భవతో. ‘‘తఞ్చభావనా మయ’’న్తి పదుద్ధారో. ‘‘దానాదివసేనా’’తి దానసీలవసేన. దానవసేన అప్పవత్తనతోతి ఇదం తావ యుజ్జతి. సీలవసేన అప్పవత్తనతోతి ఇదం పన పాళియా న సమేతి. పాళియఞ్హి మహగ్గతజ్ఝానేసుపి పహానం సీలం వేరమణి సీలన్తిఆది వుత్తన్తి చోదనా. తం పరిహరన్తో ‘‘యం పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘పరియాయేన వుత్తం’’తి కేనపరియాయేన వుత్తన్తి. పకతి చారిత్తం సీలన్తి వుచ్చతి. ఉప్పన్నే చ పథమజ్ఝానే నీవరణానం పహానం నామ పకతిచారిత్తమేవ పకతి నియామేన పవత్తమేవ. ఇతి పకతిచారిత్తత్తా సీలన్తి వుత్తం. పున నీవరణానం పహానమేవ తేహి విగమనట్ఠేన వేరమణీతి చ, పిదహనట్ఠేన సంవరోతి చ, పహాన కిచ్చం అవిజహనట్ఠేన అవీతిక్కమోతి చ, వుత్తం. చేతనాసీలన్తి ఏత్థ పన ఝానసమ్పయుత్త చేతనా ఏవ వుచ్చతి. సా చ సీలజాతి కత్తా సీలన్తి వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అప్పనాపత్త’’న్తి పదుద్ధారో. ‘‘ఝానభేదేనా’’తి పన వత్తబ్బం. రూపావచరకుసలఞ్హి ఝానభేదేన పఞ్చవిధం, ఝానమేవ పన ఝానఙ్గభేదేన పఞ్చవిధన్తి.

కుసలకమ్మదీపనా నిట్ఠితా.

౧౫౩. ‘‘ఏత్థా’’తిఆదీసు. ‘‘ధమ్మసఙ్గహే’’తి ధమ్మసఙ్గణి పాళియం. ‘‘దస్సనేనా’’తి సోతాపత్తి మగ్గఞ్ఞాణేన. ‘‘తం’’తి ఉద్ధచ్చ చేతనం. ‘‘భావనాయా’’తి ఉపరిమగ్గత్తయసఙ్ఖాతాయ భావనాయ. పాళిపాఠే. ‘‘చిత్తుప్పాదా’’తి చిత్తచేతసికా వుచ్చన్తి. ‘‘సియా’’తి ఏకచ్చేతి అత్థే నిపాత పదం. ఇమేసు ఛసు చిత్తుప్పాదేసు ఏకచ్చే ఛ చిత్తుప్పాదా సోతాపత్తి మగ్గేన పహాతబ్బా, ఏకచ్చే ఛ చిత్తుప్పాదా తీహి ఉపరి మగ్గేహి పహాతబ్బాతి అత్థో. తత్థ పథమపదే ‘‘ఏకచ్చే ఛ చిత్తుప్పాదా’’తి కమ్మపథపత్తకమ్మసహజాతా ఛ చిత్తుప్పాదా. దుతీయ పదే ‘‘ఏకచ్చే ఛ చిత్తుప్పాదా’’తి అకమ్మపథ పత్తా ధమ్మికేసు ఠానేసు అస్సాదనాభి నన్దాదివసేన పవత్తా ఛ చిత్తుప్పాదా. ‘‘తత్థా’’తి ధమ్మసఙ్గహే. ‘‘ఇతరత్థా’’తి ఇతరేసు భావనాయ పహాతబ్బేసు. ‘‘తస్సా’’తి నానక్ఖణిక కమ్మపచ్చయస్స. పాళిపాఠే. ‘‘సహజాతా’’తి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేహి సహజాతా. ‘‘నానక్ఖణికా’’తి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేహి అసహజాతా అతీతకాలభూతే నానక్ఖణే పవత్తా పాణాతిపాతాది చేతనా. ‘‘యది ఏవం’’తి ఏవం యది సియాతి అత్థో. యది ఉద్ధచ్చ చేతనా దస్సన పదే అనుద్ధటత్తా పటిసన్ధిం నాకడ్ఢతీతి విఞ్ఞాయేయ్య. ఏవం సతీతి పాఠసేసో. ‘‘చే’’తి చే వదేయ్య. ‘‘నా’’తి న సక్కా వత్తుం. ‘‘తస్సా విపాకస్సా’’తి తస్సా ఉద్ధచ్చ చేతనాయ విపాకస్స. పాళిపాఠే. ‘‘ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం’’తి ఇమే ధమ్మే ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఞ్ఞాణం. ‘‘తేసం విపాకే’’తి ఉద్ధచ్చ సహగతానం విపాకే. ‘‘ఞాణం’’తి తం విపాకం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఞ్ఞాణం. ‘‘సబ్బ దుబ్బలన్తి చ సక్కా వత్తుం’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘అతివియ కాళకధమ్మత్తా’’తి బుద్ధాదీసు మహన్తేసు ఠానేసు సద్ధారతనస్స అన్తరాయం కత్వా పవత్తనతో అతియేవకణ్హ ధమ్మత్తా. తస్సా విచికిచ్ఛా చేతనాయ పటిసన్ధి ఆకడ్ఢనమ్పి విఞ్ఞాతబ్బన్తి యోజనా. ‘‘సభావ విరుద్ధత్తా యేవా’’తి విచికిచ్ఛా అసన్నిట్ఠాన సభావా. అధిమోక్ఖో సన్నిట్ఠాన సభావోతి ఏవం సభావ విరుద్ధత్తాయేవ.

‘‘సబ్బత్థా’’తిఆదీసు. ‘‘విపచ్చతీతి విపాచేతీ’’తి వదన్తి. తం పన పదరూపేన న సమేతీతి అఞ్ఞం అత్థం వదన్తో ‘‘సబ్బమ్పి వా’’తిఆదిమాహ. ‘‘మహాసమ్పత్తియో సముట్ఠాపేత్వా’’తి దేవలోకే దేవసమ్పత్తి సదిసా దిబ్బవిమానాదికా మహాసమ్పత్తియో సముట్ఠాపేత్వా. ఇదం ‘‘ఓకాసం కత్వా’’తి పదే విసేసనం. తత్థ ‘‘సుఖ విపాకం’’తి ఇదం అట్ఠ అహేతుక విపాకాని సన్ధాయ వుత్తం. రూపలోకే బ్రహ్మానం రూపకాయో రూపావచర కమ్మేన నిబ్బత్తో. సో చ కామావచర ధమ్మ సమూహో ఏవ. ఏవం సన్తే తస్మిం లోకే పఞ్చ అహేతుక విపాకానిపి రూపావచర కమ్మేన నిబ్బత్తాని సియున్తి చోదనా. తం పరిహరన్తో ‘‘రూపావచర కుసలంహీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘తానీ’’తి అపాయభూమియం ఉప్పన్నాని అట్ఠ అహేతుక విపాకాని. ‘‘సబ్బస్మిం కామలోకే’’తి ఏకాదసవిధే కామలోకే. ‘‘తేసు చా’’తి తేసు అట్ఠ అహేతుక విపాకేసు చ. ‘‘ఆరమ్మణన్తరే’’తి కసిణ నిమిత్తాదితో అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే. ‘‘నిమిత్తా రమ్మణే’’తి కసిణ నిమిత్తాదికే నిమిత్త పఞ్ఞత్తా రమ్మణే. ‘‘తాని పఞ్చవిపాకానీ’’తి చక్ఖు విఞ్ఞాణాదీని పఞ్చ అహేతుక విపాకాని కామావచర కుసల కమ్మస్సేవ విపాకాని హోన్తీతి యోజనా. ‘‘సోళసక మగ్గో’’తి సోళసకథా మగ్గో కథాపబన్ధో. ఏవం ద్వాదస కమగ్గో. ‘‘అహేతుకట్ఠక’’న్తి అహేతుక విపాకట్ఠకం. సమ్మా పకారేన జానాతీతి సమ్పజానం. ఞాణం. సమ్పజానేన కతన్తి విగ్గహో. న సమ్పజానకతం అసమ్పజానకతం. ‘‘సద్దహిత్వా’’తి ఏతేన దిట్ఠుజు కమ్మఞాణ సమ్పత్తిం దీపేతి. న హి తేన ఞాణేన అసమ్పన్నో కమ్మఞ్చ కమ్మఫలఞ్చ సద్దహతీతి. జానిత్వాతి వా పాఠో సియా. ‘‘ఏకమేకం’’తి ఏకమేకం కుసలకమ్మం. ‘‘కుసల సమయే’’తి కుసల కమ్మ కరణకాలే. కుసలుప్పత్తికాలే వా. యస్సమే ఈదిసం పుఞ్ఞం పసుతం. తస్సమే భవలాభో భోగలాభో మిత్తలాభో సబ్బేలాభా ఏకన్తేన సులాభాతి అత్థో. ‘‘సులద్ధం’’తి ఇదం పుఞ్ఞం సులద్ధం. దేవేసు చ మనుస్సేసు సంసరిత్వాతి పాఠసేసో. ‘‘సేసేనా’’తి తస్సకమ్మస్స విపాకావసేసేన. అట్ఠకథా పాఠే. ‘‘ఏకపిణ్డపాతస్మిం’’తి ఏకవారం పిణ్డపాతదానే. సంయుత్తట్ఠకథాయం వుత్తం. తస్మా యం వుత్తం ‘ఏకా చేతనా ఏకమేవ పటిసన్ధిం దేతీ’తి, తం సువుత్తన్తి అధిప్పాయో. ‘‘పటిపక్ఖేహీ’’తి పటిపక్ఖేహి అకుసలేహి. విసేసేన భుసం ముళ్హో బ్యాముళ్హో. అతివియ బ్యాముళ్హో అతిబ్యాముళ్హో. అతిబ్యాముళ్హత్థాయ పచ్చయభూతన్తి విగ్గహో. అతిదుప్పఞ్ఞాయ పచ్చయభూతన్తి అత్థో. సో హి థేరో వదతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇతి కత్వా’’తి ఏవం మనసికరిత్వా. ‘‘సన్నిహితపచ్చయమత్తేనా’’తి ఆసన్నే సణ్ఠితపచ్చయ మత్తేన. ‘‘పుబ్బపయోగ పచ్చయమత్తేనా’’తి వుత్తం హోతి. బలవకమ్మవసేన ఉప్పన్నత్తా తిక్ఖతరం విపాకం. యదా పయోగ రహితేన పచ్చయగణేన ఉప్పజ్జతి, తదా అసఙ్ఖారికం నామ. యదా పయోగసహితేన, తదా ససఙ్ఖారికం నామ. తత్థ అసఙ్ఖారికం తిక్ఖం నామ. ససఙ్ఖారికం మన్దం నామ. తథా దుబ్బల కమ్మేన ఉప్పన్నే మన్దవిపాకేపి యోజేతబ్బం. ఏవం తిక్ఖమన్దానం మన్దతిక్ఖతాపత్తి నామ సియా. న చ తథా సక్కా భవితున్తి అధిప్పాయో. ఏత్థ సియా, యది పుబ్బకమ్మవసేన అట్ఠన్నం మహావిపాకానం సఙ్ఖారభేదో సిద్ధో సియా, అట్ఠన్నం అహేతుక విపాకానమ్పి సోసఙ్ఖారభేదో సిద్ధో భవేయ్య. తానిపి హి కానిచి అసఙ్ఖారికేన కమ్మేన నిబ్బత్తాని, కానిచి ససఙ్ఖారికేనాతి చోదనా. తం పరిహరన్తో ‘‘అహేతుక విపాకానం పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఉభయకమ్మ నిబ్బత్తనం’’తి తేసం సఙ్ఖార భేదరహితత్తా అసఙ్ఖారిక కమ్మేనపి విరోధో నత్థి. ససఙ్ఖారిక కమ్మేనపి విరోధో నత్థి. అసఙ్ఖారిక కమ్మేనపి నిబ్బత్తన్తి. ససఙ్ఖారిక కమ్మేనపి నిబ్బత్తన్తి. ఏవం ఉభయకమ్మ నిబ్బత్తనం యుత్తం. ‘‘ఇతి అధిప్పాయో’’తి తస్స థేరస్స అధిప్పాయో. ‘‘న కమ్మాగమన వసేనా’’తి కమ్మసఙ్ఖాతస్స చిరకాలతో ఆగమన పచ్చయస్స వసేన. ‘‘ఆగమనం’’తి చ ఆగచ్ఛతి ఏతేనాతి ఆగమనన్తి విగ్గహో. ‘‘కమ్మభవే’’తి అతీతే కమ్మకరణభవే. ‘‘కేచనా’’తి కేచి. అట్ఠసాలినియం పన ఆగతాతి చ. పటిసమ్భిదా మగ్గే పన ద్విహేతుకా వుత్తాతి చ సమ్బన్ధో. ఇమస్మిం ఠానే పటిసమ్భిదా మగ్గట్ఠకథా వచనమ్పి వత్తబ్బన్తి వదన్తో ‘‘తత్థ పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తీసుఖణేసూ’’తి కమ్మక్ఖణే నికన్తిక్ఖణే పటిసన్ధిక్ఖణేతి తీసుఖణేసు. ‘‘టీకాకారాపనా’’తి అభిధమ్మటీకాకారాపన. ‘‘సావసేసపాఠో’’తి పాళియం తిహేతుకేన కమ్మేన ద్విహేతుక పటిసన్ధి, ద్విహేతుకేన కమ్మేన అహేతుక పటిసన్ధి అవసేసా హోతి. ఏవం అవసేస వాక్య సహితో పాఠో. సరిక్ఖమేవ సరిక్ఖకం. కమ్మేన సరిక్ఖకం సదిసం కమ్మసరిక్ఖకం. విపాకం. ‘‘మహాథేరేనా’’తి సారిపుత్త మహాథేరేన. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా టీకాకారానం వచనం ఉపత్థమ్భేతి.

కామావచరకమ్మం నిట్ఠితం.

౧౫౪. రూపావచరకమ్మే. ‘‘అప్పగుణతాయా’’తి అపరిచితతాయ. అవడ్ఢతాయ. ‘‘హీనేహి ఛన్దాదీహీ’’తి లాభసక్కార సిలోకాది సాపేక్ఖతాయ హీనేహి ఛన్దాదీహి. ‘‘తే ధమ్మా’’తి ఛన్దాదయో ధమ్మా. తాని ఇధ నాధిప్పేతాని. కస్మా, ఉపపత్తిప్పభేదస్స అసాధకత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమానేవా’’తి ఇమాని ఏవ ఝానాని. ‘‘తివిధాసూ’’తి ఏకస్మింతలే బ్రహ్మపారిసజ్జాది వసేన తివిధాసు. ‘‘అట్ఠారసప్పభేదేన విభజిత్వా’’తి తీసు హీన మజ్ఝిమపణీతేసు ఏకేకస్మిం హీన హీనం హీన మజ్ఝిమం హీన పణీతన్తిఆదినా విభత్తేన నవవిధాని హోన్తి. పున తేసు తీణి మజ్ఝిమాని. మజ్ఝిమహీనం మజ్ఝిమమజ్ఝిమన్తిఆదినా విభత్తాని నవవిధాని హోన్తి. ఏవం అట్ఠారసభేదేన విభజిత్వా. ‘‘కమ్మద్వారాని నామా’’తి కమ్మప్పవత్తి ముఖాని నామ. ‘‘ఇమేహి పభావితత్తా’’తి ఇమేహి పభావేహి మూలకారణేహి పభావితత్తా పవత్తాపితత్తా. ‘‘అట్ఠారసఖత్తియా’’తి హీనమజ్ఝిమాదిభేదేన అట్ఠారస ఖత్తియా. తథా అట్ఠారస బ్రాహ్మణాదయో. అట్ఠ చత్తాలీస గోత్తాని నామ హీనమజ్ఝిమా దివసేన విభత్తాని గోతమగోత్తాదీని అట్ఠచత్తాలీస గోత్తాని. తేసం చారిత్త పటిపత్తిభూతాని చరణానిపి అట్ఠచత్తాలీస హోన్తీతి. ఏత్థ సియా. పురిమ వచనే హీనాదీని బ్రహ్మలోకే, అట్ఠకథా వచనేహీనాదీని మనుస్సలోకేతి సాధేతబ్బం అఞ్ఞం, సాధకం అఞ్ఞన్తి చోదనా. తం పరిహరతి ‘‘ఏతేనహీ’’తిఆదినా. ‘‘ఉపలక్ఖేతీ’’తి పచ్చక్ఖతో పాకటం ఏకదేసం దస్సేత్వా అపాకటే తాదిసేపి జానాపేతీతి అత్థో. ‘‘సమత్థా సమత్థం వా’’తి సమత్థా సమత్థభావం వా. ‘‘తథా హానేనా’’తి తథాహి అనేన ఆచరియేన. అనురుద్ధా చరియేనాతి వుత్తం హోతి. నామ రూప పరిచ్ఛేదే వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సమానాసేవనే లద్ధే సతి, మహబ్బలే విజ్జమానే మహగ్గతకమ్మం విపాకం జనేతి. తాదిసం హేతుం అలద్ధా అలభిత్వా అభిఞ్ఞా చేతనా విపాకం న పచ్చతీతి యోజనా. తత్థ ‘‘సమానా సేవనే’’తి భూమిసమానతా వసేన సమానాసేవనే. కామజవనం కామజవనేన సమానాసేవనం. రూపజవనం రూపజవనేన. అరూపజవనం అరూపజవనేనాతి దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘సమానభూమికతో’’తిఆది. తత్థ ‘‘తదభావతో’’తి తాదిసస్స బలవభావస్స అభావతో. ఏకవారమత్తభూతా మహగ్గత చేతనా చ. ‘‘సబ్బ పథమభూతా’’తి సమాపత్తి వీథీసు గోత్రభుస్స అనన్తరే మహగ్గత జవనం సన్ధాయ వుత్తం. లోకుత్తర మగ్గచేతనా కదాచిపి సమానా సేవనం న లభతి. ఏవం సన్తేపి అత్తనో అనన్తరతో పట్ఠాయ యావజీవమ్పి భవన్తరేపి అరియఫలం జనేతియేవ. ఏవమేవాతి వుత్తం హోతి. ఇదం పవత్తిఫలం నామ హోతి, ఇధ పన పటిసన్ధి ఫలం విచారితం, తస్మా అసమానం ఇదం నిదస్సనన్తి చే. వుచ్చతే. మగ్గచేతనా నామ తణ్హా సహాయకం వట్టగామి కమ్మం న హోతి. అతణ్హా సహాయకం వివట్టగామి కమ్మం హోతి. తస్మా పటిసన్ధిం న దేతి. సచే పన తం తణ్హా సహాయకం వట్టగామికమ్మం భవేయ్య. పటిసన్ధి కాలేపి ఫలం దదేయ్య. అసమానా సేవనతా పమాణం న భవేయ్య. ఏవం అఞ్ఞకారణత్తా అసమానం నిదస్సనం హోతి. న అసమానా సేవనతాయాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఉపచితత్తా’’తి పునప్పునం ఆసేవన లాభేన వడ్ఢితత్తా. ‘‘సా చేతనా’’తిఆదికమ్మికమహగ్గత చేతనా చ. ‘‘నా’’తి చోదనా, న సియాతి అత్థో. న చ సాపి సమానభూమక ధమ్మతో లద్ధా సేవనా హోతి. ఏవం సన్తేపి కతత్తా భావితత్తాతి వుత్తం. భావితత్తాతి చ పునప్పునం ఆసేవన లాభేన వడ్ఢితత్తా ఇచ్చేవత్థో. తస్మా విఞ్ఞాయతి అసమానభూమికేహి పుబ్బభాగప్పవత్తేహి కామజవనేహి పరమ్పరతో పునప్పునం లద్ధా సేవనతాయ ఏవ ఇధ ఉపచితత్తాతి వుత్తన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఉభయత్థ పనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘ఉభయత్థా’’తి ఉభయేసు కతత్తా ఉపచితత్తాతి చ కతత్తా భావితత్తాతి చ వుత్తేసు పాఠేసు. ‘‘పథమ సమన్నాహారతో పట్టాయా’’తి మహగ్గతజ్ఝానే అప్పనావీథితో పురే ద్వీసు పరికమ్మ భావనా ఉపచార భావనాసు పరికమ్మ భావనం భావేన్తస్స పథవీ పథవీతిఆదినా పథమ సమన్నాహారతో పట్ఠాయ. లోకుత్తర మగ్గేపన దససు విపస్సనా ఞాణేసు సబ్బపథమం సమ్మసనఞ్ఞాణం భావేన్తస్స రూపం అనిచ్చం వేదనా అనిచ్చాతిఆదినా పథమ సమన్నాహారతో పట్ఠాయాతి అత్థో. ఉపచినిత్వాతి చ భావేత్వాతి చ వడ్ఢేత్వా ఇచ్చేవ అత్థో. ‘‘అబ్భుణ్హా’’తి అభినవాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అయం వాదో’’తి అనురుద్ధా చరియస్స వాదో. యది ఏవం, అట్ఠకథాసు సఙ్ఖార పచ్చయా విఞ్ఞాణ పద నిద్దేసేసు అభిఞ్ఞా చేతనా పనేత్థ పరతో విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో న హోతీతి న గహితాతి వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞం యుత్తం కారణం వత్తబ్బన్తి, తం వదన్తో ‘‘చతుత్థజ్ఝాన సమాధిస్స పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘టీకాకారా’’తి అభిధమ్మటీకాకారా. ‘‘తస్సా పనా’’తిఆది అత్తనోవాద దస్సనం. సాధేన్తియా అభిఞ్ఞా చేతనాయ. అచిత్తకభవ పత్థనాసహితం సఞ్ఞా విరాగన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇధా’’తి మనుస్స లోకే.

‘‘అనాగామినో పనా’’తిఆదీసు. ‘‘ఏతేనా’’తి ఏతేన అత్థ వచనేన. ‘‘సద్ధాధికో’’తి సన్ధిన్ద్రియాధికో. ఏవం వీరియాధికాదీసుపి. ‘‘అత్తనా లద్ధ సమాపత్తీనం’’తి ఏకస్సపి పుగ్గలస్స బహూనం అత్తనా లద్ధ సమాపత్తీనం. తేసు పుథుజ్జన సోతాపన్న సకదాగామీసు. ‘‘పుథుజ్జనో’’తి ఝానలాభి పుథుజ్జనో. ‘‘నికన్తియాసతీ’’తి కామభవనికన్తియా సతి. ‘‘ఇతరే పనా’’తి సోతాపన్న సకదాగామినో పన. పరిహీనజ్ఝానా ఏవ తత్థ నిబ్బత్తన్తి. న నికన్తి బలేనాతి అధిప్పాయో. విభావనిపాఠే ‘‘తేసం పీ’’తి ఝానలాభి సోతాపన్న సకదాగామీనమ్పి. ఇచ్ఛన్తేన టీకాచరియేన. తథా నికన్తియా సతి పుథుజ్జనాదయో కామావచర కమ్మ బలేన కామభవేపి నిబ్బత్తన్తీతి యోజనా. చేతోపణిధి ఇజ్ఝతి. కస్మా, విసుద్ధత్తా. సీలవిసుద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘తే’’తి ఝానలాభి సోతాపన్న సకదాగామినో. అఙ్గుత్తర పాఠే. ‘‘సహదస్సనుప్పాదా’’తి సోతాపత్తి మగ్గఞ్ఞాణం దస్సనన్తి వుచ్చతి. దస్సనస్స ఉప్పాదక్ఖణేన సద్ధిం. నత్థి తస్స తం సంయోజనన్తిపి పాఠో. ‘‘ఇమం లోకం’’తి ఇమం కామలోకం. ‘‘విపస్సనా నికన్తి తణ్హా’’తి తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మ నన్దియాతి ఏవం వుత్తా విపస్సనా సుఖే నికన్తి తణ్హా. పచ్చయే సతి కుప్పన్తి నస్సన్తీతి కుప్పా. కుప్పా ధమ్మా యేసం తే కుప్ప ధమ్మా. ‘‘ధమ్మా’’తి మహగ్గత ధమ్మా. ఇమే ద్వే సోతాపన్న సకదాగామినో సీలేసు పరిపూరకారినో నామ. సీలప్పటి పక్ఖానం కిలేసానం సబ్బసో పహీనత్తా. తస్మా తే సీలేసు అకుప్ప ధమ్మాతి వుచ్చన్తి. సమాధిస్మిం పన కుప్ప ధమ్మా ఏవ. ‘‘మహాబ్రహ్మేసు న నిబ్బత్తన్తీ’’తి మహాబ్రహ్మత్తం న లభన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘హీనజ్ఝాసయత్తా’’తి ఏత్థ ఇత్థియో నామ పకతియావ హీనజ్ఝాసయా హోన్తి నీచ ఛన్దా నీచ చిత్తా మన్దవీరియా మన్దపఞ్ఞా. కస్మా, హీనలిఙ్గత్తా. కస్మా చ తా హీనలిఙ్గా హోన్తి. దుబ్బల కమ్మనిబ్బత్తత్తా. దుబ్బల కమ్మన్తి చ పురిసత్త జనకం కమ్మం ఉపాదాయ వుచ్చతి. బ్రహ్మపురోహితానమ్పి సఙ్గహణం వేదితబ్బం. కస్మా, బ్రహ్మపారిసజ్జానన్తి అట్ఠకథా వచనస్స యేభూయ్యవచనత్తా. తేనాహ ‘‘న మహాబ్రహ్మానం’’తి. ఇతరథా న బ్రహ్మపురోహితానం న చ మహాబ్రహ్మానన్తి వుత్తం సియా. న చ తథా సక్కా వత్తుం ‘బ్రహ్మత్తన్తి మహాబ్రహ్మత్త’న్తి ఇమినా వచనేన విరుజ్ఝనతో. అయఞ్చ అత్థో న కేవలం యేభూయ్యనయమత్తేన సిద్ధో. అథ ఖో బ్యఞ్జన సామత్థియేనాపి సిద్ధోతి దస్సేతుం ‘‘తేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘తే’’తి బ్రహ్మపురోహితా. సంయుత్తపాఠే. ‘‘పటిభాతుతం’’తి ఏత్థ ‘‘తం’’తి తుయ్హం. ధమ్మీకథా తుయ్హం పటిభాతు, పాతుబ్భవతు. కథేతు ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి అభిభుం భిక్ఖుం ఆలపతి. ‘‘బ్రహ్మునో’’తి మహాబ్రహ్మునో అత్థాయ. ఏవం సేసేసు ద్వీసు. ‘‘తేసం’’తి బ్రహ్మపురోహితానం. విభావనిపాఠే ‘‘ఇతి అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి ‘‘బ్రహ్మపారిసజ్జేసు యేవా’’తి పుల్లిఙ్గ వచనత్తా పుగ్గలప్పధానం హోతి. నభూమిప్పధానం. తస్మా అయమత్థో యుత్తివసేన దట్ఠబ్బోతి. ‘‘తీసుభవగ్గేసూ’’తి వేహప్ఫలభూమి పుథుజ్జనభవగ్గో నామ హోతి రూపలోకే. తతో ఉపరి పుథుజ్జనభూమియా అభావతో. అకనిట్ఠభూమి అరియభవగ్గో నామ. తత్థ ఠితానం అరియానం తత్థేవ నిట్ఠానతో. నేవసఞ్ఞాభూమి లోకభవగ్గో నామ. తతో ఉపరి లోకస్సేవ అభావతోతి.

కమ్మచతుక్కానుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౫౫. మరణుప్పత్తియం. ‘‘ఆయుపరిమాణస్సా’’తి ఆయుకప్పస్స. ‘‘తదుభయస్సా’’తి ఆయుకప్పస్స చ కమ్మస్స చ. ‘‘ఉపఘాతక కమ్మేనా’’తి బలవన్తేన పాణాతిపాతకమ్మేన. ‘‘దుస్సిమార కలాబురాజాదీనం వియా’’తి తేసం మరణం వియ. ఉపరోధితం ఖన్ధ సన్తాన మస్సాతి విగ్గహో. ‘‘ఉపరోధితం’’తి ఉపగన్త్వా నిరోధాపితం. కమ్మం ఖియ్యతియేవ. ఏవం సతి, సబ్బంపి మరణం ఏకేన కమ్మక్ఖయేన సిద్ధం. తస్మా ఏకం కమ్మక్ఖయ మరణమేవ వత్తబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘ఇతరేపి వుత్తా’’తి ఇతరానిపి తీణి మరణాని వుత్తానీతి చోదనా. వుచ్చతే పరిహారో. ‘‘సరసవసేనేవా’’తి అత్తనో ధమ్మతావసేనేవ. నానా ఆయు కప్పం విదహన్తి సఙ్ఖరోన్తీతి నానాఆయుకప్ప విధాయకా. ‘‘సత్తనికాయే’’తి సత్తసమూహే. నిచ్చకాలం ఠితిం కరోన్తీతి ఠితికరా. కదాచి వుద్ధిం కరోన్తి, కదాచి హానిం కరోన్తీతి వుద్ధికరా హానికరా చ. ‘‘తేసం వసేనా’’తి తేసం ఉతు ఆహారానం వసేన. ‘‘తయోపి చేతే’’తి ఏతేతయోపి ఠితికరాదయో. కమ్మం విపచ్చమానం దత్వా ఖియ్యతీతి సమ్బన్ధో. ఏతేన ఏవరూపేఠానే కమ్మం అప్పధానన్తి దీపేతి. ‘‘తదనురూపం ఏవా’’తి తం దసవస్సకాలాను రూపం ఏవ. ‘‘భో గఞ్చా’’తి ధనధఞ్ఞాదిపరిభోగఞ్చ. తేసం ఉతుఆహారానం గతి ఏతేసన్తి తగ్గతికా. తేసం ఉతుఆహారానం గతిం అనువత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తదనువత్తికా’’తి. సఙ్ఖారవిదూహి అఞ్ఞత్రాతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఖారవిదునో ఠపేత్వాతి అత్థో. ఇద్ధియా పకతాతి ఇద్ధిమయా. ‘‘ఇద్ధియా’’తి దేవిద్ధియావా భావనామయిద్ధియావా. విజ్జాయ పకతాతి విజ్జామయా. ‘‘విజ్జాయా’’తి గన్ధారివిజ్జాయ. అట్ఠి న్హారు మంస లోహితాదికా రసధాతుయో అయన్తి వడ్ఢన్తి ఏతేహీతి రసాయనాని. తాని విదహన్తి ఏతేహీతి రసాయన విధయో. నయూపదేసా. చిరట్ఠితి కత్థాయ జీవితం సఙ్ఖరోన్తి ఏతేహీతి జీవిత సఙ్ఖారా. ఇద్ధిమయ విజ్జామయ జీవిత సఙ్ఖారేసు చ రసాయన విధిసఙ్ఖాతేసు జీవిత సఙ్ఖారేసు చ విదునోతి సమాసో. ‘‘ద్వి సముట్ఠానిక రూపధమ్మేసూ’’తి ఉతుసముట్ఠానిక రూపధమ్మేసు చ ఆహార సముట్ఠానిక రూపధమ్మేసు చ. ‘‘పరిణమన్తేసూ’’తి విపరిణమన్తేసు. తేనాహ ‘‘జియ్యమానేసూ’’తిఆదిం. ‘‘యావమహన్తం పీతి’’ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం కమ్మం వియ కోటిపత్తవసేన అతిమహన్తమ్పి. ‘‘అస్సా’’తి కమ్మస్స. ‘‘ఉపచ్ఛేదక మరణేపి నేతబ్బో’’తి బలవన్తే ఉపచ్ఛేదక కమ్మే ఆగతే యావమహన్తమ్పి జనక కమ్మం అత్తనో విపాకాధిట్ఠాన విపత్తియా ఖియ్యతియేవ. సో చస్సఖయో న సరసేన హోతి, అథ ఖో ఉపచ్ఛేదక కమ్మ బలేన హోతీతి ఇధ ఉపచ్ఛేదక మరణం విసుం గహితన్తి ఏవం ఉపచ్ఛేదక మరణేపి నేతబ్బో. ‘‘అకాల మరణం’’తి ఆయుక్ఖయమరణాదీని తీణి మరణాని కాలమరణాని నామ, మరణా రహకాలే మరణానీతి వుత్తం హోతి. తతో అఞ్ఞం యం కిఞ్చి మరణం అకాల మరణన్తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘తఞ్హి పవత్తమానం’’తిఆదిం. ‘‘మూలభేదతో’’తి మూలకారణప్పభేదతో. యస్మా పన మిలిన్ద పఞ్హే వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సన్నిపతన్తీతి సన్నిపాతా. సన్నిపాతేహి ఉప్పన్నా సన్నిపాతికాతి అత్థం సన్ధాయ ‘‘సన్నిపతితానం’’తి వుత్తం. అథవా. సన్నిపతనం సన్నిపాతో. ద్విన్నం తిణ్ణం వా దోసానం మిస్సకభావో. సన్నిపాతేన ఉప్పన్నా సన్నిపాతికాతిపి యుజ్జతి. ‘‘అనిసమ్మకారీనం’’తి అనిసామేత్వా అనుపధారేత్వా కరణ సీలానం. పవత్తా ఆబాధా విసమపరిహారజానామాతి యోజనా. ‘‘అత్తనా వాకతానం పయోగానం’’తి సత్థహరణ, విసఖాదన, ఉదకపాతనాదివసేన కతానం. ‘‘వినాసేన్తీ’’తి సత్థవస్స వాలుకవస్సాదీని వస్సాపేత్వావా సముద్ద వీచియో ఉట్ఠాపేత్వావా ఏవరూపే మహన్తే భయుపద్దవే కత్వా వినాసేన్తి. ‘‘మనుస్స పథే’’తి మనుస్స పదేసే. ‘‘తే’’తి చణ్డా యక్ఖా. ‘‘జీవితక్ఖయం పాపేన్తీ’’తి మనుస్సానం వా గోమహింసానం వా మేదలోహితాని పాతబ్యత్థాయ తేసు నానారోగన్తర కప్పాని ఉప్పాదేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేన్తీతి అత్థో. ‘‘వత్తబ్బమేవ నత్థీ’’తి సకలం రజ్జం వా రట్ఠం వా దీపకం వా వినాసేన్తీతి వుత్తే సకలం జనపదం వా నగరం వా నిగమం వా గామం వా తం తం పుగ్గలం వా వినాసేన్తీతి విసుం వత్తబ్బం నత్థీతి అధిప్పాయో. ‘‘సత్థదుబ్భిక్ఖరోగన్తర కప్పాపీ’’తి సత్థన్తర కప్పో దుబ్భిక్ఖన్తర కప్పో రోగన్తర కప్పోతి ఇమే తయో అన్తర కప్పాపి ఇధ వత్తబ్బాతి అత్థో. తేసు పన రోగన్తర కప్పో యక్ఖా వాళే అమనుస్సే ఓస్సజ్జన్తి, తేన బహూ మనుస్సా కాలఙ్కరోన్తీతి ఇమినా ఏకదేసేన వుత్తోయేవ. ‘‘ఉపపీళకో పఘాతకానం కమ్మానం విపచ్చనవసేనా’’తి ఏత్థ తేసం కమ్మానం ఓకాసప్పటిలాభేన సత్తసన్తానే సుఖసన్తానం విబాధేత్వా మరణం వా పాపేత్వా మరణ మత్తం వా దుక్ఖం జనేత్వా పీళనఞ్చ ఘాతనఞ్చ ఇధ విపచ్చన నామేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. విపాకం పన జనేన్తువా, మావా, ఇధ అప్పమాణన్తి. ఏత్థ సియా. అట్ఠసు కారణేసు ఓపక్కమికట్ఠానే ‘కుప్పితాహి దేవతా సకలం రజ్జాదికం అసేసం కత్వా వినాసేన్తీ’తి వుత్తం. తత్థ వినాసితా జనా కిం ను ఖో అత్తనో అత్తనో కమ్మ విపాకజేహి ఆబాధన దణ్డేహి వా వినస్సన్తి, ఉదాహు విసుం ఓపక్కమికేహి ఆబాధన దణ్డేహి వా వినస్సన్తి. యఞ్చేత్థ వుత్తం ‘ఏవం అకాల మరణం ఉపచ్ఛేదక కమ్మునా వా అఞ్ఞేహి వా అనేక సహస్సేహి కారణేహి హోతీ’తి. తత్థ యస్స ఉపచ్ఛేదక కమ్మం నామ నత్థి. కిం తస్స అఞ్ఞేన కారణేన అకాల మరణం నామ భవేయ్యాతి. ఏత్థ వదేయ్యుం, తస్స అఞ్ఞేన కారణేన అకాల మరణం నామ న భవేయ్య. సబ్బే సత్తా కమ్మస్సకా, కమ్మదాయాదా, కమ్మయోనీ, కమ్మ బన్ధూ, కమ్మప్పటిస్సరణాతిహి వుత్తంతి. తేసం తం వాదం భిన్దన్తో ‘‘యేహికేచి లోకే దిస్సన్తీ’’తిఆదిమాహ. పున తదత్థం దళ్హం కరోన్తో ‘‘యథాహా’’తిఆదిం వదతి. తత్థ దువిధం కమ్మఫలం, విపాక ఫలఞ్చ నిస్సన్ద ఫలఞ్చ. తత్థ విపాక ఫలం నామ విపాకక్ఖన్ధా చ చక్ఖు సోతాదీని కటత్తా రూపాని చ. తం యేన పుబ్బే కమ్మం కతం, తస్సేవ సాధారణం హోతి. తస్స సన్తానే ఏవ పవత్తతి. నిస్సన్ద ఫలం నామ తస్స సుఖుప్పత్తియా వా దుక్ఖుప్పత్తియా వా అత్తనో కమ్మానుభావేన బహిద్ధా సముట్ఠితాని ఇట్ఠారమ్మణాని వా అనిట్ఠా రమ్మణాని వా. తం పన అఞ్ఞేసమ్పి సాధారణం హోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సకకమ్మసముట్ఠితా ఏవ. ల. పరేసం సాధారణా ఏవా’’తి. లోకే అట్ఠలోక ధమ్మా నామ సబ్బే కమ్మ విపాకజా ఏవాతి న వత్తబ్బా. ఇమే చ సత్తా సంసారే సంసరన్తా అట్ఠసులోక ధమ్మేసు నిమ్ముజ్జన్తా సంసరన్తి, తస్మా తే వినాపి ఉపపీళక కమ్మేన అఞ్ఞేహి కారణేహి నానాదుక్ఖం ఫుసన్తియేవ. తథా వినాపి ఉపచ్ఛేదక కమ్మేన మరణ దుక్ఖం పాపుణన్తియేవ. తేన వుత్తం ‘‘కమ్మేన వినా యతోకుతోచి సముట్ఠితా’’తిఆది.

‘‘తే ఉప్పజ్జన్తీ’’తి తే నానారోగాదయో ఉప్పజ్జన్తి. ‘‘న ఉపాయ కుసలా వా’’తి తతో అత్తానం మోచేతుం కారణ కుసలా వా న హోన్తి. ‘‘న చ పటికార కుసలా వా’’తి ఉప్పన్నం రోగాదిభయం అపనేతుం వూపసమేతుం పటికార కమ్మేతి కిచ్ఛకమ్మే కుసలా వా న హోన్తి. ‘‘నాపి పరిహార కుసలా వా’’తి తతో మోచనత్థం పరిహరితుం దేసన్తరం గన్తుం కుసలా వా న హోన్తీతి అత్థో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘రోగాదయో ఏవ తం ఖేపేన్తా పవత్తన్తీ’’తి కథం తే పుబ్బకమ్మం ఖేపేన్తీతి. తస్స విపాకభూతం జీవిత సన్తానం వినాసేన్తా ఖేపేన్తి. వినట్ఠేహి జీవిత సన్తానే తం భవం జనేన్తం ఖియ్యతి యేవాతి. తేనాహ ‘‘యథాహీ’’తిఆదిం. ‘‘కమ్మస్సపి తథేవా’’తి తథేవ పుబ్బకమ్మస్సపి తిణగ్గే ఉస్సావ బిన్దుస్సేవ పరిదుబ్బలతా సిద్ధా హోతి. జీవితే పరిక్ఖీణే తం భవం జనేన్తస్స పుబ్బకమ్మస్సపి పరిక్ఖీణత్తా. ‘‘ఏవఞ్చేతం’’తి ఏతం కమ్మప్పటి సంయుత్త వచనం ఇధ అమ్హేహి వుత్తనయేన సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. సబ్బం పుబ్బేకతహేతుదిట్ఠి నామ సబ్బం సుఖం వా దుక్ఖం వా సుచరితం వా దుచ్చరితం వా పుబ్బభవే అత్తనా కతేన పుబ్బకమ్మహేతునా ఏవ ఉప్పజ్జతీతి ఏవం పవత్తా దిట్ఠి. ‘‘యం కిఞ్చాయం’’తి యం కిఞ్చి అయం. మహాబోధిసత్తానం అధిముత్తికాలఙ్కరియా నామ ఇధ మే చిరకాలం ఠితస్స పారమిపూరణ కిచ్చం నత్థి, ఇదానేవ ఇతో చవిత్వా మనుస్సలోకే ఉప్పజ్జిస్సామి, ఉపరుజ్ఝతు మే ఇదం జీవితన్తి అధిముఞ్చిత్వా దళ్హం మనసికరిత్వా కాలఙ్కరియా. ‘‘సయమేవ సత్థం ఆహరిత్వా’’తి సయమేవ అత్తనో గీవం సత్థేన హనిత్వాతి అత్థో. ‘‘ఏత్థేవా’’తి అకాలమరణే ఏవ.

‘‘తథా చా’’తిఆదీసు. ‘‘సమాపత్తి లాభీనం’’తి నిద్ధారణేభుమ్మ వచనం. ‘‘జీవిత సమసీసీనం’’తి అరహత్త మగ్గం లభిత్వా మగ్గపచ్చవేక్ఖనవీథి ఏవ మరణాసన్నవీథిం కత్వా పరినిబ్బానత్తా సమం సీసం ఏతేసన్తి సమసీసినో. ‘‘సమం సీసం’’తి జీవిత సన్తాన పరియన్తేన సమం వట్టదుక్ఖ సన్తాన పరియన్తం వుచ్చతి. ‘‘సబ్బేసం పీ’’తి సబ్బేసమ్పి ఖీణాసవానం. ‘‘ఇమం సుత్తపదం’’తి మహాపరినిబ్బానసుత్తే ఆగతం సుత్తపదం. ‘‘తే’’తి తే వాదినో. ‘‘తేనా’’తి తేన వాదవచనేన. క్రియమనోధాతు నామ పఞ్చద్వారావజ్జనం. క్రియాహేతుకమనో విఞ్ఞాణధాతు నామ హసితుప్పాదచిత్తం. ‘‘అస్సా’’తి పరినిబ్బాయన్తస్స బుద్ధస్స. ‘‘న సమేతి యేవా’’తి సన్తిం అనుపాదిసేసం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వాతి ఏత్థ పరినిబ్బాన జవనేహి ఆరమ్మణం కత్వాతి వుత్తేపి న సమేతియేవ. తేనాహ ‘‘తథాహీ’’తిఆదిం. ‘‘భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతీ’’తి ఏత్థ పరినిబ్బాన చుతిచిత్తమేవ భవఙ్గన్తి వుత్తం. చుతిచిత్తన్తి చ భవన్తరం గచ్ఛన్తస్సేవ వుచ్చతి. ఇధ పన వోహార మత్తన్తి దట్ఠబ్బం. విభావనిపాఠే. చుతిపరియోసానానం మరణాసన్న చిత్తానం. యథా పన బుద్ధానం భగవన్తానం యావజీవం ఉప్పన్నం మహాభవఙ్గచిత్తం కమ్మకమ్మనిమిత్తాదయో ఆరమ్మణం కరోతియేవ. తథా పరినిబ్బాన చుతిచిత్తం పీతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆదిం. నను మరణకాలే కమ్మకమ్మనిమిత్తాదీనం గహణం నామ భవన్తర గమనత్థాయ హోతి, బుద్ధా చ భవన్తరం న గచ్ఛన్తి. తస్మా ‘‘న హి. ల. న కరోతీ’’తి ఇదం న యుత్తన్తి. నో న యుత్తం. భవన్తర గమనత్థాయాతి ఇదం జవనేహి గహణే దట్ఠబ్బం. ఇధ పన చుతిచిత్తేన గహణేతి దస్సేన్తో ‘‘నచచుతియాగహితానీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘కమ్మసిద్ధియా’’తి కమ్మసిజ్ఝనత్థాయ.‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు. ‘‘తస్సా’’తి సోణత్థేర పితునో. ‘‘కమ్మబలేనా’’తిఆదీసు. ‘‘అఞ్ఞేనపి కారణ బలేనా’’తి ఆచిణ్ణభావాదికేన కారణబలేన. గతినిమిత్తం పన కమ్మబలేనేవాతి యుత్తం సియా. ‘‘తథోపట్ఠితం’’తి అన్తిమవీథితో పుబ్బే బహూసువీథీసు ఉపట్ఠితప్పకారన్తిఅత్థో. పాపపక్ఖియేసు దుగ్గతినిమిత్తేసు. కల్యాణపక్ఖియాని సగ్గనిమిత్తాని. ధమ్మాసోకరఞ్ఞో మరణకాలే పాపపక్ఖియానం ఉపట్ఠానం కత్థచి సీహళగన్థే వుత్తం.

సకలం పథవిం భుత్వా,

దత్వా కోటిసతం ధనం;

అన్తే అడ్ఢామలకమత్తస్స;

అసోకో ఇస్సరం గతో; తి చ;

అసోకో సోక మాగతో; తి చ;

‘‘తం’’తి విపచ్చమానకం కమ్మం. ‘‘నియామక సహకారి పచ్చయభూతా’’తి ఏత్థ యథా నావాయం నియామకో నామ నావం ఇచ్ఛితదిసాభిముఖం నియామేతి, నియోజేతి. తథా అయం తణ్హాపి భవనికన్తి హుత్వా చిత్తసన్తానం గన్తబ్బభవాభిముఖం నియామేతి, నియోజేతి. కమ్మస్స చ అచ్చాయత్త సహాయభావేన సహకారీ పచ్చయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘కుసలాకుసల కమ్మనిమిత్తాని వా’’తి అఞ్ఞాని కుసలా కుసలకమ్మనిమిత్తాని వా. ‘‘తదుపత్థమ్భికా’’తి తస్స కమ్మస్స ఉపత్థమ్భికా. ‘‘నిమిత్తస్సాదగధితం’’తి ముఖనిమిత్తాదీసు అస్సాదేన్తం గిజ్ఝన్తం. ‘‘తిట్ఠమానం తిట్ఠతీ’’తి తిట్ఠమానం హుత్వా తిట్ఠతి. అముఞ్చిత్వా తిట్ఠతీతి వుత్తం హోతి. అనుబ్యఞ్జనం నామ పియసాతరూపో కథితలపితాది క్రియావిసేసో. ‘‘అస్స పుగ్గలస్సా’’తి ఆసన్న మరణస్స పుగ్గలస్స. అట్ఠకథా పాఠే. ‘‘కిలేస బలవినామితం’’తి అవిజ్జా తణ్హాదీనం కిలేసానం బలేన వినామితం. పటిచ్ఛాదికా ఆదీన వా యస్సాతి విగ్గహో. ‘‘తం’’తి చిత్తసన్తానం. ‘‘తస్మిం’’తి కమ్మాదివిసయే. అట్ఠకథాయ న సమేతి. తస్మిం విసయేతిహి తత్థ వుత్తం. న వుత్తం తస్మిం భవేతి. ‘‘తస్మిం వుత్తా నం’’తి తస్మిం ‘యేభూయ్యేన భవన్తరే ఛ ద్వారగ్గహితం’తి ఠానే టీకాసు వుత్తానం. తం సదిస జవనుప్పత్తి నామ కమ్మకరణకాలే పవత్త జవనేహి సదిసానం ఇదాని జవనానం ఉప్పత్తి. భవప్పటిచ్ఛన్నఞ్చ కమ్మం అపాకటఞ్చ కమ్మం న తథా ఉపట్ఠాతి. కేవలం అత్తానం అభినవకరణ వసేన ద్వారపత్తం హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి అధిప్పాయో. ‘‘విసీద పత్తా’’తి విసఞ్ఞీభావేన విరూపం హుత్వా సీదనపత్తా. ‘‘తబ్బిపరీతేన పాపకమ్మ బహులాపి వత్తబ్బా’’తి తేపివిసీదన్తరే ఆవుధ హత్థా పాణఘాతం కరోన్తా గణ్హథబన్ధథాతి ఉగ్ఘోసన్తా దుట్ఠచిత్తా హోన్తీతిఆదినా వత్తబ్బా. అట్ఠకథా పాఠేసు. ఉక్ఖిత్తో అసి యస్సాతి ఉక్ఖిత్తా సికో. పతుదన్తి విజ్ఝన్తి ఏతేనాతి పతోదనం. పాజనదణ్డో. తస్స అగ్గే కతా సూచి పతోదన సూచి. ‘‘పతోదన దుక్ఖం’’తి విజ్ఝన దుక్ఖం. కథం పన ఉక్ఖిత్తాసికాదిభావేన ఉపట్ఠానం కమ్ముపట్ఠానం నామ హోతి. కథఞ్చ తం పటిసన్ధియా ఆరమ్మణభావం ఉపేతీతి ఆహ ‘‘సో చా’’తిఆదిం. ఉప్పజ్జమానానం సత్తానం. ‘‘ఇతరేసం పనా’’తి రూపారూప భవేసు ఉప్పజ్జమానానం పన. ‘‘పరిపుణ్ణం కత్వా’’తి తదారమ్మణ పరియోసానాయవా సుద్ధాయ వా జవనవీథియాతి ఏవం పరిపుణ్ణం కత్వా. అయం పన భవఙ్గావసానే చుతిచిత్తుప్పత్తి నామ అట్ఠకథాసు నత్థి. యఞ్చ భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతీతిఆది తత్థ తత్థ వుత్తం. తత్థపి ‘‘భవఙ్గం’’తి చుతిచిత్తమేవ టీకాసు వణ్ణేన్తి. తస్మా ‘‘భవఙ్గక్ఖయేవా’’తి ఇదం కథం యుజ్జేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిం. అనురూపం సేతీతి అనుసయో. అనుబన్ధో హుత్వా సేతీతి అనుసయో. అను అను వా సేతీతి అనుసయో. ఏత్థ చ అనుసయో నామ జవనసహజాతో న హోతి. ఇధ చ అనుసయ నామేన వుత్తం. నానాజవన సహజాతా చ అవిజ్జా తణ్హా పటిసన్ధియా విసేస పచ్చయా హోన్తేవ. కథం తా ఇధ గహితా సియున్తి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిం. ఏవం సన్తే అవిజ్జా పరిక్ఖిత్తేన తణ్హామూలకేనాతి వుత్తేసు సుట్ఠు యుజ్జతి. అనుసయేహి సహ జవనసహజాతానమ్పి లద్ధత్తా. తస్మా ఇధ అనుసయ వచనం న యుత్తన్తి చోదనా. యుత్తమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘అపి చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘పరియత్తా’’తి సమత్తా. ‘‘సో పీ’’తి ఫస్సాది ధమ్మ సమూహోపి.‘‘తథా రూపా యేవా’’తి అగ్గమగ్గేన అప్పహీన రూపాయేవ, అనుసయభూతాయేవాతి వుత్తం హోతి. ‘‘తం’’తి చిత్త సన్తానం. ‘‘తత్థా’’తి తదుభయస్మిం. కథం తం తత్థ ఖిపన్తీతి ఆహ ‘‘తస్మిం’’తిఆదిం. ‘‘విజాననధాతుయా’’తి విఞ్ఞాణ ధాతుయా. సఙ్కన్తా నామ నత్థి. యత్థ యత్థ ఉప్పజ్జన్తి. తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తీతి అధిప్పాయో. కుతో మరణకాలే సఙ్కన్తా నామ అత్థి విజ్జన్తీతి యోజనా. ఏవం సన్తే ఇదం వచనం అనమతగ్గియ సుత్తేన విరుద్ధం సియాతి. న విరుద్ధం. ఇదఞ్హి అభిధమ్మ వచనం, ముఖ్యవచనం, అనమతగ్గియ సుత్తం పన సుత్తన్త వచనం పరియాయ వచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘యఞ్చా’’తిఆదిమాహ. పరియాయేన వుత్తన్తి వత్వా తం పరియాయం దస్సేతి ‘‘యేసఞ్హీ’’తిఆదినా. ‘‘సో’’తి సో పుగ్గలో. ‘‘తేసం’’తి అవిజ్జా తణ్హా సఙ్ఖారానఞ్చ పటిసన్ధి నామ రూప ధమ్మానఞ్చ. ‘‘హేతుప్ఫలసమ్బన్ధేన భవన్తరం సన్ధావతి సంసరతీతి వుచ్చతీ’’తి పుబ్బే కమ్మకరణకాలేపి తే అవిజ్జా తణ్హా సఙ్ఖారా ఏవ సో సత్తోతి వుచ్చన్తి. పచ్ఛా తేసం ఫలభూతాయం పటిసన్ధియా పాతుభవనకాలేపి సాపటిసన్ధి ఏవ సో సత్తోతి వుచ్చతి. మజ్ఝే ధమ్మప్పబన్ధోపి సో సత్తోతి వుచ్చతి. ఏవం హేతుధమ్మేహి సద్ధిం ఫలధమ్మే ఏకం సత్తం కరోన్తస్స హేతుప్ఫల సమ్బన్ధో హోతి. ఏవం హేతుప్ఫల సమ్బన్ధేన సో ఏవ కమ్మం కరోతి. తేన కమ్మేన సో ఏవ భవన్తరం సన్ధావతి సంసరతీతి వుచ్చతి. ఏత్థ చ అనమతగ్గో యం భిక్ఖవే. ల. అవిజ్జానీవరణానం సత్తానంతి ఏవం సత్తవోహారేన వుత్తత్తా సాధమ్మదేసనా పరియాయదేసనా హోతి. పరియాయదేసనత్తా చ సన్ధావతం సంసరతన్తి పరియాయోపి సిజ్ఝతి. యస్సం పన ధమ్మ దేసనాయం ధమ్మదేసనాతి వచనాను రూపం ధమ్మమేవ దేసేతి, న సత్తం, న పుగ్గలం. అయం ధమ్మదేసనా ఏవ ముఖ్యదేసనా నామ హోతి. తత్థ దేసిత ధమ్మా పన పకతికాలేపి దేసన్తరం కాలన్తరం ఖణన్తరం సఙ్కన్తా నామ నత్థి. యత్థ యత్థ ఉప్పన్నా, తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తి. ఖయవయం గచ్ఛన్తి. తేన వుత్తం ‘న హి ఉప్పన్నుప్పన్నా ధమ్మా. ల. సఙ్కన్తా నామ అత్థీ’తి. పటిఘోసో చ, పదీపో చ, ముద్దా చ. ఆదిసద్దేన పటిబిమ్బచ్ఛాయా చ, బీజసఙ్ఖారో చ, పాటిభోగో చ, బాలకుమార సరీరేసు ఉపయుత్తా విజ్జాసిప్పోసధా చాతి ఏవం అట్ఠకథా యం ఆగతాని నిదస్సనాని సఙ్గయ్హన్తి. ‘‘నిదస్సనా’’నీతి చ ఉపమాయో వుచ్చన్తి. తత్థ ‘‘పటిఘోసో’’తి గమ్భీరలేణ ద్వారే ఠత్వా సద్దం కరోన్తస్స అన్తోలేణే పటిఘోసో పవత్తతి. తత్థ ద్వారే ఉప్పన్నో మూలసద్దో అన్తోలేణం న గచ్ఛతి, ఉప్పన్నట్ఠానే ఏవ నిరుజ్ఝతి. పటిఘోసో చ తతో ఆగతో న హోతి. న చ వినా మూలసద్ద + పచ్చయేన అఞ్ఞతో పవత్తతి. మూలసద్దపచ్చయా ఏవ తత్థ పవత్తతీతి. తత్థ మూలసద్దో వియ అతీత కమ్మం. పటిఘోసో వియ అనన్తరే పటిసన్ధి. ఏసనయో పదీప ముద్దా పటిబిమ్బచ్ఛాయాసు. తత్థ ‘‘పదీపో’’తి పథమం ఏకం పదీపం జాలేత్వా తేన అఞ్ఞం పదీపసతమ్పి పదీప సహస్సమ్పి జాలేతి. ‘‘ముద్దా’’తి లఞ్ఛనలేఖా. తత్థ ఏకేన లఞ్ఛనక్ఖన్ధేన, తేన లఞ్ఛనలేఖాసతమ్పి లఞ్ఛనలేఖా సహస్సమ్పి కరోతి. ‘‘పటిబిమ్బచ్ఛాయా’’తి పసన్నేసు ఆదాసపట్టేసువా ఉదకేసువా ఉప్పన్నా సరీరచ్ఛాయా. ఏతేహి నిదస్సనేహి ఫలం నామ హేతుతో ఆగతం న హోతి. హేతునా చ వినా న సిజ్ఝతీతి ఏత్తకమత్థం దీపేతి. ‘‘బీజసఙ్ఖారో’’తి కాలన్తరే ఉప్పన్నేసు పుప్ఫఫలేసు ఇచ్ఛితవణ్ణ గన్ధరసపాతుభావత్థాయ రోపనకాలే అమ్బబీజాదీసు ఇచ్ఛితవణ్ణ గన్ధరసధాతూనం పరిభావనా. తత్థ తప్పచ్చయా కాలన్తరే పుప్ఫఫలేసు ఉప్పన్నేసు తేవణ్ణగన్ధరసా పాతుబ్భవన్తి. ‘‘పాటిభోగో’’తి కిఞ్చి అత్థం సాధేతుం పరస్స సన్తికే ఇణం గణ్హన్తస్స తవధనం సంవచ్ఛరేన వుడ్ఢియా సహ దస్సామి, సచే నదదేయ్యం. అసుకం నామ మమఖేత్తం వా వత్థువా తుయ్హం హోతూతి పటిఞ్ఞాఠపనం. తత్థ తప్పచ్చయా ధనం లభిత్వా తం అత్థఞ్చ సాధేతి. కాలే సమ్పత్తే వుడ్ఢియా సహ ఇణఞ్చ సోధేతి. ‘‘విజ్జాసిప్పోసధా’’తి లోకే పుత్తకే యావజీవం హితత్థాయ దహరకాలే కిఞ్చి విజ్జంవా సిప్పంవా సిక్ఖాపేన్తి. యావజీవం ఖరరోగానం అనుప్పాదత్థాయ దహరకాలే ఓజవన్తం కిఞ్చి ఓసధం వా అజ్ఝోహారేన్తి. తత్థ తప్పచ్చయా పుత్తానం యావజీవం హితప్పటిలాభో వా తాదిసానం రోగానం అనుప్పాదో వా హోతియేవ. ఏతేహి యథా కాలన్తరే అసన్తేసుయేవ పాటిభోగాదీసు మూలకమ్మేసు పుబ్బభాగే కతపచ్చయా ఏవ పచ్ఛా అత్థ సాధనాదీని సిజ్ఝన్తి. తథా కుసలా కుసల కమ్మాని కత్వా కాలన్తరే తేసు అసన్తేసుపి పుబ్బే కతత్తా ఏవ పచ్ఛా పటిసన్ధాదీని ఫలాని పాతుబ్భవన్తీతి దీపేతి. తేనవుత్తం ‘‘పటిఘోస పదీపముద్దాదీని చేత్థ నిదస్సనానీ’’తి. ‘‘కమ్మదుబ్బలభావేనా’’తి తదా జీవితిన్ద్రియస్స దుబ్బలత్తా కమ్మమ్పి దుబ్బలమేవ హోతీతి కత్వా వుత్తం. కామఞ్చేత్థ అట్ఠకథాయం వత్వా దస్సితం, తథాపి సమ్భవతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ ‘‘తం పీ’’తి గతినిమిత్తమ్పి. ‘‘తథా చవన్తానం’’తి దిబ్బరథాదీని గతినిమిత్తం కత్వా చవన్తానం. ‘‘దయ్హమానకాయేనా’’తి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. గాథాయం. పఞ్చద్వారే పటిసన్ధికమ్మం వినా ద్విగోచరే సియాతి యోజనా. తత్థ ‘‘ద్విగోచరే’’తి కమ్మనిమిత్త గతినిమిత్తభూతే ద్విగోచరే. తత్థ పఞ్చద్వారే పటిసన్ధి నామ పఞ్చద్వారిక మరణాసన్న వీథిచిత్తానం అన్తే చ వన్తానం పటిసన్ధి. సాపి గతినిమిత్తభూతే గోచరే సియాతి వుత్తే పఞ్చద్వారిక వీథిచిత్తాని పఞ్చారమ్మణభూతాని గతినిమిత్తాని ఆరమ్మణం కరోన్తీతిపి సిద్ధం హోతి. ఏవఞ్చ సతి. తేసం వీథిచిత్తానం అన్తే అచవిత్వా తదనుబన్ధక మనోద్వారికవీథిచిత్తేహిపి కదాచి కేసఞ్చి చ వనం ననసమ్భవతీతి సక్కా వత్తుం. తేసు పన అనుబన్ధక వీథీసు అతీతగ్గహణ సముదాయగ్గహణేహి చ వన్తానం అతీతానిపి గతినిమిత్తాని లబ్భన్తి. వత్థుగ్గహణనామగ్గహణేహి చ వన్తానం ధమ్మా రమ్మణంపి లబ్భతియేవ. తస్మా యం వుత్తం ఆచరియేన కామావచర పటిసన్ధియా ఛ ద్వారగ్గహితం కమ్మనిమిత్తం గతినిమిత్తఞ్చ పచ్చుప్పన్నమతీతా రమ్మణం ఉపలబ్భతీతి. తం సువుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. యం పన ‘తమేవ తథోపట్ఠితం ఆరమ్మణం ఆరబ్భ చిత్తసన్తానం అభిణ్హం పవత్తతీ’తి ఏవం అన్తిమవీథితో పుబ్బభాగే బహూనం వీథివారానం పవత్తనం ఆచరియేన వుత్తం. తం తథోపట్ఠితం గతినిమిత్తం ఆరబ్భాతిపి లద్ధుం వట్టతియేవ. ఏవఞ్చసతి, గతినిమిత్తంపి అతీతం లబ్భతీతి దస్సేతుం ‘‘యదాపనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సన్తతి వసేనా’’తి సన్తతి పచ్చుప్పన్న వసేన. ‘‘తస్సా’’తి గతినిమిత్తస్స. యేభూయ్యేన వుత్తో, న సబ్బసఙ్గాహికేన వుత్తోతి అధిప్పాయో. ‘‘మనోద్వారిక మరణాసన్న జవనానంపి ఇచ్ఛితబ్బత్తా’’తి పురేజాతపచ్చయ భావేన ఇచ్ఛితబ్బత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘తదనుబన్ధాయా’’తి తాని మనోద్వారి కమరణాసన్న జవనాని అనుగతాయ. ‘‘పటిసన్ధియాపి సమ్భవతో’’తి తస్స పురేజాత పచ్చయస్స పటిసన్ధియాపి పురేజాత పచ్చయతా సమ్భవతో. నను థేరేన భిన్దిత్వా అవుత్తేపి భిన్దితబ్బే సతి, భిన్దనమేవ యుత్తన్తి చే. న యుత్తం. కస్మా, కమ్మనిమిత్తేన సమానగతికత్తా. తేనాహ ‘‘నచతం’’తిఆదిం. విభావనియం యథాసమ్భవం యోజేతబ్బంతి వత్వా అపరేపన అవిసేసతోవ వణ్ణేన్తీతి అపరేవాదోపి వుత్తో. తత్థ ‘‘అవిసేసతో వణ్ణేన్తీ’’తి అభిన్దిత్వావ వణ్ణేన్తీతి వుత్తం హోతి. పున తం అపరేవాదం అసమ్పటిచ్ఛన్తో ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆదిమాహ. ఇధ పన తం అపరేవాదం పగ్గణ్హన్తో పున ‘‘యఞ్చ తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘తదారమ్మణాయా’’తి తం గతినిమిత్తా రమ్మణాయ. ‘‘తేసం వచనం’’తి అపరేసం వచనం. ‘‘అఞ్ఞత్ర అవిచారణాయా’’తి కస్మా వుత్తం. నను అట్ఠకథాయం పనాతిఆది సబ్బం విచారణా వచనమేవ హోతీతి. సచ్చం యథా దిట్ఠపాఠవసేన, సావసేస పాఠభావం పన న విచారేతియేవ. తస్మా ‘‘అఞ్ఞత్ర అవిచారణాయా’’తి వుత్తం. ఏత్థ సియా. అట్ఠకథాపాఠో సావసేసో హోతు, మూలటీకాపాఠో పన మనోద్వారే యేవాతి నియమేత్వా వుత్తత్తా కథం సావసేసో సియాతి. నియమేత్వా వుత్తోపి ఇధ అధిప్పేతత్థే అపరిపుణ్ణే సావసేసో ఏవ హోతీతి. తేన వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం కారణం నత్థి అఞ్ఞత్ర అవిచారణాయా’’తి. ‘‘పచ్చుప్పన్నమతీతం’’తిఆదీసు. తదారమ్మణావసానాయ పఞ్చద్వారిక జవనవీథియా చ వనం హోతీతి యోజనా. ఏవం అపరత్థపి. బలవన్తేపి సతి. తదారమ్మణావసానాయ ఏవ వీథియా. ‘‘వుత్తత్తా పనా’’తి అట్ఠకథాయం ఏవ వుత్తత్తా పన. ‘‘పురిమభాగే ఏవా’’తి పఞ్చద్వారిక అన్తిమ వీథితో పుబ్బభాగే ఏవ. ‘‘తాహీ’’తి దేయ్యధమ్మవత్థూహి. ‘‘యథాతం’’తి తం అత్థజాతం కతమం వియాతి అత్థో. ‘‘ఇతో’’తి మనుస్స భవతో. నిమిత్త సదిసం సద్దం వణ్ణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘నట్ఠచకారం’’తి పతితచకారం. అట్ఠకథాపాఠే ఞాతకా మాతాదయో పఞ్చద్వారే ఉపసంహరన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తవత్థాయా’’తి తవఅత్థాయ. ‘‘చీనపటసోమారపటాదివసేనా’’తి చీనరట్ఠే పవత్తో పటో చీనపటో. తథా సోమారపటేపి. ‘‘తానీ’’తి రసఫోట్ఠబ్బాని. ఫోట్ఠబ్బం పన అఞ్ఞంపి యుజ్జతేవ. అత్థిదానీతి మనసికతత్తా పచ్చుప్పన్నభూతానీతి వుత్తం. ‘‘అరూపీనం’’తి అరూపబ్రహ్మానం. ‘‘తే’’తి అరూపినో. ‘‘తానీ’’తి హేట్ఠిమజ్ఝానాని. విస్సట్ఠం లద్ధఝానం యేసం తే విస్సట్ఠజ్ఝానా. ‘‘తతోయేవ చా’’తి విస్సట్ఠజ్ఝానత్తాయేవ చ. ఆకడ్ఢితం మానసం చిత్తం ఏతేసన్తి విగ్గహో. ఇదఞ్చ హేతువిసేసన పదం. ఆకడ్ఢితమానసత్తా కామభవే ఉప్పజ్జమానానన్తి దీపేతి. తేసం అరూపీనం. ‘‘అఞ్ఞం దుబ్బల కమ్మం’’తి ఉపచారజ్ఝానకమ్మతో అఞ్ఞం తిహేతుకోమకం కమ్మం. ‘‘తేసం’’తి రూపలోకతో చ వన్తానం. ‘‘సతో’’తి సన్తస్స సమానస్స. ‘‘ఉపత్థమ్భనే కారణం నత్థీ’’తి ఇదం ఉపచారజ్ఝాన కమ్మస్స గరుక కమ్మగతికత్తా వుత్తం. ఏకన్త గరుకకమ్మభూతంపి పన మహగ్గతజ్ఝాన కమ్మం నామ నానానికన్తి బలేన పటిబాహీయమానం పటిసన్ధిం న దేతియేవ. ఉపచారజ్ఝాన కమ్మే వత్తబ్బం నత్థీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘తాదిసానీ’’తి తథా రూపాని ద్విహేతుకోమక కమ్మాని తేసం ఓకాసం న లభన్తి. నీవరణానం సుట్ఠువిక్ఖమ్భితత్తాయేవ. ‘‘యేనా’’తి యేన ఛన్దాదీనం పవత్తి కారణేన. ‘‘నానాకమ్మాని పీ’’తి ఉపచారజ్ఝాన కమ్మతో అఞ్ఞాని పచ్చుప్పన్న కమ్మానిపి అతీతభవేసు కతాని అపరపరియాయ కమ్మానిపి. ‘‘యేన చా’’తి యేన నానాకమ్మానమ్పి ఓకాస లాభకారణేన చ. ‘‘తే’’తి రూపీ బ్రహ్మానో. ‘‘వుత్తనయేనే వా’’తి సుట్ఠువిక్ఖమ్భితనీవరణానం తేసం అప్పనా పత్తజ్ఝానవిసేసేన [ యస్మా పనాతిఆదినా చ ] పరిభావిత చిత్తసన్తానత్తా’తి చ వుత్తనయేనేవ. ‘‘తం కారణం’’తి అహేతుక పటిసన్ధియా అభావ కారణం. పరమ్పర భవేసుచ వీథిముత్తచిత్తానం పవత్తాకారం దస్సేతున్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యథా తానియేవ ఓసధానీ’’తి లోకే ఏకం ఓసధం లభిత్వాతం దేవసికం భుఞ్జతి. ఏకోపథమదివసే భుఞ్జన్తం దిస్వా కతమం నామ త్వం ఓసధం భుఞ్జసీతి పుచ్ఛి. ఇదం నామ ఓసధం భుఞ్జామీతి వదతి. పునదివసేసుపి ఓసధం భుఞ్జన్తం దిస్వా తథేవ పుచ్ఛి. తమేవ ఓసధం భుఞ్జామీతి వదతి. తత్థ ‘‘తమేవ ఓసధం’’తి యం పథమదివసే ఓసధం తయాచ పుచ్ఛితం. మయా చ కథితం. తమేవ అజ్జ భుఞ్జామీతి అత్థో. తత్థ పన పథమదివసే భుత్తం ఓసధం అఞ్ఞం. అజ్జ భుత్తం అఞ్ఞం. తంసదిసం పన అఞ్ఞంపి తమేవాతి లోకే వోహరన్తి తానియేవ ఓసధాని భుఞ్జామీతి. ఏవం ఇధపి తస్సదిసే తబ్బోహారో దట్ఠబ్బో. ‘‘తస్మిం’’తి భవఙ్గచిత్తే. అవత్తమానే ఉపపత్తిభవో ఓచ్ఛిజ్జతి. వత్తమానే న ఓచ్ఛిజ్జతి. తస్మా తస్స ఉపపత్తి భవస్స అనోచ్ఛేద అఙ్గత్థాయ కారణత్తా భవఙ్గన్తి వుచ్చతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఉపపత్తి భవో’’తి చ కమ్మజక్ఖన్ధసన్తానం వుచ్చతి. ‘‘పరసమయే’’తి ఉచ్ఛేద దిట్ఠీనం వాదే. ‘‘వట్టమూలానీ’’తి అవిజ్జాతణ్హా వుచ్చన్తి. వట్టమూలాని సుట్ఠుఉచ్ఛిజ్జన్తి ఏత్థాతి విగ్గహో. ‘‘యస్స అత్థాయా’’తి సఉపాదిసేసాదికస్స నిబ్బానస్స పటిలాభత్థాయ. ‘‘పట్ఠపీయన్తీ’’తి పవత్తాపీయన్తి. పజ్జన్తి పాపుణన్తి అరియా జనా ఏత్థాతి పదం. పరతో సమన్తిపదే అనుపాదిసేసస్స గయ్హమానత్తా ఇధ సఉపాదిసేసన్తి వుత్తం. బుజ్ఝన్తీతి బుధా. సుట్ఠు సద్ధిం ఉచ్ఛిన్నం సినేహబన్ధనం యేహి తే సుసముచ్ఛిన్నసినేహబన్ధనా. కథఞ్చ సుట్ఠుఉచ్ఛిన్నం, కేహి చ సద్ధిం ఉచ్ఛిన్నన్తిఆహ ‘‘అనుసయమత్తం పీ’’తిఆదిం. ‘‘సేసకిలేసేహీ’’తి తణ్హాసినేహ బన్ధనతో అవసేస కిలేసేహి. ‘‘అధిసయితం’’తి విక్ఖమ్భితుంపి అసక్కుణేయ్యం హుత్వా అతిరేకతరం సయితం. ‘‘అధిగమావహం’’తి అధిగమో వుచ్చతి నవవిధో లోకుత్తర ధమ్మో. తం ఆవహతీతి అధిగమావహం. ‘‘సీలం’’తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. ‘‘ధుతఙ్గం’’తి తేరసధుతఙ్గం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

వీథిముత్తసఙ్గహదీపనియాఅనుదీపనా నిట్ఠితా.