౪. వీథిసఙ్గహఅనుదీపనా

౧౩౬. వీథిసఙ్గహే. ‘‘తేసఞ్ఞే వా’’తి చిత్త చేతసికానం ఏవ. ‘‘వుత్తప్పకారేనా’’తి ‘తత్థ చిత్తం తావ చతుబ్బిధం హోతి కామావచరం రూపావచరం, తిఆదినా ఇచ్చేవం వుత్తప్పకారేన. ‘‘పుబ్బా పరనియామితం’’తి వా ద్వత్తింస సుఖ పుఞ్ఞమ్హాతిఆదినా నయేన పుబ్బా పరనియామితం. ‘‘ఆరబ్భగాథాయా’’తి.

వీథి చిత్తవసేనేవం, పవత్తియ ముదీరితో;

పవత్తి సఙ్గహో నామ, సన్ధియం దాని వుచ్చతీ.తి

ఏవం పవత్తికాలే పవత్తి సఙ్గహో, పటిసన్ధికాలే పవత్తి సఙ్గహోతి సిద్ధో హోతి. కేచి వాదే ‘‘పటిసన్ధి పవత్తియం’’తి నిద్ధారణే గహితే ద్వీసు పటిసన్ధి సఙ్గహ పవత్తి సఙ్గహేసు ఇదాని పవత్తి సఙ్గహం పవక్ఖామి, పచ్ఛా పటిసన్ధి సఙ్గహం పవక్ఖామీతి అత్థో హోతి. తత్థ ‘‘పటిసన్ధి సఙ్గహో’’తి పటిసన్ధికాలే సఙ్గహో. ‘‘పవత్తి సఙ్గహో’’తి పవత్తికాలే సఙ్గహో. సో చ ఉపరిగాథాయ న సమేతీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం సతీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘తాని తీణి ఛక్కాని నిక్ఖిత్తానీ’’తి ఛక్కమత్తాని నిక్ఖిత్తాని, న సకలం. వత్థు ద్వారా లమ్బణ సఙ్గహోతి అధిప్పాయో. ‘‘సా పనా’’తి సావిసయప్పవత్తి పన. ‘‘కాచి సీఘతమా’’తి కాచి అతిరేకతరం సీఘా. ‘‘దన్ధా’’తి సణికా, చిరాయికా. ‘‘అనుపపన్నా’’తి అసమ్పన్నా. అసమ్పన్న దోసో ఆగచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ధాతుభేదం’’తి సత్త విఞ్ఞాణ ధాతూనం విభాగం. ‘‘ధాతునానత్తం’’తి ధారణ కిచ్చనానత్తం. ఇతి తస్మా మనోధాతు విసుం వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘మననం’’తి విజాననభావం అపత్తం. ఆవజ్జనమత్త సమ్పటిచ్ఛనమత్త సఙ్ఖాతం జాననమత్తం. ‘‘యం కిఞ్చి మననం’’తి అన్తమసో ఆవజ్జనమత్త సమ్పటిచ్ఛనమత్తం పీతి అధిప్పాయో. ‘‘సుద్ధో పన మనోవిఞ్ఞాణప్పబన్ధో’’తి మనోద్వార వికారం పటిచ్చ పవత్తో మనోవిఞ్ఞాణప్పబన్ధో. న భవఙ్గ మనోవిఞ్ఞాణప్పబన్ధో. సో హి వీథిముత్తత్తా ఇధ అప్పసఙ్గోతి. మనోద్వారే పన ద్విధాతి సమ్బన్ధో. బుద్ధస్స భగవతో పథమాభినీహారకాలో నామ సుమేధతాపసకాలే బుద్ధ భావాయ కాయ చిత్తానం అభినీహారకాలో. ఆదిసద్దేన పచ్ఛిమ భవే పటిసన్ధిగ్గహణాదిం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘జాతి ఫలికక్ఖన్ధా వియ సమ్పజ్జన్తీ’’తి తేన ఓభాసేన అజ్ఝోత్థటత్తా జాతిఫలికక్ఖన్ధ సదిసా హోన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఉపపత్తి దేవ బ్రహ్మానం పనా’’తి ఉపపత్తిప్పటిసన్ధికానం ఓపపాతిక దేవ బ్రహ్మానం పన. ‘‘పసాద నిస్సయ భూతానం’’తి చక్ఖాదీనం పసాద వత్థూనం నిస్సయ మహాభూతానం.

‘‘యాని పనా’’తిఆదీసు. ద్వత్తి చిత్తక్ఖణాని అతిక్కమ్మ ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తీతి యోజనా. ఏవం పరత్థపి. విభూతస్సాతి చ అవిభూతస్సాతి చ ఇదం ఆదిమ్హి మనోద్వారే పన విభూతస్సాతి చ అవిభూతస్సాతి చ పదానం ఉద్ధరణం. ‘‘రూపా రూపానం’’తి రూప ధమ్మానఞ్చ అరూప ధమ్మానఞ్చ. ‘‘తావా’’తి వీథి చిత్తప్పవత్తి దస్సనతో పథమతరం ఏవాతి అత్థో. ‘‘అద్ధాన పరిచ్ఛేదం’’తి ఖణకాల పరిచ్ఛేదం. విభావనిపాఠే ‘‘అతిమహన్తా దివసేన విసయ వవత్థానం హోతీ’’తి వచనేన ఆదిమ్హి ‘ఛవత్థూని, ఛ ద్వారాని, ఛ ఆరమ్మణాని, ఛ విఞ్ఞాణాని, ఛ వీథియో, ఛ ధావిసయప్పవత్తీ,తి ఏవం వుత్తేసు ఛసు ఛక్కేసు ఛధావిసయప్పవత్తీతి పదమత్తం సఙ్గణ్హాతి. తం అనుపపన్నం హోతి. తేనాహ ‘‘ఏవఞ్హి సతీ’’తిఆదిం. ‘‘విసయ వవత్థానత్థ మేవా’’తి అతిమహన్తాది విసయ వవత్థానత్థమేవ వుత్తన్తి న చ సక్కా వత్తుం. రూపా రూప ధమ్మానం అద్ధాన పరిచ్ఛేదో నామ అభిధమ్మే సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బో. తస్మా తస్స దస్సనత్థమ్పి తం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘సభావప్పటిలాభో’’తి చిన్తన ఫుసనాదీనం పాతుభావో వుచ్చతి. ‘‘అనివత్తీ’’తి అనన్తరధానం వుచ్చతి. ‘‘పరిహాయిత్వా’’తి జరా కిచ్చం ఆహ. ‘‘అచ్ఛరాసఙ్ఘాటక్ఖణస్సా’’తి అఙ్గులీనం సఙ్ఘట్టనక్ఖణస్స. ఆచరియానన్దత్థేరో నామ అభిధమ్మ టీకాకారో వుచ్చతి. ‘‘అస్సా విజ్జుయాఠితి నామ విసుం న పఞ్ఞాయతీ’’తి విజ్జుప్పాదం పస్సన్తానం న పఞ్ఞాయతి. తథా చిత్తమ్పి వడ్ఢనానన్తరమేవ భిజ్జతీతి యోజనా. తేనాహ ‘‘తం పీ’’తిఆదిం. ఉదయభాగో నామ వడ్ఢనభాగో, వయభాగో నామ అన్తరధానభాగో. ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తి లద్ధగుణ వచనం. ‘‘ఏకంచిత్తం దివసం తిట్ఠతీ’’తి పుచ్ఛా వచనం. ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞా వచనం. ‘‘వయక్ఖణో’’తి పుచ్ఛా. ‘‘న హేవం వత్తబ్బే’’తి పటిక్ఖేపో. పచ్చత్త వచనస్స ఏకారత్తం. ఏవం నవత్తబ్బన్తి అత్థో. ‘‘మహాథేరేనా’’తి మోగ్గలి పుత్తతిస్స మహాథేరేన. నను సుత్తన్తేసు వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘నా’’తి న ఉపలబ్భతి. ‘‘ఇమస్స వుత్తత్తా’’తి ఇమస్స వచనస్స వుత్తత్తా. సఙ్ఖత లక్ఖణం విసయో యేసం తాని సఙ్ఖత విసయ లక్ఖణాని. సఙ్ఖత ధమ్మమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతి. అయం అభిధమ్మే ధమ్మతాతి అధిప్పాయో. ‘‘సఙ్గహ కారేనా’’తి ఆచరియ బుద్ధఘోసత్థేరం వదతి. ‘‘అత్థిక్ఖణం’’తి ఖణద్వయమేవ వుచ్చతి. ఇతి వత్వా తమత్థం సాధేన్తీతి సమ్బన్ధో. గాథాయం. ‘‘తస్సేవా’’తి తస్సా ఠితియా ఏవ భేదో. సబ్బదా సబ్బపాణినం మరణం నామ వుచ్చతీతి యోజనా. ‘‘తమత్థం’’తి తాని అత్థిక్ఖణం ఉపాదాయ లబ్భన్తీతి అత్థం. ‘‘అథవా’’తి ఏకో థేరవాదో. ‘‘సన్తతి వసేన ఠానం’’తి ఠితాయ అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి ఏత్థ ఠితభావసఙ్ఖాతం ఠానం సన్తతి ఠితివసేన వేదితబ్బన్తి వదన్తి. ‘‘ఇమస్మిం పన సుత్తే’’తి వేదనాయ ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితాయ అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి ఇదం సుత్తం వదతి. ‘‘అప్పటిబాహేత్వా’’తి అనీవారేత్వా. యావడ్ఢనస్స నివత్తి నామ అత్థి. ఉదయ పరియన్త మత్తభూతా సా ఏవ నివత్తి. ‘‘ద్వీహి ఖన్ధేహీ’’తి రూప జరా రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితా. అరూప జరా సఙ్ఖారక్ఖన్ధేనాతి ఏవం ద్వీహి ఖన్ధేహి. యఞ్చ తత్థ వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. రూపస్స ఉప్పాదో ద్విధాభిన్దిత్వా దేసితో. కథం, ఉపచయో సన్తతీ తియోజనా. ‘‘విభాగా రహస్సా’’తి ఉప్పాదో ఉప్పజ్జ నట్ఠేన ఏకో సమానో రూపానం వడ్ఢన సమయే ఉప్పాదో. ఉపరి వడ్ఢనట్ఠేన ఉపచయోతి వుత్తో. అవడ్ఢిత్వా ఠిత సమయే ఉప్పాదో యథా ఠిత నీహారేన చిరకాలం పవత్తి అత్థేన సన్తతీతి వుత్తో. ఏవం విభాగా రహస్స. ‘‘యథానులోమ సాసనం’’తి వినేతబ్బ పుగ్గలానం అజ్ఝాసయానులోమ సాసనం.

‘‘అరూప’’న్తిఆదీసు. ‘‘అరూపం’’తి సబ్బసో రూపసణ్ఠాన రహితత్తా చిత్త చేతసికం నామం వుచ్చతి. ‘‘అరూపి సభావత్తా’’తి అరూప ధమ్మ సభావత్తా ఇచ్చేవత్థో. తత్థ అరూప ధమ్మ సభావో నామ రూప ధమ్మతో సతగుణేనవాసహస్సగుణేనవాసణ్హసుఖుమసభావో. విభావ నిపాఠే. ‘‘గాహక గహేతబ్బ భావస్స తం తం ఖణవసేన నిప్ఫజ్జనతో’’తి ఏత్థ పఞ్చద్వార వీథీసు వీథి చిత్తానఞ్చ ఆరమ్మణానఞ్చ విసయీ విసయభావో గాహక గహేతబ్బ భావో నామ. ‘‘తం తం ఖణవసేన నిప్ఫజ్జనతో’’తి వీథి చిత్తాని చ ఏకస్మిం ఆరమ్మణేపి ఆవజ్జనాదీహి నానా కిచ్చేహి గణ్హన్తా ఏవ గహణ కిచ్చం సమ్పాదేన్తి. నానా కిచ్చాని చ నానా చిత్తానం వసేన సమ్పజ్జన్తి. ఆరమ్మణాని చ పురేజాతాని హుత్వా యావ తాని కిచ్చాని సమ్పజ్జన్తి, తావ పచ్చుప్పన్నభావేన ధరమానాని ఏవ గహణం సమ్పాదేన్తి. ఏవం సతి, గాహకానం వీథి చిత్తానఞ్చ ఖణత్తయాయుకత్తా ఏవ గాహక కిచ్చం నిప్ఫజ్జతి, సిజ్ఝతి. గహేతబ్బానం ఆరమ్మణానఞ్చ సత్తరస చిత్తక్ఖణాయుకత్తా ఏవ గహేతబ్బ కిచ్చం నిప్ఫజ్జతి, సిజ్ఝతి. ఏవం తం తం ఖణ వసేన నిప్ఫజ్జనతో. విఞ్ఞత్తి ద్వయం ఏక చిత్తక్ఖణికం. కస్మా, చిత్తాను పరివత్తి ధమ్మత్తా. ‘‘ఉప్పాదమత్తా’’తి నిప్ఫన్న రూపానం ఉప్పాదమత్తా. ‘‘భఙ్గమత్తా’’తి తేసమేవ భఙ్గమత్తా. ‘‘రూప ధమ్మానం’’తి నిప్ఫన్న రూప ధమ్మానం. ‘‘ఉప్పాదనిరోధ విధానస్సా’’తి ఉప్పాద నిరోధ విధానభూతస్స మహాఅట్ఠకథావాదస్స పటిసిద్ధత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తం’’తి తం మహాఅట్ఠకథా వచనం. ‘‘తస్మిం వాదే’’తి తస్మిం మహాఅట్ఠకథావాదే. ‘‘తత్థ ఆగతా’’తి తస్మిం వాదే ఆగతా. యం పన విభావనియం కారణం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తం టీకానయం’’తి తం సోళస చిత్తక్ఖణాయుక దీపకం మూలటీకానయం. తదత్థం సాధేన్తేన విభావని టీకాచరియేన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సఙ్గహకారస్స అట్ఠకథా చరియస్స. ‘‘ఉపచరీయతీ’’తి ఉపచార వసేన వోహరీయతి. విభావనిపాఠే. ‘‘ఏతానీ’’తి ఆరమ్మణాని. ‘‘తం’’తి తం ఏక చిత్తక్ఖణం. ‘‘తే చా’’తి రూప ధమ్మా చ. ‘‘పరిపుణ్ణ పచ్చయూపలద్ధా’’తి పరిపుణ్ణం పచ్చయం ఉపలద్ధా. ‘‘సో’’తి టీకాకారో. ‘‘ఇతరానీ’’తి గన్ధరస ఫోట్ఠబ్బాని. ‘‘గోచరభావం’’తి పఞ్చద్వారిక చిత్తానం గోచరభావం. ‘‘పురిమాని ద్వే’’తి రూపసద్దా రమ్మణాని. ‘‘నిమిత్త వసేన ఘట్టేన్తీ’’తి ఆదాసం పస్సన్తస్స ముఖసదిసం ముఖనిమిత్తం ముఖప్పటిబిమ్బం ఆదాసే ఉపట్ఠాతి. ఏవం రూపారమ్మణం చక్ఖుపసాదే సద్దారమ్మణఞ్చ సోతపసాదే తం సదిస నిమిత్త వసేన ఘట్టేన్తి. నవత్థు వసేన ఘట్టేన్తి. సయం గన్త్వా న ఘట్టేన్తీతి అధిప్పాయో. అసమ్పత్తానఞ్ఞేవ ఆరమ్మణానం. ‘‘నిమిత్తు పట్ఠాన వసేనా’’తి నిమిత్తస్స ఉపట్ఠానవసేన. ‘‘నిమిత్త అప్పనావసేనా’’తి నిమిత్తస్స పవేసన వసేన. మనోద్వారే పన అసమ్పత్తానియేవ హుత్వాతి పాఠసేసో. ‘‘ఆపాతా గమనఞ్చేత్థా’’తిఆదీసు. ‘‘లఞ్ఛకానం’’తి లఞ్ఛనకారానం. ‘‘లఞ్ఛనక్ఖన్ధం’’తి అయోమయం లఞ్ఛనక్ఖన్ధం. సో చ లఞ్ఛనక్ఖన్ధో తాలపణ్ణే ఆపాతేత్వా అక్ఖరం ఉపట్ఠాపేతి. తత్థ ‘‘ఆపాతేత్వా’’తి అజ్ఝోత్థరిత్వా. ‘‘చక్ఖాదిప్పథే’’తి చక్ఖాదీనం విసయక్ఖేత్తే. న కేవలం అత్తనో ద్వారేసు ఏవ ఆపాత మాగచ్ఛన్తి. అథ ఖో మనోద్వారేపి ఆపాత మాగచ్ఛన్తి. న కేవలం భవఙ్గ మనోద్వారే ఏవ ఆపాత మాగచ్ఛన్తీతి యోజనా. ‘‘తేసు పనా’’తి తేసు ఆరమ్మణేసు పన. తాని ఆరమ్మణాని యేసం తాని తదా రమ్మణాని. న ఏకక్ఖణే పఞ్చసు ఆరమ్మణేసు వీథి చిత్తాని పవత్తన్తి, ఏకేకస్మిం ఆరమ్మణే ఏవాతి వుత్తత్తా న ద్వీసు, న తీసు, న చతూసూతిపి వత్తబ్బం. బహుచిత్తక్ఖణాతీతాని పఞ్చారమ్మణాని బహుచిత్తక్ఖణాతీతే పఞ్చద్వారేతి యోజనా. పఞ్చద్వారేతి చ పఞ్చద్వారేసూతి అత్థో. ‘‘ఏవం సతీ’’తి తేసం పసాదానం ఆవజ్జనేన సద్ధిం ఉప్పత్తియా సతి. ‘‘ఆదిలక్ఖణం’’తి పఞ్చారమ్మణానం పఞ్చద్వారేసు ఆపాతా గమన సఙ్ఖాతం విసయప్పవత్తియా ఆదిలక్ఖణం. చలనఞ్చ దట్ఠబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యథా గహితం’’తి పటిసన్ధితో పట్ఠాయ గహితప్పకారం. విభావనిపాఠే ‘‘యోగ్య దేసావట్ఠాన వసేనా’’తి ఆపాతం ఆగన్తుం యుత్తట్ఠానే అవేచ్చట్ఠాన వసేన. యుజ్జనఞ్చ, మన్థనఞ్చ, ఖోభకరణఞ్చ, ఘట్టనన్తి చ ఆపాతా గమనన్తి చ వుచ్చతీతి యోజనా. హేట్ఠా వుత్తోయేవ ఆపాతా గమనఞ్చేత్థాతిఆదినా. ‘‘నానా ఠానియేసూ’’తి నానా ఠానేసు ఠితేసు. ‘‘ఏకో ధమ్మనియామో నామా’’తి యథా బోధిసత్తే మాతుకుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హన్తే ధమ్మనియామ వసేన సకలే జాతిక్ఖేత్తే పథవికమ్పనం అహోసి. తథా ఇధపి పఞ్చద్వారేసు ఏకేకస్మిం ద్వారే ఆరమ్మణే ఘట్టేన్తే ధమ్మనియామ వసేన భవఙ్గ చలనం హోతి. అయం ధమ్మనియామో నామ. ‘‘సహేవా’’తి ఏకతోయేవ. కథం హదయ వత్థు నిస్సితస్స భవఙ్గస్స చలనం సియాతి యోజనా. ఏత్థ చ పఞ్చవిఞ్ఞాణస్స చలనం సియాతి ఇదం న వత్తబ్బం. కస్మా, తదా పఞ్చవిఞ్ఞాణస్స అవిజ్జమానత్తా. యదా చ తం విజ్జతి, తదా తం న చలతీతి న వత్తబ్బం. సబ్బమ్పి హి వీథిచిత్తం నామ చలతి యేవాతి. సన్తతి నామ పుబ్బా పరప్పబన్ధో. సణ్ఠానం నామ సహప్పవత్తానం ఏకతో ఠితి. ఇధ సణ్ఠానం అధిప్పేతం. పఞ్చనిస్సయ మహాభూతేహి సద్ధిం హదయ వత్థు నిస్సయభూతానం ఏక సణ్ఠాన భావేన ఏకాబద్ధత్తాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘సణ్ఠాన వసేనాతి పన వత్తబ్బం’’తి. ‘‘తాదిసస్స అనుక్కమ చలనస్సా’’తి విభావనియం భేరిసక్ఖరోపమాయ సద్ధిం రూపాదినా పసాదే ఘట్టితే తన్నిస్స యేసు మహాభూతేసు చలితేసు అనుక్కమేన తం సమ్బన్ధానం సేసరూపానమ్పి చలనేన హదయ వత్థుమ్హి చలితే తన్నిస్సితస్స భవఙ్గస్స చలనా కారేన పవత్తితోతీతి ఏవం వుత్తస్స అనుక్కమ చలనస్స. ‘‘భవఙ్గప్పవాహం’’తి భవఙ్గ సన్తతిం. ‘‘కురుమానం’’తి కరోన్తం. సల్లక్ఖేన్తం’’తి ఇదమేవాతి సన్నిట్ఠాపేన్తం. ‘‘యోని సోమనసికారాదివసేనా’’తి యోని సోమనసికారో కుసల జవనుప్పత్తియా పచ్చయో. అయోని సోమనసికారో అకుసల జవనుప్పత్తియా పచ్చయో. నిరనుసయ సన్తానతా క్రియజవనుప్పత్తియా పచ్చయో. తేసు చ సోమనస్స జవనాదీనం ఉప్పత్తి పచ్చయోపి హేట్ఠా చిత్త సఙ్గహే వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

‘‘భవఙ్గపాతో’’తిఆదీసు. ‘‘ఆవజ్జనతో పట్ఠాయ ఉట్ఠితం’’తి కమ్మ విపాకసన్తానతో చ తదారమ్మణతో చ ముఞ్చిత్వా విసుం క్రియామయ బ్యాపారేన ఆరమ్మణన్తరం గహేత్వా ఉట్ఠితం సముట్ఠితం. భవఙ్గ చలనమ్పి ఉట్ఠానస్స ఆది హోతి. తస్మా తమ్పి ఉట్ఠితే చిత్త సన్తానే సఙ్గణ్హన్తో పథమ భవఙ్గ చలనతోయేవ వాతి వుత్తం. ‘‘ఇమస్మిం ఠానే’’తి వీథి చిత్తానం అనుక్కమేన అత్తనో కిచ్చేహి ఆరమ్మణప్పవత్తిట్ఠానే. ‘‘దోవారికోపమా’’తి బధిరదోవారికోపమా. ‘‘గామిల్లోపమా’’తి గామదారకోపమా. ‘‘అమ్బోపమా’’తి అమ్బప్ఫలోపమా. అఞ్ఞాపి ఉపమా అత్థి. మక్కటసుత్తోపమా, ఉచ్ఛుయన్తోపమా, జచ్చన్ధోపమా. తాసబ్బాపి అట్ఠసాలినియం విపాకుద్ధార కథాతో గహేతబ్బా. ‘‘యత్థహీ’’తిఆదీసు. ‘‘కథం ఛ ఛక్క యోజనా హోతీ’’తి. చక్ఖు వత్థు వచనఞ్చ, చక్ఖుద్వార వచనఞ్చ, రూపా రమ్మణ వచనఞ్చ, చక్ఖు విఞ్ఞాణ వచనఞ్చ, చక్ఖుద్వార వీథి చక్ఖు విఞ్ఞాణ వీథి వచనఞ్చ, అతిమహన్తా రమ్మణ వచనఞ్చా,తి ఏతాని ఛవచనాని. తేహి ఛఛక్కేహి ఆహరిత్వా ఇమిస్సం వీథియం దస్సితాని. సేసవీథీసుపి యథాలాభం దస్సితబ్బాని. ఏవం ఛఛక్కయోజనా హోతి. ‘‘ఏత్థ చ యత్తకానీ’’తిఆదీసు. ‘‘ఏకూన పఞ్ఞాస పరిమాణేసూ’’తి ఏకస్సనిప్ఫన్న రూపధమ్మస్స ఏకపఞ్ఞాస మత్తేసు ఖుద్దకక్ఖణేసు ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ భఙ్గక్ఖణఞ్చ ఠపేత్వా మజ్ఝే ఏకూన పఞ్ఞాస మత్తాని ఠితిక్ఖణాని సన్తి. తేసు ఖణేసు అనుక్కమేన ఉప్పన్నా ఏకూన పఞ్ఞాస చక్ఖు పసాదా చ సన్తి. ‘‘కిస్మిఞ్చీ’’తి తేసు కతరస్మిం నామ చక్ఖు పసాదే న ఘట్టేన్తీతి న వత్తబ్బాని. ‘‘తేసు పనా’’తి నిద్ధారణే భుమ్మవచనం. ‘‘యదేవ ఏకం చక్ఖూ’’తి నిద్ధారణీయం. తం పన కతమన్తి. అతీత భవఙ్గేన సద్ధిం ఉప్పజ్జిత్వా తం అతిక్కమ్మ భవఙ్గ చలనక్ఖణే లద్ధఘటనం ఏకం చక్ఖు. తం పన చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స వత్థు భావఞ్చ ద్వారభావఞ్చ సాధేతి. సేసవిఞ్ఞాణానం ద్వారభావం సాధేతీతి. తేనాహ ‘‘యథారహం’’తి. ఏతదేవ ఏతం ఏవ చక్ఖు కిచ్చ సాధనం నామ హోతి వీథి చిత్తుప్పత్తియా వత్థు కిచ్చద్వార కిచ్చానం సాధనతో. ‘‘యం మజ్ఝిమాయుకం’’తి మన్దాయుక అమన్దాయుకానం మజ్ఝే పవత్తత్తా యం మజ్ఝిమాయుకన్తి వదన్తి. తం కిచ్చ సాధనం నామాతి యోజనా. ‘‘ఇతరాని పనా’’తి ఏకూన పఞ్ఞాస పరిమాణేసు చక్ఖు పసాదేసూతి వుత్తాని, తేసు ఏకం కిచ్చ సాధనం ఠపేత్వా సేసాని ఇతరాని అట్ఠ చత్తాలీస చక్ఖూని మోఘవత్థూని నామ హోన్తి. రూపా రమ్మణేహి సద్ధిం లద్ధ ఘట్టనానమ్పి సతం వీథి చిత్తుప్పత్తియా వత్థు కిచ్చద్వార కిచ్చరహితత్తా. తేసు కతమాని మన్దాయుకాని నామాతి ఆహ ‘‘తాని పనా’’తిఆదిం. కిచ్చ సాధనతో పురిమాని నామ అతీత భవఙ్గతో పురే తేరససు భవఙ్గేసు ఆది భవఙ్గస్స భఙ్గక్ఖణతో పట్ఠాయ ఖణే ఖణే ఉప్పన్నా సత్తతింస చక్ఖు పసాదా. తాని మన్దాయుకానీతి వదన్తి. కస్మా, కిచ్చ సాధనతో అప్పతరాయుకత్తా. కిచ్చ సాధనతో పచ్ఛిమాని నామ అతీత భవఙ్గస్స ఠితిక్ఖణతో పట్ఠాయ ఖణే ఖణే ఉప్పన్నా ఏకాదస చక్ఖు పసాదా, తాని అమన్దాయుకానీతి వదన్తి. కస్మా, కిచ్చ సాధనతో బహుతరాయుకత్తా. తదుభయానిపి అట్ఠ చత్తాలీస మత్తాని వేదితబ్బానీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తతో’’తి తేహి అట్ఠచత్తాలీస మత్తేహి. ‘‘పురిమతరానీ’’తి సత్తతింస మన్దాయుకేహి పురిమతరాని. తాని హి చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఠితి భావేన అనుపలద్ధత్తా ఇధ న గహితాని. ‘‘పచ్ఛిమతరానీ’’తి ఏకాదస అమన్దాయుకేహి పచ్ఛిమతరాని. తాని చ చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నానిపి తస్మిం ఖణే ఠితి భావేన అనుపలద్ధత్తా ఇధ న గహితాని. కస్మా పన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఠితి భావేన అనుపలద్ధాని తదుభయాని ఇధ న గహితానీతి. చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఠితి భావేన ధరమానానం అట్ఠచత్తాలీస మత్తానం చక్ఖూనం మజ్ఝే ఏవ కతమం చక్ఖు చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స వత్థు కిచ్చ ద్వార కిచ్చం సాధేతీతి ఆసఙ్కితబ్బం హోతి. ఏత్థ చ పఞ్చ వత్థూని నామ అత్తనో ఠితిక్ఖణే ఏవ పఞ్చవిఞ్ఞాణానం వత్థుద్వార కిచ్చ సాధకత్తా చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఠితి భావేన అనుపలద్ధత్తా ఇధ న గహితానీతి చ, చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఠితి భావేన ధరమానానన్తి చ, వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

‘‘ఏత్థ సియా’’తిఆదీసు. ‘‘ఇమాయ వీథియా’’తి ఇమాయ అతిమహన్తా రమ్మణ వీథియా. ‘‘సముదాయగ్గాహికా’’తి రూపా రమ్మణానం సమూహగ్గాహికా. ‘‘వణ్ణసల్లక్ఖణా’’తి వణ్ణవవత్థానికా. ‘‘వత్థుగ్గాహికా’’తి దబ్బ సణ్ఠానగ్గాహికా. ‘‘నామగ్గాహికా’’తి నామ పఞ్ఞత్తిగ్గాహికా. ‘‘అలాతచక్కస్స గాహికా వియా’’తి రత్తన్ధకారే ఏకో అలాతం గహేత్వా పరిబ్భమతి. అఞ్ఞో తం పస్సన్తో చక్కం వియ మఞ్ఞతి. తత్థ అలాతస్స గతగతట్ఠానే పచ్చుప్పన్నం రూపం ఆరబ్భ చక్ఖుద్వార వీథియో ఉప్పజ్జన్తి. మనోద్వార వీథియో పన పురిమ పురిమాహి చక్ఖుద్వార వీథీహి గహితాని అతీత రూపాని అముఞ్చిత్వా ఏకతో సణ్ఠానఞ్చ సన్తతిఞ్చ కత్వా గణ్హన్తి. తదా పస్సన్తస్స చక్కం వియ ఉపట్ఠాతి. ఏవం అయం సముదాయగ్గాహికా దట్ఠబ్బా. ‘‘నత్థి తదారమ్మణుప్పాదో’’తిఆదీసు. ‘‘యస్సా’’తి యస్స ఆరమ్మణస్స. చిత్తానీతి చ నానారమ్మణానీతి చ కమ్మపదాని. అవసేసే తస్మిం ఆరమ్మణే. ‘‘సఙ్గహ కారేనా’’తి పోరాణ అట్ఠకథాయో ఏకతో సఙ్గహేత్వా కతత్తా బుద్ధఘోసత్థేరేన కతా సబ్బా అట్ఠకథాయో సఙ్గహట్ఠకథా నామ. సో చ సఙ్గహ కారోతి వుచ్చతి. ‘‘ఇధ పీ’’తి ఇమస్మిం అభిధమ్మత్థ సఙ్గహేపి. ‘‘థేరేనా’’తి అనురుద్ధత్థేరేన. ‘‘ఏకమ్పి ఇచ్ఛతి యేవా’’తి. ‘‘యస్స హి చత్తారీ’’తిఆదీసు యస్స ఆరమ్మణస్స చత్తారి వా పఞ్చవా ఛవాతిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘జవనమ్పి అనుప్పజ్జిత్వా’’తిఆదీసు. ‘‘అత్తనో పధాన క్రియాయా’’తి అనుప్పజ్జిత్వాతి పదస్స పరతో ‘యం పవత్తతీ’తి అత్తనో పధాన క్రియాపదం అత్థి. తేన అత్తనో క్రియాపదేన సద్ధిన్తి అత్థో. ‘‘కత్థచి వుత్తా’’తి కత్థచి సద్దగన్థేసు వుత్తా. అపి చ, హేతుమ్హి త్వాపచ్చయో లక్ఖణే హేతుమ్హి చ మానన్త పచ్చయా జోతనీయట్ఠేన వుత్తా, న వచనీయట్ఠేనాతి దట్ఠబ్బా. ‘‘పకతి నియామేనా’’తి ఏతేన పచ్చయ విసేసేసతి, చత్తారి వా పఞ్చవా ఛవా జవనాని ఉప్పజ్జన్తీతి దీపేతి. తేనాహ ‘‘ఏత్థపనా’’తిఆదిం. ‘‘ద్వత్తిక్ఖత్తుం’’తి వాసద్దత్థే అఞ్ఞపదత్థ సమాసపదన్తి వుత్తం ‘‘ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా’’తి. ‘‘వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనతా’’తి ఆసేవన పచ్చయతావా పచ్చయుప్పన్నతావా. ‘‘ఆవజ్జనాయా’’తి ఏత్థ వోట్ఠబ్బన కిచ్చం ఆవజ్జనమ్పి సఙ్గణ్హాతి. ఇధపి ఆరమ్మణ దుబ్బలతాయ చతుప్పఞ్చ జవనుప్పత్తి ఇచ్ఛి తబ్బాతి యోజనా. తత్థ ‘‘ఇధ పీ’’తి ఇమస్మిం పరిత్తా రమ్మణ వారేపి. తివోట్ఠబ్బనికా పఞ్చ పరిత్తా రమ్మణ వీథియోతి యోజనా. ‘‘ఇతరానీ’’తి పరిత్త మహన్తాతి మహన్తా రమ్మణాని. ‘‘ఉభయథాపీ’’తి ఆపాతా గమన వసేనపి ఆరమ్మణ కరణ వసేనపి. ఇమస్స పదస్స.

౧౩౭. ‘‘మనోద్వారే పనా’’తిఆదీసు. ‘‘పరిత్తక్ఖణా పీ’’తి చిత్త ఫస్సాదయో అప్పతరక్ఖణాపి. ‘‘అతీతానాగతా పీ’’తి అతీతానాగత ధమ్మాపి. ‘‘ఘట్టనేనా’’తి రూపాదీనం ఘట్టనేన. ‘‘యత్థా’’తి యస్మిం భవఙ్గే. ‘‘పఞ్చద్వారాను బన్ధకం’’తి పఞ్చద్వార వీథి అనుగతం. అతీతం ఆలమ్బణం పవత్తేతి యేవాతి సమ్బన్ధో. ‘‘యథాపాతా గతమేవా’’తి పకతియా ఆపాతా గతప్పకారమేవ. ‘‘తథా తథా’’తి దిట్ఠ సమ్బన్ధాదినా తేన తేన పకారేన. ‘‘కిఞ్చీ’’తి కిఞ్చి ఆరమ్మణం. ‘‘దిస్వా’’తి పచ్చక్ఖం కత్వా. పఞ్చద్వారగ్గహితఞ్హి ఆరమ్మణం పచ్చక్ఖకతట్ఠేన దిట్ఠన్తి వుచ్చతి. యం కిఞ్చి ఆరమ్మణం. ‘‘అనుమానేన్తస్సా’’తి ఏవమేవ భవిత్థ, భవిస్సతి, భవతీతి అనుమానఞ్ఞాణేన చిన్తేన్తస్స. తం సదిసం ఆరమ్మణం. ‘‘పరస్స సద్దహనా’’తి పరవచనం సుత్వా యథా అయం వదతి, తథే వేతన్తి సద్దహనా. ‘‘దిట్ఠి’’ వుచ్చతి ఞాణం వా లద్ధి వా. ‘‘నిజ్ఝానం’’తి సుట్ఠు ఓలోకనం. ‘‘ఖన్తీ’’తి ఖమనం సహనం. అఞ్ఞథత్తం అగమనం. దిట్ఠియా నిజ్ఝానం దిట్ఠినిజ్ఝానం. దిట్ఠినిజ్ఝానస్స ఖన్తి దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి. ‘‘సేసం’’తి నానాకమ్మ బలేనాతిఆదికం. ‘‘దేవతో పసంహారవసేనా’’తి దేవతా కదాచి కేసఞ్చి సుపినన్తే నానారమ్మణాని ఉపసంహరిత్వా దస్సేన్తి. ఏవం దేవతో పసంహార వసేనాపి. అనుబోధో నామ లోకియఞ్ఞాణ వసేన చతుస్సచ్చ ధమ్మానం అనుబుజ్ఝనం. పటివేధో నామ లోకుత్తరఞ్ఞాణ కిచ్చం. అనన్త రూప నిస్సయ పచ్చయగ్గహణేన పకతూ పనిస్సయ పచ్చయమ్పి ఉపలక్ఖేతి. చిత్త సన్తానస్స అనన్తరూపనిస్సయ పచ్చయభావో నామాతి సమ్బన్ధో. అనన్త రూప నిస్సయ పచ్చయసత్తి నామ అనన్తర పరమ్పర విప్ఫరణవసేన మహాగతికా హోతీతి వుత్తం హోతి. అనన్త రూప నిస్సయ పచ్చయాను భావోతిపి యుజ్జతి. కథం మహావిప్ఫారోతి ఆహ ‘‘సకిం పీ’’తిఆదిం. ‘‘సుట్ఠు ఆసేవిత్వా’’తి ఏత్థ పచ్ఛా అప్పముస్సమానం కత్వా పునప్పునం సేవనం సుట్ఠు ఆసేవనం నామ. న కేవలం పురిమ చిత్త సన్తానస్స సో ఉపనిస్సయ పచ్చయానుభావో ఏవ మహావిప్ఫారో హోతి. పకతియా చిత్తస్స విచిత్త భావ సఙ్ఖాతం చిన్తనా కిచ్చమ్పి మహావిప్ఫారం హోతీతి దస్సేతుం ‘‘చిత్తఞ్చ నామా’’తిఆదివుత్తం. కథం మహావిప్ఫారం హోతీతి ఆహ ‘‘కిఞ్చి నిమిత్తం’’తిఆదిం. ‘‘కిఞ్చి నిమిత్తం’’తి దిట్ఠాదీసు నానా రమ్మణేసు కిఞ్చి అప్పమత్తకం దిట్ఠాదికం ఆరమ్మణ నిమిత్తం. ‘‘తేహి చకారణేహీ’’తి తేహి కత్తుభూతేహి దిట్ఠాదీహి కారణేహి. ‘‘చోదీయమానం’’తి పయోజీయమానం. ‘‘అజ్ఝాసయ యుత్తం’’తి అజ్ఝాసయేన సంయుత్తం. భవఙ్గ చిత్తస్స ఆరమ్మణం నామ అవిభూతం హోతి. భవఙ్గం చాలేత్వా ఆవజ్జనం నియోజేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘లద్ధ పచ్చయేసూ’’తి ఆలోకాదివసేన వా దిట్ఠాదివసేన వా లద్ధ పచ్చయవన్తేసు. తదభినిన్నాకారో నామ నిచ్చకాలమ్పి తేసు ఆరమ్మణేసు అభిముఖం నిన్నాకారో. తేన ఆకారేన పవత్తో మనసికారో. తేన సమ్పయుత్తస్స. ఏతేహి వచనేహి సుద్ధమనోద్వారే ఆరమ్మణానం అపాతాగమనఞ్చ భవఙ్గ చలనఞ్చ న కేవలం లద్ధ పచ్చయానం ఆరమ్మణానం వసేనేవ హోతి. తాదిసేన పన మనసికారేన యుత్తస్స సయఞ్చ వీథి చిత్త చిన్తనా కిచ్చస్స చిత్తస్స వసేనాపి హోతీతి సిద్ధం హోతి. న హి ఆరమ్మణన్తరే అభినిన్నాకారో నామ నత్థీతి సక్కా వత్తుం. కస్మా, అభావిత చిత్తానం పమాద బహులానం జనానం కదాచి కరహచి భావనా మనసికారే కరీయమానేపి వీథి చిత్త సన్తానస్స బహిద్ధా నానారమ్మణేసు అభినిన్నాకారస్స సన్దిస్సనతోతి. ‘‘యథా చేత్థా’’తి యథా ఏత్థ మనోద్వారే రూపారూప సత్తానం విభూతా రమ్మణేపి తదా రమ్మణుప్పాదో నత్థి, ఏవన్తి యోజనా. ఞాణవిభఙ్గట్ఠకథాయం పన వోట్ఠబ్బనవారోపి ఆగతో. యథాహ సుపినేనేవ దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మేతి కథనకాలేపి అబ్యాకతో యేవాతి. తత్థ హి ‘‘అబ్యాకతో యేవా’’తి సుపినన్తే మనోద్వారే ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉప్పన్నస్స ఆవజ్జనస్స వసేన అబ్యాకతోయేవ. తతో పరం భవఙ్గపాతో. అట్ఠసాలినియమ్పి వుత్తం అయం పన వారో దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మే తిఆదీని వదనకాలే లబ్భతీతి. తం పన పఞ్చ ద్వారే పరిత్తారమ్మణే ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉప్పన్నస్స వోట్ఠబ్బనస్స వసేన వుత్తం. ‘‘సోపి ఇధ లద్ధుం వట్టతి యేవా’’తి సోపి వారో ఇమస్మిం మనోద్వారే లద్ధుం వట్టతియేవ. ‘‘భవఙ్గే చలితే నివత్తనకవారానం’’తి ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గ చలనమత్తే ఠత్వా వీథి చిత్తాని అనుప్పజ్జిత్వా భవఙ్గపాతవసేన నివత్తనకానం మోఘవారానం మనోద్వారేపి పమాణం న భవిస్సతియేవ. అథ ఇమస్మింవారే వీథి చిత్తప్పవత్తి నత్థి. ఏవం సతి, ఇమస్మిం వీథి సఙ్గహే సో వారో న వత్తబ్బోతి చే. వత్తబ్బోయేవ. కస్మా, ఛధా విసయప్పవత్తీతి ఇమస్మిం ఛక్కే సఙ్గహితత్తాతి దస్సేతుం ‘‘విసయే చ ఆపాతాగతే’’తిఆది వుత్తం. ఆరమ్మణభూతా విసయప్పవత్తి. ఏకేకస్మిం అనుబన్ధకవారే. ‘‘తదారమ్మణ వారాదయో’’తి తదారమ్మణ వారో జవనవారో వోట్ఠబ్బన వారో మోఘవారో. తేసు పన తదా రమ్మణవారో వత్థుగ్గహణే చ నామగ్గహణే చ న లబ్భతి. ‘‘వత్థూ’’తి హి సణ్ఠాన పఞ్ఞత్తి. ‘‘నామం’’తి నామ పఞ్ఞత్తి. న చ తదా రమ్మణం పఞ్ఞత్తా రమ్మణం హోతీతి. తేన వుత్తం ‘‘యథారహం’’తి. ‘‘తత్థా’’తి తేసు దిట్ఠవారాదీసు ఛసు వారేసు. ఏతరహి పన కేచి ఆచరియాతి పాఠసేసో. ‘‘అతీత భవఙ్గ వసేనా’’తి ఏకం భవఙ్గం అతిక్కమ్మ ఆపాతా గతే ఆరమ్మణే ఏకో వారో, ద్వే భవఙ్గాని అతిక్కమ్మ ఆపాతా గతే ఏకోతిఆదినా అతీత భవఙ్గ భేదవసేన. ‘‘తదా రమ్మణ వసేనా’’తి తదా రమ్మణస్స ఉప్పన్నవారో అనుప్పన్న వారోతి ఏవం తదా రమ్మణ వసేన. కప్పేన్తి చిన్తేన్తి, విదహన్తి వా. ‘‘ఖణ వసేన బలవదుబ్బలతా సమ్భవో’’తి యథా పఞ్చద్వారే అతిమహన్తా రమ్మణేసుపి ఆరమ్మణ ధమ్మా ఉప్పాదం పత్వా ఆదితో ఏకచిత్తక్ఖణమత్తే దుబ్బలా హోన్తి. అత్తనో ద్వారేసు ఆపాతం ఆగన్తుం న సక్కోన్తి. ఏక చిత్తక్ఖణం పన అతిక్కమ్మ బలవన్తా హోన్తి. అత్తనో ద్వారేసు ఆపాతం గన్తుం సక్కోన్తి. మహన్తా రమ్మణాదీసు పన ద్వి చిత్తక్ఖణికమత్తే దుబ్బలా హోన్తీతిఆదినా వత్తబ్బా. న తథా మనోద్వారే ఆరమ్మణానం ఖణ వసేన బలవదుబ్బలతా సమ్భవో అత్థి. కస్మా నత్థీతి ఆహ ‘‘తదా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘తదా’’తి తస్మిం వీథి చిత్తప్పవత్తికాలే. ‘‘తత్థా’’తి మనోద్వారే.

‘‘ఏత్థ సియా’’తిఆదీసు. ‘‘సియా’’తి కేసఞ్చి విచారణా సియా. ఏకం ఆవజ్జనం అస్సాతి ఏకావజ్జనా. ‘‘వీథీ’’తి వీథిచిత్తప్పబన్ధో. ఏకావజ్జనా చ సా వీథి చాతి విగ్గహో. ‘‘ఆవజ్జనం’’తి ఆవజ్జన చిత్తం. తం వా ఆవజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తం తం జవనేనా’’తి తేన తేన జవనేన సహుప్పన్నం వా పరస్స చిత్తం ఆవజ్జతి కిన్తి యోజనా. ‘‘కిఞ్చేత్థా’’తి ఏత్థ వచనే కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి అత్థో. యది తావ ఆవజ్జనఞ్చ జవనాని చాతి అధికారో. ‘‘తఞ్హి చిత్తం’’తి పరస్స చిత్తం. ‘‘ఏవమ్పి భిన్నమేవా’’తి జవనానం ధమ్మతో భిన్నమేవ. ఏత్థ అట్ఠకథాయం వినిచ్ఛితన్తి సమ్బన్ధో. తం చిత్తం నిరుద్ధమ్పి జవనానమ్పి పచ్చుప్పన్నమేవ హోతీతి యోజనా. ‘‘అద్ధావసేన గహితం’’తి అద్ధా పచ్చుప్పన్న వసేన గహితం. ‘‘సన్తతివసేన గహితం’’తి సన్తతి పచ్చుప్పన్నవసేన గహితం. ఆచరియానన్దమతే. సబ్బేసమ్పి ఆవజ్జన జవనానం. చిత్తమేవ హోతి, తస్మా ధమ్మతో అభిన్నం. పచ్చుప్పన్నఞ్చ హోతి, తస్మా కాలతో అభిన్నన్తి వుత్తం హోతి. అనన్తరపచ్చయే అతీతో చ పచ్చుప్పన్నో చ ఖణ వసేన యుజ్జతి. యది అద్ధాసన్తతి వసేన యుజ్జేయ్య, పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తర పచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తో భవేయ్య. కస్మా, ఏకావజ్జన వీథియఞ్హి సబ్బాని చిత్తాని అద్ధాసన్తతి వసేన పచ్చుప్పన్నాని ఏవ హోన్తీతి.

౧౩౮. అప్పనావారే. ‘‘అప్పనా జవనం’’తి కమ్మపదం. ‘‘తదా రమ్మణం’’తి కత్తుపదం. ‘‘ఇన్ద్రియ సమతాదీహీ’’తి సద్ధాదీనం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతి వత్తనవసేన సమతాదీహి. ‘‘పరితో’’తి సమన్తతో. ‘‘ఉపేచ్చా’’తి ఉపగన్త్వా. అప్పనం వహితుం జనేతుం సమత్థ భావో అప్పనావహసమత్థభావో. ‘‘యస్స పవత్తియా’’తి యస్స ఉపచార జవనస్స పవత్తితో. ‘‘అచిరం కాలం’’తి అచిరేకాలే. పరిత్త జాతికా నామ కామావచరజాతి. ‘‘గోత్తం’’తి కమ్మకత్తు పదం. ‘‘అభిభుయ్యతీ’’తి భావనా బలేన అభిభుయ్యమానం హోతి. అభిమద్దీయమానం హోతీతి అత్థో. ‘‘ఛిజ్జతీ’’తి ఇదం పన అభిభవనస్స సిఖాపత్త దస్సనం. యావ తం గోత్తం ఛేదం పాపుణాతి, తావ అభిభుయ్యతి, మద్దీయతీతి వుత్తం హోతి. గోత్తం అభిభవతీతి గోత్రభూతిపి యుజ్జతి. ‘‘పఞ్చమం’’తి పఞ్చమే చిత్తవారే. ‘‘తదాహి జవనం పతితం నామ హోతీ’’తి పకతియా జవనప్పవత్తినామ సత్తక్ఖత్తు పరమో హోతి. చతుత్థఞ్చ ముద్ధపత్తం. పఞ్చమతో పట్ఠాయ పతితం. తస్మా తస్మిం పఞ్చమవారే జవనం పతితం నామ హోతి. ‘‘దుతీయేనా’’తి దుతీయేన ఏవ సద్దేన. ‘‘దుతీయం’’తి దుతీయే చిత్తవారే. తదా అనులోమం పథమజవనం హోతీతి వుత్తం ‘‘అలద్ధా సేవనం అనులోమ’’న్తి. ‘‘ఏతేనేవా’’తి ఏతేన ఏవ సద్ద ద్వయే నేవ. అట్ఠసాలినియం పన అనుఞ్ఞాతా వియ దిస్సతి. వుత్తఞ్హి తత్థ. మన్దపఞ్ఞస్స చత్తారి అనులోమాని హోన్తి, పఞ్చమం గోత్రభు, ఛట్ఠం మగ్గచిత్తం, సత్తమం ఫలన్తి. ‘‘ఇతరట్ఠకథాసూ’’తి వినయట్ఠ కథాదీసు. ‘‘పటిసిద్ధత్తా’’తి పఞ్చమం గోత్ర భుప్పవత్తియా పటిసిద్ధత్తా ఆదిమ్హి అట్ఠన్నం అఞ్ఞత్రస్మింతి వుత్తత్తా ఇధ నిరుద్ధేతి పదం అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బమేవాతి వుత్తం ‘‘నిరుద్ధే అనన్తరమేవాతి పదచ్ఛేదో’’తి. అనన్తర సద్దస్స చ నిచ్చం సమ్బన్ధాపేక్ఖత్తా తమేవపదం విభత్తి పరిణామేన అధికతన్తి ఆహ ‘‘నిరుద్ధస్సాతి అత్థతో లద్ధమేవా’’తి. ‘‘వసిభూతాపీ’’తి వసిభూతాపి సమానా. ‘‘ఏకవారం జవిత్వా’’తి ఇదం లోకియప్పనావసేన వుత్తం. లోకుత్తర అప్పనాపన సత్తమమ్పి ఉప్పజ్జతియేవ. మూలటీకా పాఠే ‘‘భూమన్తరపత్తియా’’తి గోత్రభు చిత్తం కామభూమి హోతి. అప్పనాపన మహగ్గతభూమి వా లోకుత్తరభూమి వా హోతి. ఏవం భూమన్తరపత్తియా. ‘‘ఆరమ్మణన్తర లద్ధియా’’తి ఫలసమాపత్తి వీథియం ఫలజవనం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థహి పురిమాని అనులోమ జవనాని సఙ్ఖారా రమ్మణాని హోన్తి. ఫలజవనం నిబ్బానారమ్మణం. ఇదఞ్చ కారణమత్తమేవ. యథావుత్త లేడ్డుపమా ఏవ ఇధ యుత్తరూపాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బ’’న్తి ఏతం అత్థజాతం న ఖో ఏవం దట్ఠబ్బం. ‘‘అనద్ధనీయా’’తి అద్ధానం దీఘకాలం నఖ మన్తీతి అనద్ధనీయా. అసారా. అసారత్తా ఏవ సీఘతరం రుహన్తి. సీఘతరం వుద్ధిం విరుళ్హిం ఆపజ్జన్తి. సారవన్తా పన సారేన సహ వడ్ఢమానత్తా సీఘతరం నరుహన్తి. సీఘతరం వుద్ధిం విరుళ్హిం నా పజ్జన్తి. తేనాహ ‘‘ఏకవస్సజీవినో’’తిఆదిం. ‘‘ఏవమేవా’’తిఆదీసు ‘‘పతితజవనేసూ’’తి పఞ్చమ ఛట్ఠ సత్తమ జవనేసు. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు. ‘‘సుపక్కసాలిభత్త సదిసానీ’’తి యథా సాలిభత్తాని సుపక్కత్తా ఏవ ముదుతరాని హుత్వా దుబ్బలాని అచిరట్ఠితికాని. తస్మిం దివసేపి పూతిభావం గచ్ఛన్తి. ఏవం అప్పనా జవనాని. ‘‘యస్మా చా’’తిఆదీసు. ‘‘దువిధస్స నియమస్సా’’తి జవననియమస్స చ కాలనియమస్స చ. ‘‘పటిసన్ధియా అనన్తర పచ్చయ భావినో’’తి సత్తమ జవన చేతనా అనన్తర పచ్చయో, తదనన్తరే పవత్తం విపాక సన్తానం పచ్చయుప్పన్నో, తమేవ చ అవసానే చుతి చిత్తం హుత్వా భవన్తరే పటిసన్ధి చిత్తస్స అనన్తర పచ్చయో. ఏవం పటిసన్ధి చిత్తస్స అనన్తర పచ్చయ భావేన అవస్సం భవిస్సమానస్సాతి అత్థో. ఇదఞ్చ కారణ మత్తమేవ. మహాటీకావచనం పన కిఞ్చి వత్తబ్బ రూపన్తి న పటిక్ఖిత్తం. ‘‘నిరన్తరప్పవత్తానం’’తి ఆదీసు. భిన్నా అసదిసా వేదనా యేసం తాని భిన్నవేదనాని. ‘‘ఆసేవన పచ్చనీకానం’’తి ఆసేవన పచ్చయప్పటి పక్ఖానం. అభిన్నా వేదనా యేసన్తి విగ్గహో. క్రియజవనానన్తరం అరహత్తఫలం ఫలసమాపత్తి వీథియం దట్ఠబ్బం. సేసమేత్థసువిఞ్ఞేయ్యం.

౧౩౯. ‘‘సబ్బథా పీ’’తిఆదీసు. లోకే మజ్ఝిమకే హి మహాజనేహి ఇచ్ఛితమ్పి కిఞ్చి ఆరమ్మణం అతిఉక్కట్ఠేహి మన్ధాతు రాజాదీహి ఇచ్ఛితం న హోతి. తథా తేహి మహాజనేహి అనిచ్ఛితమ్పి కిఞ్చి ఆరమ్మణం అతిదుగ్గతేహి పచ్చన్త వాసీహి ఇచ్ఛితం హోతి. తస్మా ఆరమ్మణానం ఇట్ఠానిట్ఠ వవత్థానం పత్వా అతిఉక్కట్ఠేహి చ అతిదుగ్గతేహి చ వవత్థానం న గచ్ఛతి, మజ్ఝిమకేహి ఏవ వవత్థానం గచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘తత్థ చా’’తిఆదిం. ‘‘ఆరమ్మణం’’తి కత్తుపదం. ‘‘విపాకచిత్తం’’తి కమ్మపదం. ‘‘కిఞ్చీ’’తి కిఞ్చి రూపం. ‘‘కిస్మిఞ్చీ’’తి కస్మించి ఏకస్మిం పుప్ఫే. ‘‘తేన వా’’తి తేన వా సుఖసమ్ఫస్సేన వత్థేన. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

‘‘వేదనానియమోపనా’’తిఆదీసు. ‘‘ఆదాసే ముఖనిమిత్తస్స వియా’’తి యథా ఆదాసే ముఖ నిమిత్తస్స చలన చవనాదియోగో నానావణ్ణయోగో చ యథాముఖమేవ సిద్ధో. తథా విపాకానం. వేదనా యోగో పన యథారమ్మణమేవ సిద్ధోతి యోజనా. తత్థ ‘‘వేదనాయోగో’’తి నానావేదనాయోగో. ‘‘కప్పేత్వా’’తి చిన్తేత్వా. ‘‘పకప్పేత్వా’’తి నానప్పకారతో చిన్తేత్వా. న కేవలఞ్చ విపాకానం ఏవ యథారమ్మణం వేదనా యోగో హోతీతి యోజనా.

‘‘అయఞ్చా’’తిఆదీసు. ‘‘అట్ఠకథాయం పీ’’తి పట్ఠాన అట్ఠకథాయమ్పి. ‘‘తదారమ్మణ వసేనా’’తి తదారమ్మణవసేన పవత్తానన్తి పాఠసేసో. ‘‘పఞ్చన్నం’’తి సోమనస్స సన్తీరణేన సద్ధిం చత్తారి మహావిపాక సోమనస్సాని సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘పకతి నీహారేనా’’తి పకతియా నిచ్చకాలం పవత్తప్పకారేన. పాళిపాఠే. భావితాని ఇన్ద్రియాని యేనాతి భావితిన్ద్రియో. ‘‘మనాపం’’తి మనోరమ్మం. ‘‘అమనాపం’’తి అమనోరమ్మం. విహరేయ్యన్తి సచే కఙ్ఖతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పటికూలే’’తి అమనాపే. ‘‘అప్పటికూల సఞ్ఞీ’’తి మనాపసఞ్ఞీ. ఏవం సేసేసు. ‘‘తేసం’’తి ఖీణాసవానం. పాళిపాఠే. ‘‘సుమనో’’తి సోమనస్సితో. ‘‘దుమ్మనో’’తి దోమనస్సితో. పాళిపాఠే. ‘‘మేత్తాయవా ఫరతీ’’తి అయం సత్తో అవేరోహోతూతిఆదినా మేత్తాచిత్తేన వా ఫరతి. ‘‘ధాతుసో ఉపసంహరతీ’’తి యథా మ మ కాయోపి చతుధాతు సముస్సయో హోతి. తత్థ ఏకాపి ధాతు నామ పటికూలా వా అప్పటికూలా వా న హోతి. కేవలం తుచ్ఛ సుఞ్ఞ సభావమత్తా హోతి. ఏవమేవ ఇమస్స సత్తస్స కాయోపీతిఆదినా ధాతు సో ఉపసంహరతి. ‘‘అసుభాయ వా’’తి అసుభ భావనాయ వా. అసుభ భావనా చిత్తేన వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అసుభాయా’’తి వా తస్స అసుభభావత్థాయ. దేవనాటకా దేవచ్ఛరా నామ. కుథితాని కుట్ఠాని యేసం తాని కుథిత కుట్ఠాని. ‘‘సరీరానీ’’తి కాయఙ్గాని. కుథిత కుట్ఠాని సరీరాని యస్స సో కుథితకుట్ఠసరీరో. ‘‘కుథితానీ’’తి అబ్భుక్కిరణాని. వేదనా యుత్తాని హోన్తి ఇతి అపరే వదన్తీతి యోజనా. తస్మా పచ్చయో హోతీతి సమ్బన్ధో. కథం పచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘యథా ఆనిసంస దస్సనేనా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘అట్ఠకథాయం’’తి విసుద్ధి మగ్గట్ఠకథాయం. ‘‘బుద్ధసుబుద్ధతా దస్సనేనా’’తి అత్తనో సత్థుభూతస్స బుద్ధస్స సుబుద్ధతా దస్సనేన. ‘‘అత్తసమ్పత్తి దస్సనేనా’’తి మయం పన ఏవరూపా దుక్ఖా ముత్తామ్హాతి ఏవం అత్తనో సమ్పత్తి దస్సనేన. ‘‘అట్ఠికఙ్కలికపేతరూపే’’తి నిమ్మం సలోహితే అట్ఠిపుఞ్జపేతసరీరే. ‘‘కుట్ఠినో’’తి కుట్ఠసరీరస్స. ‘‘అట్ఠకథాయం’’తి ధమ్మపద అట్ఠకథాయం. అతి ఇట్ఠే దేవచ్ఛర వణ్ణాదికే. అతి అనిట్ఠే కుథితకుట్ఠసరీరాదికే. ‘‘వత్థు భూతో’’తి ఉప్పత్తిట్ఠాన భూతో. ‘‘తేసం తేసం సత్తానం’’తి కత్తు అత్థేసామివచనం. ‘‘తదుభయం పీ’’తి ఉభయం తం గహణంపి. ‘‘తేసం’’తి తేసం లోకియ మహాజనానం. ‘‘విపల్లాసవసేనేవ హోతీ’’తి దేవచ్ఛరవణ్ణాదీసు అతిఇట్ఠేసు అతిఇట్ఠాకారతో గహణమ్పి విపల్లాస వసేనేవ హోతి. కస్మా, దేవచ్ఛర వణ్ణాదీసు అతి ఇట్ఠ సఞ్ఞాయ విపల్లాస సఞ్ఞాభావతో.

విభావనిపాఠే. ‘‘పవత్తియా’’తి పవత్తనతో. అట్ఠకథాధిప్పాయే ఠత్వా వుత్తత్తా అట్ఠకథాగారవేన’’తం విచారేతబ్బ మేవా’’తి వుత్తం. అత్థతో పన అయుత్తమేవాతి వుత్తం హోతి. ఏసనయో అఞ్ఞత్థపి. ‘‘ధమ్మ చక్ఖురహితా’’తి ధమ్మ వవత్థానఞ్ఞాణ చక్ఖు రహితా. ‘‘కుసలాకుసలాని యేవా’’తి తేసం ధమ్మ చక్ఖు రహితానం ఉప్పన్నాని కుసలాకుసలానియేవ. గాథాయం. ‘‘రూపా’’తి రూపతో నప్పవేధన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సద్దా’’తిఆదీసుపి ఏసేవనయో. నప్పవేధన్తీతి చ న చలన్తి, న కమ్పన్తి, చిత్తఞ్ఞథత్తం న గచ్ఛన్తి. తథా ఉపేక్ఖా క్రియజవనానన్తరమ్పి తదారమ్మణాని సోమనస్సు పేక్ఖావేదనా యుత్తాని ఏవ సియున్తి యోజనా. మూలటీకాపాఠే. ‘‘తదారమ్మణతా’’తి తదారమ్మణతాయ తదారమ్మణభావేన. ‘‘కత్థచీ’’తి కత్థచి అభిధమ్మ పాళియం. ‘‘విజ్జమానే చ తస్మిం’’తి తస్మిం క్రియజవనాను బన్ధకే తదా రమ్మణే విజ్జమానే సతి. ఏతం భవఙ్గఞ్చ నామ అనుబన్ధతీతి సమ్బన్ధో. నదీసోతో పటిసోతగామినావం అనుబన్ధతి వియాతి యోజనా. ‘‘సవిప్ఫారికం ఏవజవనం’’తి కిలేస ధమ్మానం విపల్లాస ధమ్మానఞ్చ వసేన ఖణమత్తేపి అనేకసతేసు ఆరమ్మణేసు వివిధాకారేన ఫరణవేగసహితం కుసలాకుసల జవనమేవ అనుబన్ధతీతి యుత్తం. న పన క్రియజవనం అనుబన్ధతీతి యుత్తన్తి యోజనా. ‘‘ఛళఙ్గు పేక్ఖావతో’’తి చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి, న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతీ-తిఆదినా వుత్తాయ ఛ ద్వారికవసేన ఛళఙ్గ సమన్నాగతాయ ఉపేక్ఖాయ సమ్పన్నస్స. వత్తనం వుత్తి. సన్తా వుత్తి అస్సాతి సన్త వుత్తి. తం విచారేన్తో ‘‘పట్ఠానే పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘యది చేతం వుచ్చేయ్యా’’తి ఏత్థ ‘‘ఏతం’’తి క్రియా బ్యాకతేతిఆదికం ఏతం వచనం. ‘‘తస్మిం’’తి తస్మిం వచనే. ‘‘ఏవమాదినా’’తి ఏవమాదినా నయేన. విభావనిపాఠే. ‘‘ఉత్తరం’’తి పరిహారం. ‘‘విపస్సనాచార వసేనా’’తి విపస్సనా పవత్తి వసేన. ‘‘తేసం’’తి సోమనస్స దోమనస్సానం. ‘‘ఇతరీతరానన్తర పచ్చయతా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞానన్తర పచ్చయతాతి అత్థో. ‘‘థేరేనా’’తి అనురుద్ధత్థేరేన. సబ్బాని తదా రమ్మణాని, సబ్బాని భవఙ్గాని చ. ‘‘సముదా చరన్తీ’’తి చిరకాలం సఞ్చరన్తి. ‘‘ఏతానిహీ’’తిఆదినా తేసం అట్ఠారసన్నం జవనానం అనన్తరం తదారమ్మణానం అనియమతో పవత్తియా కారణయుత్తిం దస్సేతి. సమ్భవతి ఉప్పజ్జతి ఏతేనాతి సమ్భవో. తదా రమ్మణస్స సమ్భవో తదా రమ్మణ సమ్భవో. అథవా, సమ్భవనం ఉప్పజ్జనం సమ్భవోతి ఇమే ద్వే అత్థే దస్సేతుం ‘‘తదా రమ్మణ సమ్భవో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘యేసం పనా’’తిఆదీసు. ‘‘యేసం’’తి యేసం పుగ్గలానం. ‘‘ఇతరానీ’’తి ఉపేక్ఖా సన్తీరణ ద్వయతో అఞ్ఞాని. ‘‘న హోన్తీతి న వత్తబ్బానీ’’తి వుత్తం. ఏవంసతి, కస్మా థేరేన ఇధ న వుత్తానీతి. అట్ఠసాలినియం అవుత్తత్తా ఇధ న వుత్తానీతి. అట్ఠసాలినియం పన కస్మా న వుత్తాని. యేభూయ్య నియమసోతే పతితత్తా న వుత్తాని. న పన అలబ్భమానత్తా న వుత్తానీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఉపేక్ఖాసహగత సన్తీరణ ద్వయమేవ వుత్తం’’తి ఆగన్తుక భవఙ్గభావేన వుత్తం. యథాహ అథస్స యదా సోమనస్స సహగతప్పటిసన్ధికస్స పవత్తే ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పమాదేన పరిహీనజ్ఝానస్స పణీత ధమ్మో మే నట్ఠోతి పచ్చవేక్ఖతో విప్పటిసారి వసేన దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తదా కిం ఉప్పజ్జతి. సోమనస్సానన్తరఞ్హి దోమనస్సం, దోమనస్సానన్తరఞ్చ సోమనస్సం పట్ఠానే పటిసిద్ధం. మహగ్గత ధమ్మం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదా రమ్మణమ్పి తత్థేవ పటిసిద్ధన్తి. కుసల విపాకావా అకుసలవిపాకావా ఉపేక్ఖా సహగతా హేతుకమనోవిఞ్ఞాణ ధాతు ఉప్పజ్జతి. కిమస్సా రమ్మణన్తి. రూపాదీసు పరిత్త ధమ్మేసు అఞ్ఞతరం. ఏతేసు హి యదేవ తస్మిం సమయే ఆపాతమాగతం హోతి. తం ఆరబ్భ ఏతం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం-తి. ఏవం దోమనస్ససహగత జవనానురూపం ఉపేక్ఖాసహగత సన్తీరణ ద్వయమేవ ఆగన్తుక భవఙ్గభావేన అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి. ‘‘ఏతమ్పి యుజ్జతి యేవా’’తి అకుసల జవనావసానే ఏతం సహేతుకం ఆగన్తుక భవఙ్గంపి యుజ్జతియేవ. ‘‘దోమనస్స జవనానన్తరం భవఙ్గ పాతోవ హోతీ’’తి ఉపేక్ఖా సహగత మూలభవఙ్గ పాతోవ హోతి. ఆగన్తుక భవఙ్గేన కిచ్చం నత్థి. కస్మా, ఉపేక్ఖా పటిసన్ధికత్తా. నేవతదారమ్మణ సమ్భవో అత్థి. కస్మా, తేసు ఆరమ్మణేసు తదారమ్మణవారస్స అసమ్భవతో. న హి మహన్తారమ్మణేసు చ అవిభూతారమ్మణేసు చ తదారమ్మణవారో సమ్భవతి. న చ మూలభవఙ్గ సమ్భవో అత్థి. కస్మా, మూలభవఙ్గభూ తస్స సోమనస్స భవఙ్గస్స దోమనస్స జవనేన సహ విరుద్ధత్తా. ‘‘ఇతి కత్వా’’తి ఇమినా కారణేన. ‘‘ఏకం’’తి ఏకం ఉపేక్ఖాసహగత విపాకం. తథా తస్సేవ దోమనస్సం ఉప్పాదేన్తస్స నేవ తదారమ్మణ సమ్భవో అత్థి. న చ మూలభవఙ్గ సమ్భవోతి కత్వా దోమనస్సానన్తరం ఛసు…పే… పవత్తతీతి యోజనా. తత్థ ‘‘తస్సేవా’’తి సోమనస్సప్పటిసన్ధికస్సేవ. నేవతదారమ్మణ సమ్భవో అత్థి. కస్మా, ఆరమ్మణానం అతిమహన్తత్తేపి అతివిభూతత్తేపి సతి సోమనస్స తదారమ్మణస్స జవనేన సహ విరుద్ధత్తా. ఉపేక్ఖా తదా రమ్మణస్స చ ఆరమ్మణేన సహ విరుద్ధత్తా. న హి అతి ఇట్ఠారమ్మణే ఉపేక్ఖా తదారమ్మణం పవత్తతి. మహగ్గత పఞ్ఞత్తా రమ్మణేసు పన ఉభయమ్పి తదారమ్మణం నుప్పజ్జతియేవ. న చ మూలభవఙ్గ సమ్భవో అత్థి. కస్మా, జవనేన సహ విరుద్ధత్తాతి.

‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు. ‘‘సబ్బ ధమ్మేసూ’’తి సబ్బేసు ఆరమ్మణ ధమ్మేసు. ‘‘పథమ సమన్నాహారో’’తి ఆవజ్జన కిచ్చం ఆహ. సుత్తన్త పాఠే. ‘‘తజ్జో’’తి తేన ఆరమ్మణానం ఆపాతా గమనేన జాతో. ‘‘తజ్జో’’తి వా తదనురూపోతిపి వదన్తి. ‘‘విఞ్ఞాణభాగస్సా’’తి చక్ఖు ద్వారిక విఞ్ఞాణ కోట్ఠాసస్స. ‘‘యతో’’తి యస్మిం కాలే. కథం ఆవజ్జనేన వినా నుప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘సచే ఆవజ్జనేనా’’తిఆదిం. ‘‘ఏత్థ సియా’’తిఆదీసు. యథా పన నిరావజ్జనం హోతి భిన్నా రమ్మణఞ్చ, ఏవం తథాతి యోజనా. ‘‘ఏకస్సపీ’’తి ఏకస్స ఆగన్తుక భవఙ్గస్సపి నత్థి దోసో. మహాఅట్ఠకథాయఞ్చ నత్థి. అట్ఠసాలినియం పన అత్థియేవ. ‘‘సవిప్ఫన్దనత్తా’’తి ఏత్థ అత్థో సవిప్ఫారికన్తి పదే వుత్తనయేన వేదితబ్బో. ‘‘ఇతరే సఞ్చా’’తి మహగ్గతలోకుత్తర జవనానఞ్చ. కాని చి పరిత్తారమ్మణానిపి సమానాని. యది తదారమ్మణూ పనిస్స యస్స కామభవఙ్గస్స అభావతో తదారమ్మణాని రూపారూప బ్రహ్మానం నుప్పజ్జన్తి. ఏవం సతి, చక్ఖుసోత ద్వారిక చిత్తానిపి రూప బ్రహ్మానం నుప్పజ్జేయ్యున్తి ఆహ ‘‘చక్ఖు సోతవిఞ్ఞాణాని పనా’’తిఆదిం. ‘‘ఇన్ద్రియప్పవత్తి ఆనుభావతో’’తి చక్ఖు వత్థు సోతవత్థు సఙ్ఖాతానం ఇన్ద్రియ వత్థూనం రూప బ్రహ్మ సన్తానే పవత్తత్తా తేసం పవత్తి ఆనుభావతో చక్ఖు సోతవిఞ్ఞాణాని రూపబ్రహ్మానం పవత్తన్తియే వాతి దస్సేతుం ‘‘సమ్పటిచ్ఛన సన్తీరణానీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘వికప్పబలేవా’’తి కామకుసలా కుసలానం వియ వివిధేన ఆకారేన కప్పేత్వా పకప్పేత్వా ఆరమ్మణగ్గహసామత్థియేవాసతి. ‘‘అప్పనాపత్త భావనా కమ్మవిసేసే వా’’తి ఏత్థ అభిఞ్ఞా జవనాని వియ మహగ్గత విపాక లోకుత్తర విపాకాని వియ చాతి వత్తబ్బం. ‘‘అట్ఠకథాయం’’తి పటిచ్చ సముప్పాద విభఙ్గట్ఠకథాయం. ‘‘విభావనియం వుత్త కారణానీ’’తి అట్ఠకథాతో ఆహరిత్వా విభావనియం వుత్తాని ‘అజనకత్తా జనక సమానత్తా భావతో’తిఆదీని కారణాని.

౧౪౦. జవన నియమే. అట్ఠకథాయమ్పి ఛక్ఖత్తుం పవత్తి వుత్తా. యథాహ సచే పన బలవా రమ్మణం ఆపాతాగతం హోతి. క్రియమనోధాతుయా భవఙ్గే ఆవట్టితే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఉప్పజ్జన్తి. జవనట్ఠానే పన పథమకామావచర కుసల చిత్తం జవనం హుత్వా ఛసత్తవారే జవిత్వా తదారమ్మణస్స వారం దేతీతి. ‘‘ముదుతర భావేనా’’తి మాతుకుచ్ఛిమ్హి ఠితకాలేవా సమ్పతి జాతకాలే వా వత్థుస్స అతిముదుభావేన. ‘‘కేనచిఉపద్దుత భావేనా’’తి బాళ్హగేలఞ్ఞజాతకాలే కేనచి వాతపిత్తసేమ్హాదినా ఉపద్దుత భావేన. ‘‘అజ్ఝోత్థట భావేనా’’తి తస్స వేవచనమత్తం. మన్దీభూతో వేగో యేసం తాని మన్దీభూత వేగాని. ‘‘అసయ్హ రూపేహీ’’తి దుక్ఖమసభావేహి. అభిభూతానం సత్తానం. తఞ్చ ఖో వచనం పాకతిక సత్తానం వసేనేవ వుత్తం. న సత్తవిసేసానం వసేన. ఏవం సతి, సత్తవిసేసానం వసేన కథం దట్ఠబ్బన్తి ఆహ ‘‘యే పనా’’తిఆదిం. ‘‘ఉపరీ’’తి మరణుప్పత్తిట్ఠానే. ‘‘వుత్తఞ్హీ’’తి విసుద్ధి మగ్గే వుత్తమేవ. ‘‘యమకప్పాటిహారియం’’తి యుగళవత్థూనం ఏకతో పవత్త అచ్ఛరియ కమ్మం. ‘‘ద్వే ఝానఙ్గానీ’’తి ఉపేక్ఖేకగ్గతా ఝానఙ్గాని.

‘‘యోగకమ్మసిద్ధియా’’తి భావనాను యోగకమ్మసిద్ధస్స. ఇద్ధి వికుబ్బనం నామ ఇద్ధియా నానాకమ్మకరణం. ‘‘సిద్ధియా ఏవా’’తి సిజ్ఝ నత్థాయ ఏవ. అత్తనో అనన్తరే ఏవ ఉప్పన్నం ఫలం ఏతిస్సాతి ఆనన్తరికప్ఫలా. మగ్గచేతనా. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. ‘‘మన్దస్సా’’తి మన్ద పుగ్గలస్స. ‘‘తిక్ఖస్సా’’తి తిక్ఖ పుగ్గలస్స. తీణి ఫలచిత్తాని. ‘‘పయోగాభిసఙ్ఖారస్సా’’తి పథమజ్ఝానతో పట్ఠాయ సమథ విపస్సనాయుగనన్ధప్పవత్తి సఙ్ఖాతస్స పుబ్బప్పయోగాభిసఙ్ఖారస్స. ‘‘అకతాధికారస్సా’’తి ఆసన్నే పురిమభవే అకత ఝానపరికమ్మస్స పుగ్గలస్స. సబ్బేసమ్పి ఫలట్ఠానం చిణ్ణవసిభావానేవ హోన్తీతి యోజనా.

జవననియమోనిట్ఠితో.

౧౪౧. దుహేతుకాదీసు. జాతి ద్విహేతుకాదయో ఏవ అధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘పటిసన్ధివిఞ్ఞాణ సహగతా’’తిఆదిం. ‘‘తేసం ద్విన్నం పీ’’తి ద్విహేతుకానమ్పి అహేతుకానమ్పి. భుసోఝాన మగ్గఫలాని వారేన్తి నీవారేన్తీతి ఆవరణాని. విపాకాని చ తాని ఆవరణాని చాతి విగ్గహో. ‘‘విపాకానీ’’తి అహేతుక ద్విహేతుక విపాకాని. తేహి గహితప్పటిసన్ధికానం ఇమస్మిం భవేఝాన మగ్గఫలప్పటిలాభో నామ నత్థి. తేనాహ ‘‘విపాకావరణ సబ్భావతో’’తిఆదిం. ‘‘తేసం’’తి దుగ్గతి అహేతుక పుగ్గలానం. పుగ్గలానన్తి వుత్తం హోతి. న లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇతరేసం’’తి తతో అఞ్ఞేసం సుగతి అహేతుక పుగ్గలానం.

‘‘ఏత్థ సియా’’తిఆదీసు. దుగ్గతి పరియాపన్నానఞ్చ అహేతుకానం. ‘‘మూలభవఙ్గే’’తిఆదిమ్హి పటిసన్ధి చిత్తం హుత్వా ఆగతే మూలభవఙ్గే. ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి యం కిఞ్చి భవఙ్గం. ‘‘వుచ్చతే’’తి విసజ్జనా వుచ్చతే. ‘‘సబ్బ అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తో’’తి అట్ఠసాలినియం తావ విపాకుద్ధారకథాయం సోళససు కామావచర కుసల విపాకేసు అట్ఠన్నం అహేతుక విపాకానం ఏవ ఆపాయికేసు సత్తేసు ఉప్పత్తిం దస్సేతి. న అట్ఠన్నం సహేతుక విపాకానం. తథా పటిచ్చ సముప్పాదట్ఠ కథాసు చ విఞ్ఞాణ పదవణ్ణనాసు అఞ్ఞాసు చ అభిధమ్మావతారాదీసూతి ఏవం సబ్బట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తా నామ హోతి. ‘‘యోగసా ధనీయత్తా’’తి పయోగేన సాధేతబ్బత్తా. కుసలాకుసలాని హి వడ్ఢేతుం వా హాపేతుం వా పయోగే కతే వడ్ఢన్తి చేవ హాయన్తి చ. ఞాణవిప్పయుత్తభూతం గహేతుం యుత్తం. కస్మా, అహేతుకస్స భవఙ్గస్సాతి వుత్తస్స మూలభవఙ్గస్స అహేతుకత్తా. ‘‘ద్విన్నమ్పి అహేతుకానం’’తి దుగ్గతి అహేతుకానఞ్చ సుగతి అహేతుకానఞ్చ. ‘‘అపరేపనా’’తిఆది విభావనియం ఆగతో అపరే వాదో. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘అపరేపన యథా అహేతుకానం సహేతుక తదారమ్మణం హోతి, ఏవం ద్విహేతుకానం తిహేతుక తదారమ్మణంపీ’తి వణ్ణేన్తి. తేసంమతానురోధేన చ ఇధపి ఞాణసమ్పయుత్త విపాకప్పటిక్ఖేపో అహేతుకేయేవ సన్ధాయాతి వదన్తీతి. తం పన విపాకుద్ధారకథాయం ‘ఏత్థేవ ద్వాదస కమగ్గోపీ’తి చ, ఏత్థేవ దసకమగ్గోపీ’తి చ ఆగతేహి న సమేతి. తత్థ హి సోళససుకుసలవిపాకేసు ద్విహేతుక కమ్మనిబ్బత్తానం ద్విన్నం ద్విహేతుకాహేతుక పుగ్గలానం చత్తారి ఞాణసమ్పయుత్త విపాకాని వజ్జేత్వా ద్వాదస కమగ్గో నామ హోతి. పున సేసేసు ద్వాదస విపాకేసుపి అసఙ్ఖారిక కమ్మనిబ్బత్తానం ద్వే ఞాణవిప్పయుత్త ససఙ్ఖారిక విపాకాని, ససఙ్ఖారిక కమ్మనిబ్బత్తానఞ్చ ద్వే ఞాణవిప్పయుత్త అసఙ్ఖారిక విపాకాని వజ్జేత్వా దుతియత్థేర వాదే దసకమగ్గో నామ హోతీతి. ఏత్థ పన ద్వి హేతుకోపి పుగ్గలో అధికేన ఛన్దేన వా వీరియేన వా చిత్తేన వా యుత్తో పరియత్తి ధమ్మం వా నానావిజ్జాసిప్పాని వా బహుం గణ్హేయ్య, సుణేయ్య, ధారేయ్య, వాచేయ్య, చిన్తేయ్య. అథస్స ఞాణసమ్పయుత్త జవనం బహులం సముదా చరేయ్య. తదా తస్స నానాకమ్మేన జవనాను రూపం ఞాణసమ్పయుత్త తదారమ్మణం న న సమ్భవతీతి వుత్తం. తం యుత్తం వియ దిస్సతీతి. ‘‘అట్ఠకథాయం పిహి. ల. వుత్తా’’తి కథం వుత్తా. ఏతాని హి మనుస్సేసు చ కామావచర దేవేసు చ పుఞ్ఞవన్తానం ద్విహేతుకతి హేతుకానం పటిసన్ధికాలే పటిసన్ధి హుత్వా విపచ్చన్తీతిఆదినా వుత్తాతి. తే పన తివిధా, నవవిధాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తేసం తబ్భావో’’తి కుసలానం కుసలభావో, అకుసలానం అకుసలభావో. ‘‘సిక్ఖన ధమ్మయుత్తా’’తి తీహి సిక్ఖాహి పహాతబ్బానం కిలేసానం అత్థితాయ సిక్ఖితబ్బతా పకతియం ఠితాతి అధిప్పాయో.‘‘హేట్ఠిమానఞ్చా’’తి హేట్ఠిమ ఫలానఞ్చ. యానియానిసకాని యథాసకం. ‘‘ఉపరిమానం’’తి ఉపరిమానం పుగ్గలానం. ‘‘పరినిట్ఠిత సిక్ఖా కిచ్చత్తా’’తి సిక్ఖా కిచ్చం నామ కిలేస ధమ్మానం పహానత్థాయ ఏవ హోతీతి తేసు సబ్బసో పహీనేసు సిక్ఖా కిచ్చం పరినిట్ఠితం హోతి. ఏవం పరినిట్ఠిత సిక్ఖా కిచ్చత్తా. సుట్ఠు భబ్బోతి సమ్భవో. సమ్భవోతి విసేసన పదమేతన్తి ఆహ ‘‘యథా సమ్భవం’’తి.

౧౪౨. ‘‘ఏత్థేవా’’తి ఏతస్మిం కామలోకే ఏవ. ‘‘తం తం పసాదరహితానం’’తి తేనతేన పసాదేన రహితానం. తస్మిం తస్మిం ద్వారే ఉప్పన్నాని తం తం ద్వారికాని. చతుసట్ఠివీథి చిత్తాని. ద్వే చత్తాలీస వీథి చిత్తాని. ‘‘బ్రహ్మలోకే వా’’తిఆదీసు. ఇదం అట్ఠకథా వచనం. యథాహ రూపభవే చతున్నం విఞ్ఞాణానం, తథేవ పచ్చయో. పవత్తే, నోపటిసన్ధియం. సోచ ఖో కామావచరే అనిట్ఠ రూపదస్సన సద్దసవనవసేన, బ్రహ్మలోకే పన అనిట్ఠా రూపాదయో నామ నత్థి. తథా కామావచర దేవలోకే పీతి. తాని చత్తారి చిత్తాని. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం రూపలోకే. విభావనిపాఠే. ‘‘ఇధా’’తి ఇమస్మిం వచనే. ‘‘తం తం భూమి పరియాపన్నే’’తి తిస్సం తిస్సం భూమియం పరియాపన్నే. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

వీథిసఙ్గహదీపనియాఅనుదీపనా నిట్ఠితా.