౩. పకిణ్ణకసఙ్గహఅనుదీపనా

౧౨౯. పకిణ్ణకసఙ్గహే. ఉభిన్నం చిత్త చేతసికానం. ‘‘తేపఞ్ఞాసా’’తి తేపఞ్ఞాసవిధా. ‘‘భావో’’తి విజ్జమానకిరియా. యో లక్ఖణ రసాదీసు లక్ఖణన్తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘ధమ్మానం’’తిఆదిం. పవత్తోతి పాఠసేస పదం. ఏతేన ‘వేదనా భేదేన చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో’తిఆదీసుపి వేదనా భేదేన పవత్తో చిత్తచేతసికానం సఙ్గహోతిఆదినా సమ్బన్ధం దస్సేతి. ‘‘వచనత్థో దస్సితో’’తి, కథం దస్సితోతి ఆహ ‘‘వేదనా భేదేన చిత్తచేతసికానం సఙ్గహో’’తిఆది. ‘‘తేసం దాని యథారహం’’తి ఏత్థ ‘‘తేసం’’తి చిత్తచేతసికానం, సఙ్గహో నామాతి సమ్బన్ధో. ఏతేన అయం సఙ్గహో చిత్త చేతసికానం ఏవ సఙ్గహోతి సిద్ధం హోతి. వేదనా హేతుతో. ల. లమ్బణవత్థుతో సఙ్గహో నామాతి సమ్బన్ధో. ఏతేన ఉపరి వేదనా సఙ్గహోతిఆదీసు వేదనాతో సఙ్గహో వేదనా సఙ్గహో. ల. వత్థుతో సఙ్గహో వత్థు సఙ్గహోతి సిద్ధం హోతి, వేదనాతోతిఆదీసు చ వేదనా భేదతోతిఆది అత్థతో సిద్ధం హోతి. ఏవం ఛన్నం పకిణ్ణకసఙ్గహానం వచనత్థో దస్సితో. తేనాహ ‘‘వేదనా భేదేనా’’తిఆదిం. ఆదినా దస్సితోతి సమ్బన్ధో. ‘‘సఙ్గహో నామ నియ్యతే’’తి వుత్తత్తా ‘‘నీతో నామ అత్థీ’’తి వుత్తం. ‘‘నియ్యతే’’తి చ పవత్తీయతేతి అత్థో. నను తేసం ‘‘సఙ్గహో నామ నియ్యతే’’తి వుత్తత్తా ద్వీహి చిత్త చేతసికేహి ఏవ అయం సఙ్గహో నేతబ్బోతి. న. చిత్తేన నీతే చేతసికేహి విసుం నేతబ్బ కిచ్చస్స అభావతోతి దస్సేతుం ‘‘చిత్తే పన సిద్ధే’’తిఆది వుత్తం.

౧౩౦. వేదనా సఙ్గహే. వేదనా భేదం నిస్సాయ ఇమస్స సఙ్గహస్స పవత్తత్తా ‘‘నిస్సయ ధమ్మ పరిగ్గహత్థ’’న్తి వుత్తం. ‘‘సంయుత్తకే’’తి వేదనా సంయుత్తకే. ‘‘ఆరమ్మణం అనుభోన్తీ’’తి ఆరమ్మణ రసం అనుభోన్తి. ‘‘తే’’తి తేజనా. ‘‘తం’’తి తం ఆరమ్మణం. ‘‘సాతతో’’తి సుఖాకారతో. ‘‘అస్సాతతో’’తి దుక్ఖా కారతో. తతో అఞ్ఞోపకారో నత్థి, తస్మా వేదనా అనుభవన లక్ఖణేన తివిధా ఏవ హోతీతి యోజనా. ‘‘ద్వే’’తి ద్వే వేదనాయో. ఉపేక్ఖం సుఖే సఙ్గహేత్వా సుఖదుక్ఖవసేన వా ద్వే వేదనా వుత్తాతి యోజనా. ‘‘సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే’’తి ఝానసమ్పయుత్తం అదుక్ఖమ సుఖం సన్ధాయ వుత్తం. పఞ్చ భేదాదీసు విత్థారో వేదనా సంయుత్తే గహేతబ్బో. వేదయితన్తి చ వేదనాతి చ అత్థతో ఏకం. ‘‘సబ్బం తం దుక్ఖస్మిం’’తి సబ్బం తం వేదయితం దుక్ఖస్మిం ఏవ పవిట్ఠం హోతి. సఙ్ఖార దుక్ఖతం ఆనన్ద మయా సన్ధాయ భాసితం సఙ్ఖార విపరిణామతఞ్చ, యం కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మింతి పాళి. ‘‘ఇన్ద్రియభేదవసేనా’’తి సోమనస్స సహగతం, ఉపేక్ఖాసహగతం, దోమనస్స సహగతం, సుఖసహగతం, దుక్ఖ సహగతన్తి ఏవం ఇన్ద్రియ భేదవసేన. ‘‘యేసు ధమ్మేసూ’’తి సమ్పయుత్త ధమ్మేసు. ‘‘తేసం’’తి సమ్పయుత్త ధమ్మానం. తత్థ సుఖసమ్పయుత్తా ధమ్మా కాయిక సుఖ సమ్పయుత్త చేతసిక సుఖ సమ్పయుత్త వసేన దువిధా. ఏవం ఇస్సరట్ఠానభూతానం సమ్పయుత్త ధమ్మానం దువిధత్తా అనుభవన భేదే తీసు వేదనాసు ఏకం సుఖ వేదనం ద్విధా భిన్దిత్వా సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియన్తి వుత్తం. దుక్ఖసమ్పయుత్త ధమ్మేసుపి ఏసేవనయో. ‘‘అపి చా’’తి కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి అత్థో. ‘‘తేపీ’’తి ఉపేక్ఖా సమ్పయుత్తాపి ధమ్మా. చక్ఖాది పసాదకాయా నామ చక్ఖు సోత ఘాన జివ్హా పసాదకాయా. తేసు నిస్సితా నామ చక్ఖు విఞ్ఞాణ చిత్తుప్పాదాదయో. ‘‘సబ్భావా’’తి సన్తభావతో సంవిజ్జమాన భావతో దువిధా హోన్తీతి యోజనా. ‘‘ఏక రసత్తా’’తి మజ్ఝత్తభావేన ఏకరసత్తా. ‘‘ఇతరానీ’’తి సోమనస్స దోమనస్స ఉపేక్ఖిన్ద్రియాని. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

౧౩౧. హేతుసఙ్గహే. ‘‘సుప్పతిట్ఠితభావసాధనం’’తి సుట్ఠు పతిట్ఠహన్తీతి సుప్పతిట్ఠితా. సుప్పతిట్ఠిత భావసాధనం హేతు కిచ్చం నామాతి యోజనా. ‘‘ఇమేపి ధమ్మా’’తి ఇమేపి ఛ హేతు ధమ్మా. ‘‘తత్థా’’తి తేసు ఆరమ్మణేసు, సాధేన్తి. తస్మా సుప్పతిట్ఠిత భావసాధనం హేతుకిచ్చం నామాతి వుత్తం. ‘‘అపరే పనా’’తి పట్ఠానట్ఠ కథాయం ఆగతో రేవతత్థేర వాదో. ‘‘ధమ్మానం కుసలాది భావసాధనం’’తి సహజాతధమ్మానం కుసలభావసాధనం అకుసలభావసాధనం అబ్యాకతభావసాధనం. ‘‘ఏవం సన్తే’’తిఆది తం వాదం పటిక్ఖిపన్తానం పటిక్ఖేపవచనం. ‘‘యేస’’న్తి మోహమూల చిత్త ద్వయే మోహో చ అహేతుక చిత్తుప్పాద రూప నిబ్బానాని చ. ‘‘న సమ్పజ్జేయ్యా’’తి సహజాత హేతునో అభావా తస్స మోహస్స అకుసల భావో, ఇతరే సఞ్చ అబ్యాకత భావో న సమ్పజ్జేయ్య. ఇదం వుత్తం హోతి. హేతు నామ సహజాత ధమ్మానం కుసలాదిభావం సాధేతీతి వుత్తం. ఏవం సతి, సో మోహో సమ్పయుత్త ధమ్మానం అకుసల భావం సాధేయ్య. అత్తనో పన అకుసల భావం సాధేన్తో సహజాతో అఞ్ఞో హేతు నత్థి. తస్మా తస్స అకుసలభావో న సమ్పజ్జేయ్య. తథా అహేతుక చిత్తుప్పాద రూప నిబ్బానానఞ్చ అబ్యాకతభావం సాధేన్తో కోచి సహజాతో హేతు నామ నత్థీతి తేసమ్పి అబ్యాకత భావో న సమ్పజ్జేయ్య. న చ న సమ్పజ్జతి. తస్మా సో థేరవాదో న యుత్తోతి. ఏత్థ సియా. సోచ మోహో అత్తనో ధమ్మతాయ అకుసలో హోతి. తాని చ అహేతుక చిత్తుప్పాదరూప నిబ్బానాని అత్తనో ధమ్మతాయ అబ్యాకతాని హోన్తీతి. ఏవం సన్తే, యథా తే ధమ్మా. తథా అఞ్ఞేపి ధమ్మా అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ కుసలా కుసలా బ్యాకతా భవిస్సన్తి. న చేత్థ కారణం అత్థి, యేనకారణేన తే ఏవ ధమ్మా అత్తనో ధమ్మతాయ అకుసలా బ్యాకతా హోన్తి. అఞ్ఞే పన ధమ్మా అత్తనో ధమ్మతాయ కుసలా కుసలా బ్యాకతా న హోన్తి, హేతూహి ఏవ హోన్తీతి. తస్మా తేసం సబ్బేసమ్పి కుసలాది భావత్థాయ హేతూహి పయోజనం నత్థి. తస్మా సో థేరవాదో న యుత్తో యేవాతి. న కేవలఞ్చ తస్మిం థేరవాదే ఏత్తకో దోసో అత్థి. అథ ఖో అఞ్ఞోపి దోసో అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘యాని చా’’తిఆదిమాహ. తత్థాయం అధిప్పాయో. సచే ధమ్మానం కుసలాది భావో సహజాత హేతుప్పటిబద్ధో సియా. ఏవం సతి, హేతు పచ్చయే కుసల హేతుతో లద్ధ పచ్చయాని రూపాని కుసలాని భవేయ్యుం. అకుసల హేతుతో లద్ధ పచ్చయాని రూపాని అకుసలాని భవేయ్యుం. న చ భవన్తి. తస్మా సో వాదో అయుత్తో యేవాతి. ఇదాని పున తం థేరవాదం పగ్గహేతుం ‘‘యథాపనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ధమ్మేసూ’’తి చతుస్సచ్చ ధమ్మేసు. ముయ్హనకిరియా నామ అన్ధకార కిరియా. ధమ్మచ్ఛన్దో నామ దానం దాతుకామో, సీలం పూరేతుకామో, భావనం భావేతుకామో ఇచ్చాదినా పవత్తో ఛన్దో. ‘‘అక్ఖన్తీ’’తి అక్ఖమనం, అరోచనం, అమనాపో. పాప ధమ్మ పాపా రమ్మణ విరోధో నామ కామరాగట్ఠానీయేహి సత్తవిధ మేథున ధమ్మాదీహి పాప ధమ్మేహి చేవ పఞ్చకామగుణా రమ్మణే హి చ చిత్తస్స విరోధో, జేగుచ్ఛో పటికూలో. ముయ్హనకిరియా పన ఏకన్త అకుసల జాతికా ఏవ హోతి. ఏత్తావతా మోహమూల చిత్త ద్వయే మోహో అత్తనో ధమ్మతాయ అకుసలో హోతీతి ఇమమత్థం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘ఏవం సన్తే’’తిఆదికం తత్థ దోసారోపనం విధమతి. ఇదాని అహేతుక చిత్తుప్పాద రూప నిబ్బానాని అత్తనో ధమ్మతాయ అబ్యాకతాని హోన్తీతి ఇమమత్థం పతిట్ఠాపేతుం ‘‘యోచ ధమ్మో’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఏత్తకమేవా’’తి అఞ్ఞం దుక్కర కారణం నత్థీతి అధిప్పాయో. ‘‘అహేతుక చిత్తానం’’తి అహేతుక చిత్తుప్పాదానం. అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ సిద్ధో. ఏత్తావతా-అహేతుక. ల. నిబ్బానాని అత్తనో ధమ్మతాయ అబ్యాకతాని హోన్తీ-తి ఇమమత్థం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘ఏవం సన్తే’’తిఆది తత్థ దోసారోపనం అపనేతి. ఇదాని సబ్బోపి మోహో అత్తనో ధమ్మతాయ అకుసల భావేఠత్వా అఞ్ఞేసం ఇచ్ఛా నామ అత్థి, అక్ఖన్తి నామ అత్థీతి ఏవం వుత్తానం ఇచ్ఛా అక్ఖన్తి ధమ్మానమ్పి అకుసల భావం సాధేతీతి దస్సేతుం ‘‘తత్థ మోహో’’తిఆదిమాహ. ‘‘ముయ్హన నిస్సన్దాని ఏవా’’తి ముయ్హనకిరియాయ నిస్సన్దప్ఫలాని ఏవ. న కేవలం సో లోభాదీనం అకుసలభావం సాధేతి, అథ ఖో అలోభాదీనమ్పి కుసలభావం సో ఏవ సాధేతీతి దస్సేతుం ‘‘అలోభాదీనఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అవిజ్జానుసయేన సహేవ సిద్ధో’’తి తాని సత్తసన్తానే అవిజ్జానుసయే అప్పహీనే కుసలాని హోన్తి. పహీనే కిరియాని హోన్తీతి అధిప్పాయో. ఇదాని లోభ దోసానం అలోభాదీనఞ్చ హేతు కిచ్చం దస్సేతుం ‘‘తాని పన లోభాదీనీ’’తిఆది వుత్తం. రజ్జన దుస్సనానం నిస్సన్దాని రజ్జనాదినిస్సన్దాని. ‘‘దిట్ఠి మానాదీనీ’’తి దిట్ఠి మాన ఇస్సా మచ్ఛరియాదీని. అరజ్జన అదుస్సన అముయ్హనానం నిస్సన్దాని అరజ్జనాది నిస్సన్దాని. ‘‘సద్ధాదీనీ’’తి సద్ధా సతి హిరి ఓత్తప్పాదీని. ‘‘హేతుముఖేనపీ’’తి అహేతుక చిత్తుప్పాద రూప నిబ్బానానం అబ్యాకతభావో అత్తనో ధమ్మతాయ సిద్ధోతి వుత్తో. సహేతుక విపాక క్రియానం అబ్యాకత భావో పన అత్తనో ధమ్మతాయ సిద్ధోతిపి సహజాత హేతూనం హేతు కిచ్చేన సిద్ధోతిపి వత్తుం వట్టతీతి అధిప్పాయో. విభావ నిపాఠే. ‘‘మగ్గితబ్బో’’తి గవేసితబ్బో. అథ తేసం కుసలాది భావో సేససమ్పయుత్త హేతుప్పటి బద్ధో సియాతి యోజనా. ‘‘అప్పటి బద్ధో’’తి హేతునా అప్పటి బద్ధో. ‘‘కుసలాదిభావో’’తి కుసలాదిభావో సియా. ‘‘సో’’తి కుసలాదిభావో. ‘‘అహేతుకానం’’తి అహేతుక చిత్తుప్పాద రూప నిబ్బానానం. ఇదాని ‘యాని చ లద్ధహేతు పచ్చయానీ’తిఆది వచనం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘యథాచా’’తిఆదిమాహ. ‘‘రూపారూప ధమ్మేసూ’’తి నిద్ధారణే భుమ్మ వచనం. ‘‘అరూప ధమ్మేసు ఏవా’’తి నిద్ధారణీయం. న రూప ధమ్మేసు ఫరన్తి. ఏవం సతి, కస్మా తే రూప ధమ్మా ఝానపచ్చయుప్పన్నేసు వుత్తాతి ఆహ ‘‘తే పనా’’తిఆదిం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘తం పన తేసం’’తి తేసం హంసాదీనం తం వణ్ణవిసేసం. ‘‘యోనియో’’తి మాతాపితు జాతియో. ‘‘అబ్యాకతానం పనాతి సబ్బం’’తి అబ్యాకతానం పన అబ్యాకతభావో నిరనుసయ సన్తానప్పటి బద్ధో, కమ్మప్పటి బద్ధో, అవిపాకభావప్పటి బద్ధో చాతి దట్ఠబ్బన్తి ఇదం సబ్బం. ‘‘వుత్త పక్ఖేపతతి యేవా’’తి తస్మిం పక్ఖే అన్తోగధమేవాతి అధిప్పాయో.

౧౩౨. కిచ్చసఙ్గహే. తస్మిం పరిక్ఖీణేతి సమ్బన్ధో. ‘‘కమ్మస్సా’’తి కమ్మన్తరస్స. చుతస్స సత్తస్స అభినిబ్బత్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘భవన్తరాదిప్పటి సన్ధాన వసేనా’’తి భవన్తరస్స ఆదికోటియా పటిసన్ధాన వసేన. భవసన్తానస్స పవత్తీతి సమ్బన్ధో. కథం పవత్తీతి ఆహ ‘‘యావ తం కమ్మం’’తిఆదిం. ‘‘అవిచ్ఛేదప్పవత్తి పచ్చయఙ్గభావేనా’’తి అవిచ్ఛేదప్పవత్తియా పధాన పచ్చయ సఙ్ఖాతేన అఙ్గభావేన. ఏతేన భవఙ్గపదే అఙ్గసద్దస్స అత్థం వదతి. తేనాహ ‘‘తస్సహీ’’తిఆదిం. ‘‘తస్సా’’తి భవఙ్గస్స. ఆవజ్జనం ఆవట్టనన్తి ఏకో వచనత్థో. తం వా ఆవజ్జేతీతి ఏకో. ‘‘తం’’తి చిత్త సన్తానం. ఆవట్టతి వా తం ఏత్థాతి ఏకో. ఆవట్టతి వా తం ఏతేనాతి ఏకో. ‘‘తం’’తి చిత్త సన్తానం. ఆవజ్జేతి వాతి ఏకో. ‘‘వోట్ఠబ్బనం’’తి వి-అవ-ఠపనంతి పదచ్ఛేదో. విభావని విచారణాయం. ‘‘ఏకావజ్జన పరికమ్మ చిత్తతో’’తి మగ్గేన వా అభిఞ్ఞాయ వా ఏకం సమానం ఆవజ్జనం అస్సాతి విగ్గహో. తస్సం వీథియం ‘ఆవజ్జనం, పరికమ్మం, ఉపచారో, అనులోమం, గోత్రభూ,తి ఏత్థ పరికమ్మ జవనచిత్తం ఇధ పరికమ్మ చిత్తన్తి వుత్తం. ‘‘తానీ’’తి మగ్గా భిఞ్ఞాజవనాని. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం విభావని పాఠే. ‘‘దీఘం అద్ధానం’’తి సకలరత్తియం వా సకల దివసం వా నిద్దోక్కమన వసేన దీఘం కాలం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘పటిసన్ధియాఠానం’’తి పటిసన్ధికిచ్చస్స ఠానం. కాలోహి నామ విసుం చిత్తస్స ఆరమ్మణ భూతో ఏకో పఞ్ఞత్తి ధమ్మోతి ఏతేన కాలో నామ సభావతో అవిజ్జమానత్తా కథం కిచ్చానం పవత్తిట్ఠానం నామ సక్కా భవితున్తి ఇమం ఆసఙ్కం విసోధేతి. ‘‘ఇతరథా’’తి తథా అగ్గహేత్వా అఞ్ఞథా కిచ్చట్ఠానానం అభేదే గహితే సతీతి అత్థో. ‘‘సయం సోమనస్స యుత్తంపీ’’తి కదాచి సయం సోమనస్స యుత్తంపి. ‘‘తం’’తి సోమనస్స సన్తీరణం. ‘‘లద్ధపచ్చయ భావేనా’’తి లద్ధఅనన్తర పచ్చయభావేన. ‘‘ఆసేవన భావ రహితం పీ’’తి ఆసేవన గుణ రహితమ్పి. తఞ్హి ఆసేవన పచ్చయే పచ్చయోపి న హోతి, పచ్చయుప్పన్నమ్పి న హోతీతి. ‘‘పరికమ్మ భావనా బలేన చ పవత్తత్తా’’తి ఇదం ఫలసమాపత్తి వీథియం ఫలజవనేసు పాకటం. సేసమేత్థసుబోధమేవ.

౧౩౩. ద్వారసఙ్గహే. ‘‘ఆదాసపట్టమయో’’తి ఆదాసపట్టేన పకతో. ‘‘ద్వే ఏవా’’తి ద్వే ఏవ ద్వారాని. ‘‘ద్వార సదిసత్తా’’తి నగర ద్వార సదిసత్తా. ‘‘కమ్మవిసేస మహాభూత విసేస సిద్ధేనా’’తి ఏత్థ కమ్మవిసేసేన చ మహాభూత విసేసేన చ సిద్ధోతి విగ్గహో. ఆవజ్జనాదీని చ వీథి చిత్తాని గణ్హన్తి. ‘‘యమ్హీ’’తి యస్మిం చక్ఖుమ్హి. తదేవ చక్ఖు చక్ఖుద్వారం నామాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తేసం ద్విన్నం’’తి రూప నిమిత్తానఞ్చ ఆవజ్జనాది వీథిచిత్తానఞ్చ. ‘‘విసయ విసయీ భావూపగమనస్సా’’తి ఏత్థ రూప నిమిత్తానం విసయభావస్స ఉపగమనం నామ చక్ఖు మణ్డే ఆపాతాగమనం వుచ్చతి. ఆవజ్జనాదీనం విసయీ భావస్స ఉపగమనం నామ తేసం నిమిత్తానం ఆరమ్మణ కరణం వుచ్చతి. ‘‘ముఖప్పథభూతత్తా’’తి ముఖమగ్గభూతత్తా. ఏవం ద్వార సద్దస్స కరణ సాధనయుత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అధికరణ సాధన యుత్తిం దస్సేతి ‘‘అథవా’’తిఆదినా. ‘‘రూపానం’’తి రూప నిమిత్తానం. ‘‘చక్ఖుమేవ చక్ఖు ద్వార’’న్తి ఏతేన చక్ఖుమేవ ద్వారం చక్ఖు ద్వారన్తి అవధారణ సమాసం దస్సేతి. ‘‘కారణం వుత్తమేవా’’తి హేట్ఠా చిత్తసఙ్గహే మనోద్వారావజ్జనపదే వుత్తమేవ. సబ్బం ఏకూన నవుతివిధం చిత్తం మనోద్వారమేవ నామ హోతి. తథాహి వుత్తం అట్ఠసాలినియం అయం నామమనో మనోద్వారం నామ న హోతీతి న వత్తబ్బోతి. ‘‘ఉపపత్తి ద్వారమేవా’’తి ఉపపత్తిభవ పరియాపన్నం కమ్మజద్వారమేవ. ‘‘ఇధ చా’’తి ఇమస్మిం సఙ్గహగన్థే చ. యఞ్చ సాధక వచనన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తత్థా’’తి విభావనియం. ‘‘తత్థేవ తం యుత్తం’’తి తస్మిం పాళిప్పదేసే ఏవ తం సాధక వచనం యుత్తం. ఇతరే ద్వే పచ్చయాతి సమ్బన్ధో. ‘‘మనఞ్చాతి ఏత్థా’’తి మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణంతి వాక్యే మనఞ్చాతిపదే. తత్థ పన జవన మనోవిఞ్ఞాణస్స ఉప్పత్తియా చతూసు పచ్చయేసు మనఞ్చాతి ఏత్థ ద్వారభూతం భవఙ్గమనో చ ఆవజ్జన మనో చాతి ద్వే పచ్చయా లబ్భన్తి. ధమ్మే చాతి పదే ధమ్మారమ్మణ సఙ్ఖాతో ఏకో పచ్చయో లబ్భతి. చ సద్దేన మనోవిఞ్ఞాణ సమ్పయుత్తక్ఖన్ధా గయ్హన్తి. ఏవం చత్తారో పచ్చయా హోన్తి. ‘‘ఏత్థ చా’’తి ఇమస్మిం అట్ఠకథా వచనే. ‘‘సన్నిహిత పచ్చయానం ఏవ తత్థ అధిప్పేతత్తా’’తి పటిచ్చ సద్దసామత్థియేన ఆసన్నే ధరమానపచ్చయానం ఏవ తస్మిం పాళివాక్యే అధిప్పేతత్తా. ‘‘ద్వారభావారహస్సా’’తి విసయ విసయీనం వుత్త నయేన పవత్తి ముఖభావారహస్స. ఏతేన ఆరమ్మణాని ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తు వా, మావా, వీథి చిత్తాని పవత్తన్తువా, మావా, అప్పమాణం. పభస్సరప్పసన్నభావేన ద్వారభావా రహతా ఏవ పమాణన్తి దీపేతి. ‘‘నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం’’తి సన్నిట్ఠానం ఏత్థ గన్తబ్బం. ద్వారవికార మూలకాని తాదిసాని కిచ్చాని యేసం తాని తం కిచ్చవన్తాని. ‘‘కమ్మవసేన సిజ్ఝన్తీ’’తి సత్తసన్తానే పవత్తన్తీతి అధిప్పాయో. తం కిచ్చవన్తాని చిత్తాని. విభావని పాఠే ‘‘మనోద్వార సఙ్ఖాత భవఙ్గతో’’తి మనోద్వార సఙ్ఖాత భవఙ్గ భావతో చ. ‘‘ఆరమ్మణన్తరగ్గహణవసేన అప్పవత్తితో’’తి పటిసన్ధి చిత్తేన యథా గహితం కమ్మకమ్మనిమిత్తాదికం ఆరమ్మణం ముఞ్చిత్వా పవత్తికాలే ఛసు ద్వారేసు ఆపాతాగతస్స ఆరమ్మణన్తరస్స గహణ వసేన అప్పవత్తితో చ. హేట్ఠాపి పఞ్చద్వారా వజ్జన చక్ఖు విఞ్ఞాణ సమ్పటిచ్ఛన సన్తీరణ వోట్ఠబ్బన కామావచరజవన తదా రమ్మణ వసేనాతిఆదినా కిచ్చసీసేనేవ. ల. వుత్తో. ఏత్థహి ఆవజ్జన సమ్పటిచ్ఛనాదీని కిచ్చ విసేసానం నామాని హోన్తి. ‘‘చే’’తి చే వదేయ్య. ‘‘నా’’తి న వత్తబ్బం. ‘‘తథా అస్సుతత్తా’’తి ఏకూన వీసతి ద్వార విముత్తానీతి చ, ఛ ద్వారికాని చేవ ద్వార విముత్తానీతి చ, మహగ్గత విపాకాని ద్వార విముత్తానే వాతి చ, సుతం. న పన ద్వారిక విముత్తానీతి సుతం.

౧౩౪. ఆరమ్మణ సఙ్గహే. ‘‘దుబ్బల పురిసేనా’’తి గేలఞ్ఞాభిభూతత్తా వా జరాభిభూతత్తా వా దణ్డేన వా రజ్జుకేన వా వినా ఉట్ఠాతుమ్పి పతిట్ఠాతుమ్పి అపరాపరం గన్తుమ్పి అసక్కోన్తేన దుబ్బల పురిసేన దణ్డకం వా రజ్జుకం వా ఆలమ్బియతి. ఆలమ్బిత్వా ఉట్ఠాతి. పతిట్ఠాతి. అపరాపరం గచ్ఛతి. ఏవమేవ. అముఞ్చ మానేహి హుత్వాతి పాఠసేసో. ‘‘ఆగన్త్వా’’తి ఆరమ్మణ కరణ వసేన తతో తతో ఆగన్త్వా. ‘‘విసుం సిద్ధానీ’’తి ఆలమ్బియతీతి ఏతస్మిం అత్థే సతి, ఆలమ్బణన్తి సిజ్ఝతి. ఆరమ్మణన్తి న సిజ్ఝతి. తాని ఏత్థ ఆగన్త్వా రమన్తీతి ఏతస్మిం అత్థే సతి, ఆరమ్మణన్తి సిజ్ఝతి. ఆలమ్బణన్తి న సిజ్ఝతి. ఏవఞ్చ సతి ఏకం పదం ద్వీహివాక్యేహి దస్సనం న సున్దరన్తి. ‘‘అఞ్ఞాని ఆరమ్మణానీ’’తి రూపారమ్మణతో అఞ్ఞాని సద్దారమ్మణాదీని. ‘‘ఆగచ్ఛతీ’’తి ఆవిభావం గచ్ఛతి, ఉప్పాదప్పవత్తి వసేన పచ్చక్ఖభావం పాపుణాతి. ‘‘ఆగచ్ఛిత్థా’’తి ఆవిభావం గచ్ఛిత్థ, ఉప్పాదప్పవత్తి వసేన పచ్చక్ఖభావం పాపుణిత్థ. ‘‘అనాగతం’’తి ఏత్థ న కారో అవత్థా వసేన పటిసేధో. యో ధమ్మో పచ్చయ సామగ్గియం సతి ఆగమన జాతికో ఉప్పజ్జన సీలో. సో ఏవ ఇదాని ఆగచ్ఛతి, ఇదాని ఆగచ్ఛిత్థ, ఇదాని ఆగమన జాతియం ఠితో, నాగచ్ఛతి నాగచ్ఛిత్థాతి ఇమినా అత్థేన సో అనాగతో నామ. నిబ్బాన పఞ్ఞత్తియో పన ఆగమన జాతికా న హోన్తి. తస్మా ఆగమనప్పసఙ్గాభావతో అనాగతాతి న వుచ్చన్తీతి. తేనాహ ‘‘ఉప్పాద జాతికా’’తిఆదిం. ‘‘తం విచారేతబ్బం’’తి వత్వా విచారణాకారం దస్సేతి ‘‘సబ్బేపిహీ’’తిఆదినా. తే యదా వత్తబ్బ పక్ఖే తిట్ఠన్తీతి సమ్బన్ధో. ఉప్పాద జాతికానఞ్ఞేవ సఙ్ఖత ధమ్మానం. తాసం నిబ్బాన పఞ్ఞత్తీనం. ‘‘న తథా ఇమేసం’’తి ఇమేసం ద్వార విముత్తానం ఆరమ్మణం పన తథా న హోతీతి యోజనా. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం భవ విసేసే. విభావనిపాఠే ‘‘ఆవజ్జనస్సవియా’’తి ఆవజ్జనస్స ఆరమ్మణం వియ. అగ్గహితమేవ హుత్వా. ‘‘ఏకవజ్జన వీథియం అగ్గహిత భావో ఇధ న పమాణ’’న్తి ఛ ద్వారగ్గహితన్తి ఇధ అప్పమాణం. భవన్తరే గహితస్స అధిప్పేతత్తా. ‘‘కాలవిముత్త సామఞ్ఞం’’వాతి యం కిఞ్చికాల విముత్తం వా న హోతీతి అధిప్పాయో. ఆగమసిద్ధి వోహారో నామ ‘‘కమ్మన్తి వా, కమ్మనిమిత్తన్తి వా, గతి నిమిత్తన్తి వా, పసిద్ధో వోహారో వుచ్చతి. అజాత సత్తురాజా సఙ్కిచ్చజాతకేపి పితరం మారేతి. తస్మా ‘‘ద్వీసుభవేసూ’’తి వుత్తం. ‘‘ఛ హి ద్వారేహీ’’తి కరణ భూతేహి ఛహి చక్ఖాది ద్వారేహి. ‘‘మరణాసన్న జవనేహీ’’తి కత్తు భూతేహి మరణాసన్నే పవత్తేహి ఛ ద్వారిక జవనేహి. ‘‘అనేకం సభావం’’తి అనేకన్త భావం. యఞ్హి ఆరమ్మణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘కేనచి ద్వారేన అగ్గహితమేవ హోతీ’’తి ఏత్థ అసఞ్ఞీ భవతో చుతానం సత్తానం కామపటిసన్ధియా కమ్మాది ఆరమ్మణం భవన్తరే కేనచి ద్వారేన అగ్గహితన్తి యుత్తం. కస్మా, తస్మిం భవే కస్సచిద్వారస్సేవ అభావతో. అరూపభవతో చుతానం పన కామపటిసన్ధియా గతి నిమిత్త సమ్మతం ఆరమ్మణం కథం భవన్తరే కేనచి ద్వారేన అగ్గహితం భవేయ్య, మనోద్వారగ్గహితమేవ భవేయ్యాతి ఇమం చోదనం విసోధేతుం ‘‘ఏత్థ చ యస్మా పట్ఠానే’’తిఆది వుత్తం. తతో చుతానం సత్తానం యా కామపటిసన్ధి, తస్సాకామపటి సన్ధియా. పచ్చుప్పన్నం గతినిమిత్తం ఆరమ్మణం ఏతిస్సాతి విగ్గహో. కామపటిసన్ధి. పరేసం పయోగ బలేనాపి కమ్మాదీనం ఉపట్ఠానం నామ హోతీతిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘సుట్ఠు ఆసేవితానం’’తి చిరకాలం సఙ్ఘ వత్త చేతియవత్త కరణాదివసేన తం తం భావనా కమ్మవసేన చ సుట్ఠు ఆసేవితానం కమ్మకమ్మనిమిత్తానం. ‘‘హోతి యేవా’’తి కమ్మాదీనం ఉపట్ఠానం నామ హోతియేవ. ‘‘ఆగన్త్వా’’తి ఇమం మనుస్స లోకం ఆగన్త్వా గణ్హన్తియేవ. తదాపి నిరయపాలేహి దస్సితం తం తం గతి నిమిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా చవన్తి. ‘‘తం’’తి రేవతిం నామ ఇత్థిం. నను నిరయపాలా నామ తావతింసా భవనం గన్తుం న సక్కుణేయ్యున్తి. నో నసక్కుణేయ్యుం. కస్మా, మహిద్ధిక యక్ఖ జాతికత్తాతి దస్సేతుం ‘‘తేహీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘వేస్సవణ దూతా’’తి వేస్సవణమహారాజస్స దూతా. ‘‘ఉపచారజ్ఝానేఠత్వా’’తి అప్పనాఝానం అపత్తతాయ ఉపచారభావనాభూతే కామావచరజ్ఝానేఠత్వా. ‘‘తానేవ నిమిత్తానీ’’తి పథవీకసిణ నిమిత్తాదీని పటిభాగ నిమిత్తాని. ‘‘కామపటిసన్ధియా ఆరమ్మణం’’తి తేహి నిమిత్తారమ్మణేహి అఞ్ఞం ఉపచార భావనా కమ్మం వా యం కిఞ్చి అనురూపం గతి నిమిత్తం వా. ‘‘తానేవ నిమిత్తాని గహేత్వా’’తి వచనేన తాని నిమిత్తాని మరణాసన్న జవనేహి గహితానీతి దస్సేతి. తాని చ పఞ్ఞత్తి ధమ్మత్తా కామపటిసన్ధియా ఆరమ్మణం న హోన్తీతి. ‘‘పచ్చుప్పన్నగతి నిమిత్తే సిద్ధే సిద్ధమేవా’’తి తస్మిం భవే గతస్స తత్థ యావజీవమ్పి అను భవితబ్బం ఆరమ్మణం నామ తస్మిం ఖణే ధరమానం పచ్చుప్పన్నమ్పి అత్థి. తతో వడ్ఢమానం అనాగతమ్పి అత్థి. తత్థ పచ్చుప్పన్నే ఉపట్ఠహన్తే పటిసన్ధియా ఆరమ్మణం సమ్పజ్జతి. అనాగతం పన అనుపట్ఠహన్తమ్పి పచ్చుప్పన్నే అన్తోగధసదిసం హోతీతి అధిప్పాయో. విభావని పాఠేన చ పచ్చుప్పన్న గతినిమిత్తం వియ ఆపాతమాగతం, కస్మా, పచ్చుప్పన్న గతి నిమిత్తేనేవ కిచ్చ సిద్ధితో-తి అధిప్పాయో. సేసమేత్థ సుబోధం. ‘‘తానిహీ’’తిఆదీసు. కేచి వదన్తి. అనేజోసన్తి మారబ్భ. యం కాలమకరీమునీతి వుత్తత్తా సబ్బఞ్ఞు బుద్ధాదీనం పరినిబ్బాన చుతి చిత్తం సన్తి లక్ఖణం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతి. తం సబ్బథాపి కామావచరా లమ్బణా నేవాతి ఇమినా అపనేతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘తా నిహి సబ్బఞ్ఞు బుద్ధానం ఉప్పన్నాని పీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘లోకుత్తర ధమ్మా’’తిఆదీసు. ‘‘తానీ’’తి ద్వాదసా కుసల చిత్తాని అట్ఠఞాణ విప్పయుత్త కుసల క్రియ జవనాని చ. అజ్ఝాన లాభినో పుథుజ్జనా మహగ్గతజ్ఝానానిపి ఆలమ్బితుం న సక్కోన్తీతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞత్తియా సహ కామావచరా రమ్మణానీ’’తి. ‘‘తానే వా’’తి ఞాణ సమ్పయుత్త కామ కుసలాని ఏవ. ఝానలాభీనం తానేవ ఞాణ సమ్పయుత్తకామ కుసలాని. హేట్ఠిమ ఫలట్ఠానం తానేవ అత్తనా అధిగత మగ్గఫల నిబ్బానా రమ్మణాని. ‘‘ఝానాని పత్థేన్తీ’’తి ఆయతిం ఝానలాభినో భవేయ్యామాతి పత్థనం కరోన్తి. ‘‘తేసం పీ’’తి తేసం పుథుజ్జనానమ్పి. ‘‘తే’’తి తే లోకుత్తర ధమ్మా. ‘‘అనుభోన్తీ’’తి సమ్పాపుణన్తి. ‘‘నవనిపాతే’’తి అఙ్గుత్తర నికాయే నవనిపాతే. సేసం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౧౩౫. వత్థుసఙ్గహే. ‘‘వత్థూ’’తి నిస్సయ విసేసో వుచ్చతి. తాని నిస్సయ వత్థూని యేసం తాని తబ్బత్థుకాని. ‘‘తేసఞ్చ సద్దో న యుజ్జతీ’’తి తేసం వాదే చ సద్దో న యుజ్జతి. న హి అలుత్త చ కారం ద్వన్ద పదం నామ అత్థీతి. ‘‘పుబ్బపదేసు ఆనేతబ్బో’’తి చక్ఖు వత్థు చ సోతవత్థు చాతిఆదినా ఆనేతబ్బో. సమాస పదం న యుజ్జతి. న హి సమాస పదతో ఏక దేసం అఞ్ఞత్థ ఆనేతుం యుజ్జతీతి. అవిభత్తిక నిద్దేసో నామ చక్ఖుం, సోతం, ఘానం, జివ్హా, కాయో, హదయం, వత్థు చాతి వత్తబ్బే పుబ్బపదేసు అవిభత్తిక నిద్దేసో. ఏవఞ్చసతి వత్థు సద్దో చ సద్దో చ పుబ్బపదేసు ఆనేతుం లబ్భన్తీతి. కామతణ్హాయ అధీనేన ఆయత్తేన కామావచర కమ్మేన నిబ్బత్తా కామతణ్హాధీన కమ్మ నిబ్బత్తా. ‘‘రూపాదీనం పరిభోగో’’తి రూపాదీనం పఞ్చకామగుణానం పరిభోగో. ‘‘పరిత్తకమ్మం పీ’’తి సబ్బం కామావచర కమ్మమ్పి. ‘‘పూరయమానం’’తి పరిపూరేన్తం. చక్ఖు దస్సనానుత్తరియం నామ. సోతం సవనానుత్తరియం నామ. సబ్బేసం దస్సన కిచ్చానం మజ్ఝే బుద్ధ దస్సనా దివసేన అనుత్తరం దస్సనం జనేతీతి దస్సనానుత్తరియం. ఏవం సవనానుత్తరియేపి చతుసచ్చ ధమ్మస్సవనా దివసేనాతి వత్తబ్బం. ‘‘అజ్ఝత్త బహిద్ధ సన్తా నేసు పీ’’తి అజ్ఝత్త సన్తానేపి బహిద్ధ సన్తానేపి. ‘‘సుద్ధే’’తి కేనచి ఆలోకేన చ అన్ధకారేన చ విరహితే. ఆలోకో హి ఏకో రూప విసేసో. తథా అన్ధకారో చ. తే చ తత్థ నత్థి. ‘‘ఇమస్మిం సఙ్గహే’’తి వత్థు సఙ్గహే. విసిట్ఠం జాననం విజాననం. తఞ్చ విజాననం తీసు మనోధాతూసు నత్థీతి వుత్తం ‘‘విజానన కిచ్చాభావతో’’తి. ఆవజ్జన కిచ్చం కిమేతన్తి, మనసికార మత్తం హోతి. సమ్పటిచ్ఛన కిచ్చఞ్చ పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి యథా గహితానేవ పఞ్చారమ్మణాని సమ్పటిచ్ఛన మత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘విసేసజానన కిచ్చాని న హోన్తీ’’తి. దస్సనం, సవనం, ఘాయనం, సాయనం, ఫుసన, న్తి ఇమాని కిచ్చాని థోకం విసేస జానన కిచ్చాని హోన్తీతి వుత్తం ‘‘పచ్చక్ఖతో దస్సనా దివసేనా’’తిఆదిం. థోకం విసేస జానన కిచ్చాని హోన్తి. తస్మా తాని పఞ్చవిఞ్ఞాణానీతి వుత్తాని. అవసేసా పన సన్తీరణాదయో మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో నామాతి సమ్బన్ధో. నను మననట్ఠేన మనో చ తం విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణఞ్చాతి వుత్తేపి పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి విసేసో నత్థీతి ఆహ ‘‘అతిస్సయ విసేస జానన ధాతుయోతి అత్థో’’తి. ఏవం సన్తేపి సో అత్థో సద్దయుత్తియా సిద్ధో న హోతి. యదిచ్ఛా వసేన వుత్తో హోతీతి ఆహ ‘‘పరియాయ పదానం’’తిఆది. ఏతేన సో అత్థో సద్దయుత్తియా ఏవ సిద్ధో. న యదిచ్ఛావసేన వుత్తోతి దస్సేతి. ‘‘విసేసన సమాసే’’తి మనో చ తం విఞ్ఞాణఞ్చాతి మనోవిఞ్ఞాణన్తి ఏవరూపే కమ్మధారయ సమాసే. ‘‘పదట్ఠానం’’తి ఏత్థ పదన్తి చ ఠానన్తి చ కారణత్థ వచనాని, తస్మా పరియాయ సద్దా నామ. పదఞ్చ తం ఠానఞ్చాతి వుత్తే అతిస్సయ కారణన్తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. తథా దుక్ఖ దుక్ఖం, రూప రూపం, రాజ రాజా, దేవదేవోతిఆదీని. ‘‘కత్థచి దిస్సతి యుజ్జతి చా’’తి న హి కత్థచి దిస్సతి చ. సచేపి కత్థచి దిస్సేయ్య, న హి యుజ్జతి చాతి అత్థో. ‘‘మనసో విఞ్ఞాణం’’తి ఏత్థ పటిసన్ధి చిత్తతో పట్ఠాయ యావచుతి చిత్తా అన్తరే సబ్బం చిత్త సన్తానం సత్త విఞ్ఞాణ ధాతూనం వసేన విభాగం కత్వా అత్థో వత్తబ్బో. పఞ్చద్వారా వజ్జనఞ్చ సమ్పటిచ్ఛన ద్వయఞ్చ మనోధాతు మత్తత్తా మనో నామ. పఞ్చవిఞ్ఞాణాని విఞ్ఞాణ మత్తాని నామ. అవసేసాని సబ్బాని విఞ్ఞాణాని మనస్స విఞ్ఞాణన్తి అత్థేన మనోవిఞ్ఞాణాని నామ. తత్థ ‘‘మనస్స విఞ్ఞాణం’’తి అనన్తర పచ్చయ భూతస్స వా మనస్స పచ్చయుప్పన్న భూతం విఞ్ఞాణం. ఏత్థ సమ్పటిచ్ఛన ద్వయం పచ్చయమనో నామ. సన్తీరణతో పట్ఠాయ యావ ద్వారన్తరే పఞ్చద్వారా వజ్జనం నాగచ్ఛతి, తావ అన్తరే సబ్బం మనోవిఞ్ఞాణ సన్తానం పచ్చయుప్పన్న విఞ్ఞాణం నామ. పున ‘‘మనస్స విఞ్ఞాణ’’న్తి పచ్చయుప్పన్న భూతస్స మనస్స పచ్చయ భూతం విఞ్ఞాణం. ఏత్థ పఞ్చద్వారా వజ్జనం పచ్చయుప్పన్న మనో నామ. తతో పురే సబ్బం మనోవిఞ్ఞాణ సన్తానం పచ్చయ మనో నామ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యం. అవసేసాపనాతిఆదీసు. ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతు భావం సమ్భావేతీ’’తి అవసేసా పన ధమ్మా మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ నామ హోన్తి, హదయ వత్థుఞ్చ నిస్సాయయేవ వత్తన్తీతి ఏవం తేసం ధమ్మానం మనోవిఞ్ఞాణధాతు భావఞ్చ సమ్భావేతి, వణ్ణేతి. సుట్ఠు పకాసేతీతి అత్థో. ఏత్థ పనాతిఆదీసు. ‘‘పాళియం’’తి ఇన్ద్రియ సంయుత్త పాళియం. దుతీయజ్ఝానే ఏవ అపరిసేస నిరోధ వచనం విరుద్ధం సియా. కథం, సచే పటిఘో అనీవరణా వత్థో నామ నత్థి. పథమజ్ఝానతో పుబ్బే ఏవ సో నిరుద్ధో సియా. అథ దుతీయజ్ఝానుపచారేపి సో ఉప్పజ్జేయ్య, పథమజ్ఝానమ్పి పరిహీనం సియా. తస్మిం పరిహీనే సతి, దుతీయజ్ఝానమ్పి నుప్పజ్జేయ్య. ఏవం విరుద్ధం సియా. ‘‘పురిమ కారణమేవా’’తి అనీవరణా వత్థస్స పటిఘస్స అభావతోతి కారణం ఏవ. పరతోఘోసో నామ సావకానం సమ్మాదిట్ఠిప్పటిలాభాయ పధాన పచ్చయో హోతి. సో చ అరూపభవే నత్థి. ధమ్మాభిసమయో నామ చతుసచ్చ ధమ్మప్పటివేధో, బుద్ధా చ పచ్చేక సమ్బుద్ధా చ సయమ్భునో పరతో ఘోసేన వినా ధమ్మం పటివిజ్ఝన్తి. తే చ తత్థ నుప్పజ్జన్తి. ‘‘రూపవిరాగ భావనాయా’’తి రూపవిరాగ భావనా బలేన. తేసం రూపావచర చిత్తానం. ‘‘సమతిక్కన్తత్తా’’తి తేసు నికన్తిప్పహానవసేన సుట్ఠు అతిక్కన్తత్తా. సేసం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యం.

పకిణ్ణకసఙ్గహదీపనియాఅనుదీపనానిట్ఠితా.