౨. చేతసికసఙ్గహఅనుదీపనా

౬౮. ఏవం చిత్త సఙ్గహస్స దీపనిం కత్వా చేతసిక సఙ్గహస్స దీపనిం కరోన్తో పథమం పుబ్బాపరాను సన్ధిఞ్చ ఆదిగాథాయ పయోజన సమ్బన్ధఞ్చ దస్సేతుం ‘‘ఏవం’’తిఆది మారద్ధో. తత్థ ‘‘అనుపత్త’’న్తిఆదిమ్హి చిత్తం చేతసికం రూపం, నిబ్బానమితిసబ్బథాతి ఏవం అనుక్కమో వుత్తో. తేన అనుక్కమేన అనుపత్తం. హేతు విసేసనఞ్చేతం. యస్మా చిత్తసఙ్గహానన్తరం చేతసిక సఙ్గహో అనుపత్తో, తస్మా ఇదాని తం సఙ్గహం కరోతీతి దీపేతి. చత్తారి సమ్పయోగ లక్ఖణాని ‘ఏకుప్పాదతా, ఏక నిరోధతా, ఏకా రమ్మణతా, ఏక వత్థుకతా,తి. ‘‘చేతసి యుత్తా’’తి చిత్తస్మిం నియుత్తా. చిత్తం నిస్సాయ అత్తనో అత్తనో కిచ్చేసు ఉస్సుక్కం ఆపన్నాతి అత్థో. ‘‘చేతసా వాయుత్తా’’తి చిత్తేన వా సమ్పయుత్తా. చిత్తేన సహ ఏకీభావం గతాతి అత్థో. ‘‘సరూపదస్సన’’న్తి సఙ్ఖ్యాసరూపదస్సనం. సిద్ధపదం నామ పకతి పచ్చయేహి నిప్ఫన్న పదం. ‘‘పుబ్బన్తతో’’తి ఏకస్ససఙ్ఖత ధమ్మస్స పథమ భాగతో. ఉద్ధం పజ్జనం నామ కతమన్తి ఆహ ‘‘సరూపతో పాతుభవన’’న్తి. ధాతు పాఠేసు-జనిపాతుభావే-తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘జాతీతి వుత్తం హోతీ’’తి. ‘‘సరూప వినాసో’’తి సరూపతో పాతుభవన్తస్స భావస్స వినాసో అన్తరధానం. ‘‘ఏవం పరత్థ పీ’’తి పరస్మిం ఏకాలమ్బణవత్థుకాదిపదేపి. ‘‘ఏక చిత్తస్సపి బహుదేవా’’తి చక్ఖు విఞ్ఞాణం రూపం పస్సన్తం ఏకమేవ రూపం పస్సతీతి నత్థి. అనేకాని ఏవరూపాని ఏకతో కత్వా పస్సతి. సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవఞ్చ కత్వా పాళియం. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖు విఞ్ఞాణం. సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణన్తిఆదినా వత్థుద్వారేసు ఏకవచనం వత్వా ఆరమ్మణేసు బహువచనం కతన్తి. ‘‘ఏకత్తం ఉపనేత్వా’’తి చక్ఖు విఞ్ఞాణే బహూనిపి రూపారమ్మణాని రూపతా సమఞ్ఞేన ఏకీభావం కత్వా ఏకం ఆరమ్మణన్త్వేవ వుత్తన్తి అధిప్పాయో. సద్దారమ్మణాదీసుపి ఏసేవ నయో. తం న సున్దరం. కస్మా. అత్థ విసేసస్స అవిఞ్ఞాపనతో. కోపనాయం అత్థ విసేసోతి. యాచిత్తస్స జాతి, సాయేవ ఫస్సాదీనన్తిఆదికో అత్థో. తేనాహ ‘‘అథ ఖో’’తిఆదిం. అధిప్పేతా ఏకుప్పాదతా. ఏస నయో ఏక నిరోధతాదీసు. ‘‘మూలటీకాయ’’న్తి రూపకణ్డమూలటీకాయం. ‘‘సహేవా’’తి ఏకతో ఏవ. ‘‘ఉప్పాదాదిప్పవత్తితో’’తి ఉప్పాదస్స చ జీరణస్స చ నిరోధస్స చ పవత్తితో. ‘‘ఉప్పాదాదయో’’తి ఉప్పాద జీరణ నిరోధా. జాతిజరామరణానీతి వుత్తం హోతి. ‘‘చేతసికామతా’’తి చేతసికా ఇతి విఞ్ఞాతా. ‘‘భావప్పధానం’’తి ఏకుప్పాద భావో ఏకుప్పాదోతి వుత్తో. తథా ఏక నిరోధాదీసు. యథా ఇదంపి సఙ్ఘేరతనం పణీత-న్తిఆదీసు అయం రతన భావో పణీతోతి హేత్థ అత్థో. ‘‘యే’’తి యే ధమ్మా. ‘‘సహజాత పచ్చయుప్పన్న రూపాని పీ’’తి సహజాతపచ్చయతో ఉప్పన్నాని రూపానిపి. చేతసికాని నామ సియున్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తదా యత్త వుత్తితాయా’’తి చిత్తాయత్తవుత్తియాయ. ‘‘చేతోయుత్తానీ’’తి హేతు విసేసనం. తదేవ హేతుమన్త విసేసనన్తి చ హేతు అన్తో నీతవిసేసనన్తి చ హేతు అన్తో గధవిసేసనన్తి చ వదన్తి. ‘‘తేస’’న్తి చిత్తస్స సహజాతపచ్చయుప్పన్నరూపానం. ‘‘నానుభోన్తీ’’తి నపాపుణన్తి. ‘‘న హి సక్కా జానితుం’’తి ఏతేన భూతకథన విసేసనాని ఏతానీతి దీపేతి. భూతకథనంపి సమానం వత్తిచ్ఛావసేన బ్యవచ్ఛేదకంపి సమ్భవతి. ‘‘వయోపఞ్ఞాయతీ’’తి వినాసో పకాసతి. ‘‘ఠితాయా’’తి తిట్ఠ మానాయ వేదనాయ. అఞ్ఞో పకారో అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథా భావో అఞ్ఞథత్తం. జరావసేన పరిణామోతి వుత్తం హోతి. యో పథవీధాతుయా ఉప్పాదో, యా ఠితి, యా అభినిబ్బత్తి, యో పాతుభావో. ఏసో దుక్ఖస్స ఉప్పాదో, ఏసా రోగానం ఠితి, ఏసో జరామరణస్స పాతుభావోతి యోజనా. ‘‘ఇతరథా’’తి ఇతో అఞ్ఞథా గహితే సతీతి అత్థో. ఏకస్మిం రూపారూపకలాపే నానా ధమ్మానం వసేన బహూసు ఉప్పాదేసు చ నిరోధేసు చ గహితేసూతి వుత్తం హోతి. ‘‘వికారరూపానం’’తి విఞ్ఞత్తి ద్వయ లహుతాదిత్తయానం. సబ్బానిపి ఉపాదారూపాని చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పవత్తత్తా మహాభూత గణనాయ చత్తారి చత్తారి సియుంతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘సబ్బేసమ్పి వా’’తిఆదివుత్తం. సబ్బేసమ్పి వా చక్ఖాదీనం ఉపాదారూపానం ఏకేకస్మిం కలాపే బహుభావో వత్తబ్బో సియాతి యోజనా. కస్మా బహుభావో వత్తబ్బోతి ఆహ ‘‘చతున్నం మహాభూతాన’’న్తిఆదిం.

యది ఏవం, ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే లహుతాదీనిపి ఏకేకాని ఏవ సియుం, అథ కిమత్థం ద్వే ద్వే కత్వా వుత్తానీతి ఆహ ‘‘కాయలహుతా చిత్త లహుతాదయోపనా’’తిఆదిం. ‘‘ఇమమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా’’తి ఈదిసం వినిచ్ఛయత్తం అచిన్తేత్వాతి అధిప్పాయో. విభావనిపాఠే ‘‘చిత్తానుపరివత్తినో’’తి ఏతేన చిత్తేన ఉప్పజ్జిత్వా తేనేవ చిత్తేన సహనిరుజ్ఝనవసేన చిత్తం అనుపరివత్తిస్స. ‘‘పసఙ్గా’’తి చేతసికతా పసఙ్గో. ‘‘పురేతరముప్పజ్జిత్వా’’తి పురేతరం ఏకేన చిత్తేన సహ ఉప్పజ్జిత్వాతి అధిప్పాయో. ‘‘చిత్తస్సభఙ్గక్ఖణే’’తి అఞ్ఞస్స సత్తర సమ చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే. తథా రూపధమ్మానం పసఙ్గో న సక్కా నీవారేతుం తియోజనా. ‘‘పసఙ్గో’’తి చేతసికతా పసఙ్గో. ‘‘అలమతి పపఞ్చేనా’’తి అభిధమ్మే వేదనాత్తికేటీకాసు వియ అతి విత్థారేన నిరత్థకం హోతీతి అత్థో. ‘‘నిరత్థకం’’తి విభావనియం పపఞ్చో నిరత్థకో ఏవాతి అధిప్పాయో.

౬౯. ఫస్సవచనత్థే. ‘‘ఫుసతీ’’తి ఆరమ్మణం ఆహనతి, సఙ్ఘట్టేతి. తఞ్చ సఙ్ఘట్ట నం నదోసపటిఘస్స వియ ఆరమ్మణస్స విబాధనం హోతి, అథ ఖో భమరస్స పదుమ పుప్ఫేసు పుప్ఫర సగ్గహణం వియ విజానన మత్తే అఠత్వా ఆరమ్మణ రసపాతుభావత్థం యథారమ్మణం సంహనన మేవాతి దస్సేతుం ‘‘ఫుసనఞ్చేత్థా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఆహచ్చా’’తి ఆహనిత్వా సమ్పాపుణిత్వా. ‘‘ఉపహచ్చా’’తి తస్సేవ వేవచనం. అయమత్థో కథం పాకటోతి ఆహ ‘‘యతో’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘యతో’’తి యం కారణా. ‘‘తదనుభవన్తీ’’తి తం ఆరమ్మణ రసం అనుభవన్తీ, వేదనా పాతుభవతి, వేదనా పాతుభావం దిస్వా ఆరమ్మణప్ఫుసనం ఞాణే పాకటం హోతీతి అధిప్పాయో. స్వాయం ఫుసన లక్ఖణో, సఙ్ఘట్టనరసో, సన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానో, ఆపాతా గతవిసయ పదట్ఠానో. తత్థ సన్నిపాతో నామ తిణ్ణం తిణ్ణం ద్వారా రమ్మణ విఞ్ఞాణానం సఙ్గతి సమాగమో సమోధానం. తథాహి వుత్తం. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖు విఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో తిఆది. ‘‘సఙ్ఘట్టనరసో’’తి ఆరమ్మణే సమ్మదేవ ఘట్టన కిచ్చో. సఙ్ఘట్టన కిచ్చత్తా ఏవ తిణ్ణం సన్నిపాతో హుత్వా ధమ్మ చిన్తాఞాణస్స పటిముఖం ఉపట్ఠాతి పకాసతీతి. ‘‘సన్నిపాత పచ్చుపట్ఠానో’’. పచ్చుపట్ఠానన్తి వా పఞ్ఞాణం వుచ్చతి ధజోరథస్స పఞ్ఞాణన్తి ఏత్థ వియ. సన్నిపాతాకారో పచ్చుపట్ఠానం యస్సాతి సన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానో. వేదనాపచ్చు పట్ఠానో వా. ధూమోవియ అగ్గిస్స. వేదనాఫలం పచ్చుపట్ఠానం యస్సాతి విగ్గహో. అట్ఠసాలినియం పన కస్మా పనేత్థ ఫస్సో పథమం వుత్తో తిపుచ్ఛిత్వా మహాఅట్ఠకథా వాదోతావ దస్సితో. చిత్తస్స పథమాభినిపాతత్తా. ఆరమ్మణస్మిఞ్హి చిత్తస్స పథమాభినిపాతో హుత్వా ఫస్సో ఆరమ్మణం ఫుసమానో ఉప్పజ్జతి. తస్మా పథమం వుత్తో. ఫస్సేన ఫుస్సిత్వా వేదనాయ వేదయతి. సఞ్ఞాయ సఞ్జానాతి. చేతనాయ చేతతి. తేన వుత్తం ఫుట్ఠో భిక్ఖవే వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీతి. అపి చ అయం ఫస్సో నామ యథాపాసాదం పత్వా థమ్భో నామ సేసదబ్బ సమ్భారానం బలవపచ్చయో. ఏవమేవ సహజాత సమ్పయుత్త ధమ్మానం బలవ పచ్చయో హోతి. తస్మా పథమం వుత్తోతి. సఙ్గహకారేన పన ఇదం పన అకారణం, ఏకక్ఖణస్మిఞ్హి ఉప్పన్న ధమ్మానం అయం పథమం ఉప్పన్నో అయం పచ్ఛాతి ఇదం వత్తుం న లబ్భా. బలవపచ్చయభావేపి ఫస్సస్సకారణం న దిస్సతీతి ఏవం తం వాదం పటిక్ఖిపేత్వా ఇదం వుత్తం దేసనా వారేనేవ ఫస్సో పథమం వుత్తోతి. తత్థ ‘‘దేసనావారే నేవా’’తి దేసనక్కమేనేవ, తతో అఞ్ఞం కారణం నత్థీతి అధిప్పాయో. తేసు పన ద్వీసు వాదేసు మహాఅట్ఠకథా వాదో ఏవ యుత్తో. యఞ్హి తత్థ వుత్తం చిత్తస్స పథమాభినిపాతో హుత్వాతి. తత్థ పథమాభినిపాతోతి ఇదం కిచ్చప్పధానత్తా వుత్తం. న పనఞ్ఞేహి చేతసికేహి వినా విసుం పథమం ఉప్పన్నత్తా. యథా తం యే కేచి భిక్ఖవే ధమ్మా అకుసలా అకుసలభాగియా అకుసలపక్ఖికా. సబ్బే తే మనోపుబ్బఙ్గమా, మనో తేసం ధమ్మానం పథమం ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్మిం సుత్తే కిచ్చప్పధానత్తా మనో తేసం ధమ్మానం పథమం ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం. న పన సబ్బచేతసికేహి వినా విసుం పథమం ఉప్పన్నత్తాతి దట్ఠబ్బం. బలవపచ్చయ భావేపి ఫస్సస్సకారణం దిస్సతియేవ. ఫస్సోహేతు ఫస్సో పచ్చయో వేదనాక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞా పనాయ. ఫస్సో హేతు ఫస్సో పచ్చయో సఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞా నాయ. ఫస్సో హేతు ఫస్సో పచ్చయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయాతి హి వుత్తం. తస్మా సబ్బేసం చేతసికానం ధమ్మానం ఫస్సప్పధానత్తా ఏవ ఫస్స బలవపచ్చయత్తా ఏవ చ ఫస్సో పథమం వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ చిత్తం ఆరమ్మణ విజాననట్ఠేన ఫస్సాదీనం సబ్బచేతసిక ధమ్మానం పుబ్బఙ్గమం హోతి, పధానం, జేట్ఠకం. ఫస్సో పన ఆరమ్మణ సఙ్ఘట్టనట్ఠేన సబ్బేసం చేతసిక ధమ్మానం పుబ్బఙ్గమో హోతి, పధానో, జేట్ఠకోతి అయం ద్విన్నం విసేసోతి. ఏత్థ చోదకో ఫుసనం నామ సప్పటిఘరూపానం ఏవ కిచ్చన్తి మఞ్ఞమానో ‘‘ననుచా’’తిఆదినా చోదేతి. ‘‘ననుచా’’తి చోదేధీతి దీపేతి. ‘‘అప్పటిఘసభావా’’తి హేతువిసేసనం. ‘‘కిఞ్చీ’’తి కిఞ్చివత్థుం. అయం పన ఫస్సో. ‘‘చిత్తస్స వికారా పత్తిం’’తి చలన కమ్పన థమ్భన జేగుచ్ఛ భయ తాస ఛమ్భితత్తా దివసేన వికారా పజ్జనం. ‘‘వేదనా విసేసుప్పత్తిం’’తి సుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ సుఖవేదనా, దుక్ఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ దుక్ఖ వేదనాతిఆదినా నయేన ఫస్స విసేసానురూపం వేదనా విసేసుప్పత్తిం సాధేతి. ఏత్థ చ ఫుసనం నామ దువిధం రూపప్ఫుసనం, నామప్ఫుసన, న్తి. తత్థ రూపప్ఫుసనం నామ ఫోట్ఠబ్బ ధాతూనం కిచ్చం. నామప్ఫుసనం దువిధం ఫస్సప్ఫుసనం, ఞాణప్ఫుసన, న్తి. తత్థ ఞాణప్ఫుసనం నామ ఞాణప్పటివేధో. అపి చ ఝానమగ్గ ఫల నిబ్బానానం పటిలాభోపి ఫుసనన్తి వుచ్చతి. ఫుసన్తి ధీరా నిబ్బానం. యోగక్ఖేమం అనుత్తరం. ఫుసామి నేక్ఖమం సుఖం. అపుథుజ్జన సేవితన్తి-ఆదీసు. ఇదం ఉపమా మత్తం సియా, కస్సచి మన్ద పఞ్ఞస్సాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇద’’న్తి ఖేళుప్పాద వచనం. విఞ్ఞుస్స పన అతిపాకట ఫస్స నిదస్సనేన అప్పాకట ఫస్స విభావనం యుత్తమేవ. తేనాహ ‘‘అతిపాకటాయ పనా’’తిఆదిం.

౭౦. వేదనావచనత్థే. ‘‘తంసమఙ్గీపుగ్గలానం వా’’తి వేదనా సమఙ్గీపుగ్గలానం వా. ‘‘సాతం వా’’తి సాధురసం వా. ‘‘అస్సాతం వా’’తి అసాధురసం వా. ‘‘కిం వేదయతీ’’తి కతమం వేదయతి. ‘‘సుఖమ్పి వేదయతీ’’తి సుఖమ్పి వేదనం వేదయతి. అథవా ‘‘కిఞ్చవేదయతీ’’తి కథఞ్చవేదయతి. ‘‘సుఖమ్పి వేదయతీ’’తి సుఖం హుత్వాపి వేదయతి. సుఖ భావేన వేదయతీతి వుత్తం హోతి. ఏవం సేసపదేసుపి. ‘‘కిచ్చన్తరబ్యావటా’’తి అఞ్ఞకిచ్చబ్యావటా. అధిపతి భావో ఆధిపచ్చం. ఇన్ద్రియ కిచ్చం. ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తి లద్ధగుణవచనం. రాజారహ భోజనం రాజగ్గభోజనం. ‘‘సూదసదిసతా’’తి రఞ్ఞోభత్తకారసదిసతా. తత్థ సూదో రఞ్ఞోభత్తం పచన్తో రసజాననత్థం థోకం గహేత్వా జివ్హగ్గే ఠపేత్వా రసం వీమంసతి. యథిచ్ఛితం పన భుఞ్జితుం అనిస్సరో. రాజా ఏవ యథిచ్ఛితం భుఞ్జితుం ఇస్సరో. రాజా వియ వేదనా. సూదో వియ సేసచేతసిక ధమ్మా.

౭౧. సఞ్ఞావచనత్థే. ‘‘సఞ్జానాతీ’’తి సుట్ఠు జానాతి. సుట్ఠుజాననఞ్చ నామ న విఞ్ఞాణస్స వియ వివిధజాననం హోతి. న చ పఞ్ఞాయ వియ యథాభూతజాననం హోతి. అథ ఖో భూతం వా హోతు, అభూతం వా. యం యం ఛ హి విఞ్ఞాణేహి విజానాతి, పఞ్ఞాయ వా పజానాతి. తస్స తస్స పచ్ఛా అప్పముస్సకరణ మేవాతి వుత్తం ‘‘పునజాననత్థం సఞ్ఞాణం కరోతీ’’తి. తత్థ ‘‘సఞ్ఞాణ’’న్తి నిమిత్త కరణం. భవన్తరం పత్వాపి అప్పముట్ఠభావం సాధేతి ఓపపాతిక పుగ్గలానన్తి అధిప్పాయో. తేహి పురిమం అత్తనో భవం జానన్తి. గబ్భసేయ్యకాపి కేచి పురిమం భవం జానన్తి, యేజాతిస్సర పుగ్గలాతి వుచ్చన్తి. తత్థ ‘‘అప్పముట్ఠభావ’’న్తి అనట్ఠభావం. మిచ్ఛాభినివేస సఞ్ఞా నామ అనిచ్చే నిచ్చన్తిఆదిప్పవత్తా సఞ్ఞా. ‘‘బోధేతు’’న్తి బుజ్ఝాపేతుం. ‘‘దారుతచ్ఛకసదిసాతి చ వుత్తా’’తి దారుతచ్ఛకో నామ కట్ఠవడ్ఢకీ. సో కట్ఠక్ఖన్ధేసు నిమిత్తకారీహోతి. సుతచ్ఛితఛిన్దితేసు కట్ఠేసు నిమిత్తాని కత్వా ఠపేతి. పచ్ఛాతాని ఓలోకేత్వా కట్ఠాని కమ్మే ఉపనేతి. ‘‘హత్థి దస్సక అన్ధసదిసా’’తి ఏత్థ ఏకో కిర రాజా కేళిప్పసుతో హోతి. సో జచ్చన్ధానంఠానే ఏకం హత్థిం ఆనేత్వాఠపేన్తో జచ్చన్ధే ఆహ జానాథ భో తుమ్హే హత్థిన్తి. తే హత్థిం జానిస్సామాతి పరామసిత్వా అత్తనో పరామసితం తం తం అఙ్గమవహత్థీతి అభినివిసన్తి. దళ్హం సల్లక్ఖేన్తి. పున రాజా తే పుచ్ఛి కీదిసో భో హత్థీతి. తే రఞ్ఞో హత్థిసణ్ఠానం ఆచిక్ఖన్తా వివాదం ఆపజ్జన్తి. ఆచిక్ఖనమేవ రఞ్ఞోహత్థిదస్సనన్తి కత్వా తే హత్థిదస్సక అన్ధాతి వుచ్చన్తి. ‘‘ఉపట్ఠితవిసయగ్గహణే’’తి రత్తియం అన్ధకారే రజ్జుక్ఖణ్డం పస్సన్తస్స సప్పసణ్ఠానం ఉపట్ఠాతి. సో ఉపట్ఠితం సణ్ఠానమత్తం సప్పోతి గణ్హాతి. ఏవం ఉపట్ఠితవిసయగ్గహణం హోతి. మిగపోతకానఞ్చ అరఞ్ఞేఖేత్తమజ్ఝేపురిససణ్ఠానం తిణ రూపం పస్సన్తానం పురిససణ్ఠా నం ఉపట్ఠాతి. తే ఉపట్ఠితం సణ్ఠానమత్తం పురిసోతి గణ్హిత్వా సో అమ్హే పహరేయ్యాతి పలాయన్తి. వుత్తా అట్ఠసాలినియం.

౭౨. చేతనావచనత్థే. చేతేతీతి చేతనా. చేతనఞ్చేత్థ అభిసన్ధానం వా వుచ్చతి పకప్పనం వా ఆయూహనం వాతి ఏవం తిధా అత్థవికప్పం దస్సేతుం ‘‘సమ్పయుత్త ధమ్మే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అభిసన్దహతీ’’తి అభిముఖం సన్దహతి, సంయోగం కరోతి. తేనాహ ‘‘పునప్పునం ఘటేతీ’’తి. ‘‘ఘటేతీ’’తి సమ్బన్ధతి. ‘‘పకప్పేతి వాతే’’తి అథవా తే సమ్పయుత్త ధమ్మే పకారతో కప్పేతి, సజ్జేతి. తేనాహ ‘‘సంవిదహతీ’’తి. ‘‘సంవిదహతీ’’తి త్వం ఫుసనకిచ్చం కరోహి, త్వం వేదయిత కిచ్చం కరోహి, త్వం సఞ్జాననకిచ్చం కరోహీతిఆదినా వదమానా వియ సంవిదహతి. ‘‘ఆయూహతివాతే’’తి అథవా తేసమ్పయుత్త ధమ్మే భుసో బ్యూహయతి, రాసిం కరోతి. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణే సమ్పిణ్డేతీ’’తి. ‘‘సమోసరన్తే’’తి ఏకతో ఓసరన్తే. సఙ్గమన్తే. ‘‘సా’’తి చేతనా. ‘‘తాయా’’తి చేతనాయ. ‘‘తస్మిం’’తి రూపాదికేవా ఆరమ్మణే. పుఞ్ఞాపుఞ్ఞ కిచ్చేవా. పవత్తమానాయ సతియా. జేట్ఠసిస్సో నామ బహూసు సిస్సేసు జేట్ఠభూతో సిస్సో. తస్మిం సజ్ఝాయన్తే సేసా సబ్బే సజ్ఝాయన్తియేవ. తేన సో ఉభయకిచ్చ సాధకో హోతి. ఏవం మహావడ్ఢకీపి.

౭౩. ఏకగ్గతావచనత్థే. ఏకత్తారమ్మణం నామ ఏకారమ్మణస్సపి బహూసు సభావేసు ఏకసభావసఙ్ఖాతం ఆరమ్మణం. ‘‘తస్మిం’’ చిత్తస్మిం. ‘‘నివాతే’’తి వాతరహితే పదేసే. ‘‘దీపచ్చీనం’’తి దీపజాలానం.

౭౪. జీవితిన్ద్రియవచనత్థే. ‘‘ఇస్సరభావో వుచ్చతి’’ భావప్పధాన నయేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘అభిభవిత్వా’’తి జీవన కిచ్చే అత్తనో వసం వత్తాపేత్వాతి వుత్తం హోతి. చిత్త సన్తానం జీవన్తం హుత్వాతి సమ్బన్ధో.

౭౫. మనసీకారవచనత్థే. సమాసమజ్ఝే సకారాగమో. కరధాతుయోగే ఈకారాగమో చ దట్ఠబ్బో. అలుత్త సత్తమీ పదన్థి కేచి. ఏవం సతి ఈదీఘత్తం నసిజ్ఝతి. ‘‘అసుఞ్ఞం’’తి అరిత్తం. ‘‘పటిపాదేతీ’’తి పటిపజ్జనం కిచ్చసాధనం కారాపేతి. అత్థతో నియోజేతి నామాతి ఆహ ‘‘యోజేతీ’’తి. ‘‘ఇదమేవ ద్వయం’’తి ఆవజ్జన ద్వయం. ‘‘తం’’తి తం ద్వయం. ఉపత్థమ్భితం హుత్వా ఆరమ్మణే నిన్నం కరోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘యోనిసో’’తి ఉపాయేన హితసుఖ మగ్గేన. ‘‘అయోనిసో’’తి అనుపాయేన అహిత అసుఖ మగ్గేన. ‘‘సముదాచిణ్ణనిన్ననియామితాదీహీ’’తి ఏత్థ సముదాచిణ్ణం నామ ఆచిణ్ణ కమ్మవసేన సుట్ఠు పునప్పునం ఆచరితం. నిన్నం నామ ఇదం నామ పస్సామి, ఇదం నామ కరిస్సామీతి పుబ్బే ఏవ అజ్ఝాసయేన నిన్నం. నియామితం నామ ఇదం నామ కత్తబ్బం, ఇదం నామ న కత్తబ్బం, కత్తబ్బం కరోమి, అకత్తబ్బం నకరోమీతి ఏవం నియామితం. ‘‘అసతి కారణ విసేసే’’తి భవఙ్గ చిత్తం వీథిచిత్తుప్పత్తియా అసతి, వీథిచిత్తాని చ కాయచిత్తానం అకల్లాదికేవా అధిమత్తస్స ఆరమ్మణన్తరస్స ఉపట్ఠానేవా అసతి. ‘‘సాధారణా’’తి ఏత్థ సంసద్దే బిన్దు లోపో, దీఘత్తఞ్చాతి ఆహ ‘‘సమం ధారేన్తీతి సాధారణా’’తి.

౭౬. వితక్కవచనత్థే. ‘‘తథా తథా సఙ్కప్పేత్వా’’తి కామసఙ్కప్పాదీనం నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదీనఞ్చవసేన తేన తేన పకారేన సుట్ఠు చిన్తేత్వా. ‘‘తం’’తి ఆరమ్మణం. ‘‘తే’’తి సమ్పయుత్త ధమ్మే. ‘‘అవితక్కమ్పి చిత్తం’’తి పఞ్చవిఞ్ఞాణ చిత్తఞ్చ దుతీయా దిజ్ఝాన చిత్తఞ్చ. ‘‘అపిచా’’తి కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి అత్థో. ‘‘దుతీయజ్ఝానాదీని చా’’తి దుతీయజ్ఝాన చిత్తాదీని చ. ‘‘ఉపచార భావనా వసేనా’’తి సముదాచిణ్ణ వసిభూతాయ ఉపచార భావనాయ వసేన. ‘‘కిం వా ఏతాయయుత్తియా’’తి సవితక్క చిత్తసన్తానేతిఆదికాయ యుత్తియా కిం పయోజనం అత్థీతి అత్థో. కిఞ్చి పయోజనం నత్థీతి అధిప్పాయో. ఆరమ్మణం ఆరోహతియేవ ఆరమ్మణేన అవినాభావవుత్తికత్తా. ‘‘తం’’తి చిత్తం. నియామకో నామ నావం ఇచ్ఛిత దిసాదేసనియోజకో. ‘‘అకుసలం పత్వా’’తి వుత్తం. కుసలం పత్వా పన కథంతి. కుసలం పత్వాపి పతిరూపదేసావాసాదివసేన సముదా చిణ్ణ నిన్నాదివసేన చ లద్ధ పచ్చయే సతి చిత్తమ్పి సద్ధాసతి ఆదయోపి ఆరమ్మణ రూహనే థామగతా ఏవ. అలద్ధ పచ్చయే పన సతి అకుసల భావే ఠత్వా థామగతం హోతి. ‘‘మనసికార వీరియ సతీనం’’తి భావనా బలపత్తా నన్తి అధిప్పాయో. ఏవం పన సతి, వితక్కస్స ఓకాసో నత్థీతి. అత్థి. సఙ్కప్పన కిచ్చ విసేసత్తా. తఞ్హి కిచ్చం అఞ్ఞేసం అసాధారణం, వితక్కస్సేవ కిచ్చన్తి దస్సేన్తో ‘‘వితక్కోపనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘సారమ్మణ సభావా’’తి హేతు విసేసనమేతం. ‘‘తథా వుత్తో’’తి వితక్కోతి వుత్తో.

౭౭. విచారవచనత్థే. ‘‘విచరతీ’’తి ఏకమేకస్మిం ఏవ ఆరమ్మణే వివిధేన చరతి, పవత్తతి. సభావాకారో నామ నీలపీతాదికో అగమ్భీరో ఆరమ్మణ సభావో చ ఆరమ్మణస్స నానా పవత్తాకారో చ. ‘‘అనుమజ్జనవసేనా’’తి పునప్పునం మజ్జనవసేన సోధనవసేన. వితక్కో ఓళారికో చ హోతీతిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘ఓళారికో’’తి విచారతో ఓళారికో. ఏవం సేసపదేసు. ‘‘ఘణ్డాభిఘాతో వియా’’తి ఘణ్డాభిఘాతేన పథముప్పన్నసద్దో వియాతి వదన్తి. తథాహి విచారో ఘణ్డస్స అనురవో వియ వుత్తోతి. దణ్డకేన ఘణ్డస్స అభిఘాత కిరియా వా ఘణ్డాభిఘాతో. తథాహి ఆరమ్మణే చేతసో పథమాభి నిపాతో వితక్కోతి చ, ఆహనన పరియాహనన రసోతి చ వుత్తం. ‘‘ఘణ్డానురవో వియా’’తి ఘణ్డస్స అనురవసద్దో వియ.

౭౮. అధిమోక్ఖవచనత్థే. ‘‘సంసప్పనం’’తి అనవత్థానం. ‘‘పక్ఖతో ముచ్చనవసేనా’’తి ఏవం ను ఖోతి ఏకో పక్ఖో, నోను ఖోతి దుతీయో పక్ఖో. తాదిసమ్హా పక్ఖతో ముచ్చనవసేన.

౭౯. వీరియవచనత్థే. ‘‘వీరస్సా’’తి విస్సట్ఠస్స. సో చ కాయవచీమనో కమ్మేసు పచ్చు పట్ఠితేసు సీతుణ్హాది దుక్ఖ భయతో అలీన వుత్తివసేన పవత్తోతి ఆహ ‘‘కమ్మసూరస్సా’’తి. ఏతేన అనోత్తప్పిం నివత్తేతి. అనోత్తవ్వీహి పాపసూరో, అయం కమ్మ సూరోతి. ‘‘మహన్తం పికమ్మ’’న్తి కుసీతస్స మహన్తన్తి మఞ్ఞితం కమ్మం. ఏవం సేసేసు. ‘‘అప్పకతో గణ్హాతీ’’తి అప్పకభావేన గణ్హాతి. అప్పకమేవిదన్తి మఞ్ఞతీతి వుత్తం హోతి. ‘‘అత్త కిలమథం’’తి కాయచిత్తక్ఖేదం. ‘‘తం’’తి వీరియం. ‘‘తథాపవత్తియా’’తి కమ్మసూరభావేన పవత్తియా. ‘‘హేతుచే వా’’తి ఏతేన భావసద్దస్స అత్థం వదతి. ‘‘కాయచిత్త కిరియాభూతం’’తి ఏతేన కమ్మసద్దస్స అత్థం. ‘‘విధినా’’తి తస్స పవత్తియా పుబ్బాభిసఙ్ఖార విధానేన. తమేవ విధానం కమ్మేసు నేతబ్బత్తా నయోతి చ, ఉపేతబ్బత్తా ఉపాయోతి చ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నయేన ఉపాయేనా’’తి. తమేవ విధానం దస్సేతి ‘‘వీరియవతో’’తిఆదినా. ‘‘ఈరన్తీ’’తి ఏరయన్తి. ‘‘కిచ్చ సమ్పత్తియా’’తి ఆరమ్మణ విజానన ఫుసనాది కిచ్చ సమ్పత్తి అత్థాయ. బ్యావటాని కాయచిత్తాని యేసన్తి విగ్గహో. ‘‘బ్యావటానీ’’తి ఉస్సాహితాని. ‘‘థూణూపత్థమ్భన సదిసం’’తి జిణ్ణస్స గేహస్స అపతనత్థాయ సారత్థమ్భేన ఉపత్థమ్భనసదిసం. ఉపత్థమ్భకత్థమ్భసదిసన్తిపి వదన్తి. ‘‘సబ్బ సమ్పత్తీనం మూలం’’తి సబ్బాసం లోకియ సమ్పత్తీనం లోకుత్తర సమ్పత్తీ నఞ్చ మూలం. కస్మా, పుఞ్ఞకమ్మ సమ్పత్తియా చ పారమి పుఞ్ఞసమ్పత్తియా చ పతిట్ఠానత్తా. సతిహి పుఞ్ఞకమ్మసమ్పత్తియా సబ్బా లోకియ సమ్పత్తి సిజ్ఝతి. సతి చ పారమి పుఞ్ఞ సమ్పత్తియా సబ్బాలోకుత్తర సమ్పత్తి సిజ్ఝతీతి. ఏతేన హీన వీరియో నామ సబ్బ సమ్పత్తితో పరిబాహియోతి దీపేతి.

౮౦. పీతివచనత్థే. ‘‘పినయతీ’’తి పినేతి, పినం కరోతీతి ఆహ ‘‘తప్పేతీ’’తి. తోసేతీతి అత్థో. ‘‘తుట్ఠిం’’తి తుసితం, పహట్ఠం. ‘‘సుహితం’’తి సుధాతం, సుపుణ్ణం, వద్ధితం. అనేకత్థత్తా ధాతూనం ‘‘వడ్ఢేతీ’’తి వుత్తం. ‘‘పినన్తీ’’తి తప్పన్తి, జోతన్తి, విరోచన్తి, దివా తప్పతిఆదిచ్చోతిఆదీసు వియ. ఖుద్దికా పీతి నామ లోమహంస న మత్తకారికా పీతి. ఖణికా పీతి నామ ఖణే ఖణే విజ్జుప్పాదసదిసా పీతి. ఓక్కన్తికా పీతి నామ సరీరం ఓక్కమిత్వా ఓక్కమిత్వాభిజ్జన్తీ పీతి. ఉబ్బేగాపీతి నామ కాయం ఉదగ్గం కత్వా ఆకాసే ఉల్లఙ్ఘాపేన్తీ పీతి. ఫరణా పీతి నామ కప్పాసవత్తియం ఫరణకతేలం వియ సకలకాయం ఫరణవసేన పవత్తా పీతి.

౮౧. ఛన్దవచనత్థే. ‘‘అభిసన్ధీ’’తి అభిలాసో, అభికఙ్ఖనం. ‘‘కత్తుసద్దో’’తి కరధాతు వసేన వుత్తం. ‘‘సబ్బకిరియా పదానీ’’తి సబ్బాని తుమిచ్ఛత్థ కిరియా పదాని. ‘‘అత్థికో’’తి అసిద్ధో హుత్వా సాధేతుం ఇచ్ఛితో అత్థో అస్సాతి అత్థికో. ఇచ్ఛన్తోతిపి వదన్తి. ‘‘ఆరాధేతుకామతా వసేనా’’తి సాధేతు కామతావసేన, సమ్పాదేతు కామతా వసేన. ఉసుం సరం అ సన్తి ఖిపన్తీతి ఇస్సాసా. ఇకారస్స ఉకారో. ధనుగ్గహా. ‘‘యసేన వా’’తి పరివారేన వా, కిత్తి సద్దేన వా. ‘‘సరే’’తి కణ్డే. విభావనిపాఠే నానావాద సోధనత్థం అయఞ్చాతిఆదివుత్తం. ‘‘యదగ్గేనా’’తి యేన కారణ కోట్ఠాసేన. సఙ్గహితాతి సమ్బన్ధో. ‘‘విస్సజ్జితబ్బ యుత్తకేనా’’తి విస్సజ్జితబ్బ యోగ్యేన. ‘‘తేన అత్థికో యేవా’’తి పదుద్ధారో. ‘‘సో న యుజ్జతీ’’తి సో అత్థో న యుజ్జతి. ‘‘ఖిపిత ఉసూనం’’తి పుబ్బభాగే ఖిపిత ఉసూనం. ‘‘అత్థతో పనా’’తి అధిప్పాయత్థతో పన. ‘‘హత్థప్పసారణం వియా’’తి లోకే కిఞ్చి ఇచ్ఛన్తస్స జనస్స హత్థప్పసారణం వియాతి అధిప్పాయో. ‘‘థామపత్తో’’తి అధిపతి భావ పత్తోతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తథాహేసా’’తిఆదిం. ‘‘తణ్హాయ హత్థే ఠితా’’తి ఉపచార వచనమేతం. తణ్హాయ పరిగ్గహితాతి వుత్తం హోతి. నసక్ఖిస్సన్తియేవ, నో నసక్ఖిస్సన్తి. తస్మా వేదితబ్బమేతం ఛన్దోయేవ తణ్హాయ బలవతరోతి. కస్మా బలవతరోతి. ఆదీనవానిసంస దస్సనఞ్ఞాణేన యుత్తత్తాతి.

౮౨. ‘‘పకిరన్తీ’’తి పత్థరన్తి. ‘‘సమానా’’తి సావజ్జేహి యుత్తా సావజ్జా, అనవజ్జేహి యుత్తా అనవజ్జాతి ఏవం సదిసా, సాధారణా.

అఞ్ఞసమానరాసిమ్హిఅనుదీపనా నిట్ఠితా.

౮౩. అకుసలరాసిమ్హి. ‘‘ముయ్హతీ’’తి ఞాతబ్బస్సఞేయ్య ధమ్మస్స అఞ్ఞాణ వసేన సమ్ముయ్హతి, చిత్తస్స అన్ధభావో హోతి. చతురఙ్గతమో నామ ‘కాళపక్ఖ చాతుద్దసి దివసో, అడ్ఢరత్తి సమయో, తిబ్బవనసణ్డో, బహలమేఘచ్ఛన్నో,తి అయం చతురఙ్గతమో. సో చక్ఖుస్స అన్ధభావం కరోతి. ఏవం తస్స తమస్స చక్ఖుస్స అన్ధభావకరణం వియ. ఞాణగతికో హోతీతి దట్ఠబ్బో అట్ఠకథా నయేన. తమేవ అట్ఠకథా నయం దస్సేతుం ‘‘తథా హేసా’’తిఆది వుత్తం. అభిధమ్మటీకాయం పన మిచ్ఛా ఞాణన్తి మిచ్ఛా వితక్కో అధిప్పేతో. సో హి మిచ్ఛా సఙ్కప్పో హుత్వా నానప్పకార చిన్తా పవత్తి వసేన ఞాణగతికో హోతి. మోహో పన చిత్తస్స అన్ధీ భూతో, నానాచిన్తన కిచ్చ రహితో, కథం ఞాణగతికో భవేయ్యాతి తస్స అధిప్పాయో. ‘‘పాప కిరియాసూ’’తి దుచ్చరిత కమ్మేసు. ‘‘ఉపాయ చిన్తావసేనా’’తి కతకమ్మస్స సిద్ధత్థాయ సత్థావుధాదివిధానేసు నానాఉపాయ చిన్తావసేన. అప్పటి పజ్జనం అప్పటి పత్తి. ఞాణ గతిం అగమనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞాణమేవ వుచ్చతీ’’తి. ‘‘ఞాణగతికా’’తి ఞాణప్పవత్తియా సమానప్పవత్తికా. లోభో ఞాణ గతికో మాయాసాఠేయ్య కమ్మేసు విచిత్తప్పవత్తికత్తా. విచారో ఞాణ గతికో. తథాహి సో ఝానఙ్గేసు విచికిచ్ఛాయ పటిపక్ఖోతి వుత్తో. చిత్తస్స ఞాణ గతి కతా విచిత్తత్థవాచకేన చిత్తసద్దేన సిద్ధో. తే చ ధమ్మా సబ్బ సత్తేసు ఞాణ గతికా న హోన్తి. ఞాణూపనిస్సయం లభిత్వా ఏవ హోన్తీతి దస్సేతుం ‘‘తేహీ’’తిఆదిమాహ. తే సాధేన్తీతి సమ్బన్ధో. పకతియా విఞ్ఞుజాతికా నామ తిహేతుకప్పటి సన్ధికా. అఞ్ఞప్పటి సన్ధికాపి బోధిసత్త భూమియం ఠితా వా పఞ్ఞాపసుత భవతో ఆగతా వా. సుతపరియత్తి సమ్పన్నా నామ ద్విహేతుకప్పటి సన్ధికాపి ఇమస్మిం భవే బహుస్సుత సమ్పన్నా చ పరియత్తి కమ్మ సమ్పన్నా చ.

౮౪. అహిరికవచనత్థే. ‘‘న హిరీయతీ’’తి నామ ధాతు పదమేతం. హరాయతి లజ్జతీతి హిరీ. హరే లజ్జాయంతి ధాతు. న హిరీ అహిరీతి వచనత్థో. ‘‘రుచిం ఉప్పాదేత్వా’’తి గామసూ కరస్స గూథరాసి దస్సనే వియ చిత్తరోచన చిత్త ఖమనం ఉప్పాదేత్వా. అత్తానం పాపకమ్మ లిమ్పతో చిత్తస్స అలీనతా అజిగుచ్ఛనం నామ. అత్తానం అసప్పురిస భావపత్తితో చిత్తస్స అలీనతా అలజ్జా నామ.

౮౫. అనోత్తప్పవచనత్థే. ‘‘న భాయతీ’’తి పాపకమ్మం భయతో న ఉపట్ఠాతి. ‘‘న ఉత్రసతీ’’తి పాపకమ్మ హేతు న కమ్పతి. ‘‘తాసూ’’తి పాపకిరియాసు. ‘‘అసారజ్జమానం కత్వా’’తి సూరం విస్సట్ఠం కత్వా. అసారజ్జం నామ సూరభావో. అనుత్తాసో నామ పాపకమ్మ హేతు చిత్తస్స అకమ్పనం. గాథాయం. అజిగుచ్ఛనసీలో పుగ్గలో అజేగుచ్ఛీ. ‘‘పాపా’’తి పాపకమ్మతో. ‘‘సూకరో’’తి గామసూకరో. సో గూథతో అజేగుచ్ఛీ. అహిరికో పాపతో అజేగుచ్ఛీతి యోజనా. అభాయనసీలో అభీరూ. ‘‘సలభో’’తి పటఙ్గో. ‘‘పావకా’’తి దీపజాలమ్హా. సలభో పావకమ్హా అభీరూ వియ అనోత్తవ్వీ పాపతో అభీరూతి యోజనా.

౮౬. ఉద్ధచ్చవచనత్థే. ‘‘ఉద్ధరతీ’’తి ఉక్ఖిపతి. ఆరమ్మణస్మిం న సన్ని సీదతి. విక్ఖిపతీతి వుత్తం హోతి. ‘‘వట్టేత్వా’’తి ఆవట్టేత్వా. ‘‘విస్సట్ఠగేణ్డుకో వియా’’తి విస్సజ్జితో సారగేణ్డుకో వియ. ‘‘ధజపటాకా వియా’’తి వాతేరితా ధజపటాకా వియ.

౮౭. లోభవచనత్థే. ‘‘లుబ్భతీ’’తి గిజ్ఝతి, అభికఙ్ఖతి. అభిసజ్జనం అభిలగ్గనం. మక్కటం ఆలిమ్పతి బన్ధతి ఏతేనాతి మక్కటా లేపో. ‘‘తత్త కపాలే’’తి అగ్గినాసన్తత్తే ఘట కపాలే. తేలస్స వత్థమ్హి అఞ్జనం అభిలగ్గనం తేలఞ్జనం. రజ్జనం పటిసజ్జనం రాగో. తేలఞ్జన భూతో రాగో తేలఞ్జన రాగో. న కిలేసరాగో. రత్తి దివం పవత్తనట్ఠేన తణ్హా ఏవ నదీసోతసదిసత్తా తణ్హా నదీ. ‘‘సత్తానం’’తి పుథుజ్జన సత్తానం. ‘‘సుక్ఖకట్ఠసాఖాపలాసతిణకసటానీ’’తి సుక్ఖ కట్ఠకసటాని, సుక్ఖ సాఖా కసటానీతిఆదినా యోజేతబ్బం. కసట సద్దేన అసారభావం దీపేతి. ‘‘నదీ వియా’’తి పబ్బతేయ్యా నదీ వియ.

౮౮. దిట్ఠివచనత్థే. ‘‘దస్సనం’’తి పరికప్పనా సిద్ధేసు మిచ్ఛా సభావేసు విపరీత దస్సనం. తేనాహ ‘‘ధమ్మానం’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘ధమ్మానం’’తి రూపారూప ధమ్మానం, అనిచ్చతాది ధమ్మానఞ్చ. ‘‘యాథావ సభావేసూ’’తి భూతసభావేసు. భూతసభావో హి యథా ధమ్మం అవతి రక్ఖతీతి అత్థేన యాథావోతి వుచ్చతి. అత్తానం పణ్డితం మఞ్ఞన్తీతి పణ్డిత మానినో. పటివేధఞ్ఞాణం నామ అరియ మగ్గఞ్ఞాణం. పరమం వజ్జన్తి దట్ఠబ్బా లోకే మహాసావజ్జట్ఠేన తం సదిసస్స అఞ్ఞస్స వజ్జస్స అభావతోతి అధిప్పాయో.

౮౯. మానవచనత్థే. ‘‘మఞ్ఞతీ’’తి భూతసభావం అతిక్కమ్మ అధికం కత్వా అహమస్మీతిఆదినా తేన తేన అభూతాకారేన మఞ్ఞతి. తేనాహ ‘‘అహం లోకే’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘కట్ఠకథిఙ్గరో వియా’’తి సుక్ఖదారుక్ఖన్ధో వియ. సో పన ఉపత్థమ్భితో మఞ్ఞతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అత్తానం అచ్చుగ్గతం మఞ్ఞతీ’’తి పుగ్గలం మానేన అభిన్నం కత్వా వుత్తం. ‘‘ఉన్నతి లక్ఖణో’’తి ఉన్నమన సభావో.

౯౦. దోసవచనత్థే. చణ్డేన కాయవచీ మనోకమ్మేన సమన్నాగతో చణ్డికో. చణ్డికస్స భావో చణ్డిక్కం. ‘‘పహతాసీవిసో వియా’’తి దణ్డేన పహతో ఆసీవిసో వియ. ‘‘విసప్పనట్ఠేనా’’తి సకలకాయే వివిధేన సప్పనట్ఠేన, ఫరణట్ఠేన. ఇదఞ్చ తం సముట్ఠాన రూపానం ఫరణ వసేన వుత్తం. ‘‘అసనిపాతో వియా’’తి సుక్ఖా సనిపతనం వియ. ‘‘దావగ్గివియా’’తి అరఞ్ఞగ్గి వియ. ‘‘సపత్తో వియా’’తి దుట్ఠవేరీ వియ. ‘‘విససంసట్ఠపూతిముత్తం వియా’’తి యథా ముత్తం నామ పకతియా ఏవ దుగ్గన్ధత్తా పటికులత్తా దూరే ఛట్టనీయన్తి అహితమేవ హోతి. పున పూతిభావే సతి, దూరతరే ఛట్టేతబ్బం. విససంసట్ఠేపన వత్తబ్బమేవనత్థి. సబ్బసో అహితరాసి హోతి. ఏవం దోసోపి తం సమఙ్గీనో తస్మిం ఖణే పరేసం అమనాపియతం ఆపాదేతి. అత్తహిత పరహిత వినాసఞ్చ కారేతి, పరమ్మరణా అపాయఞ్చ పాపేతీతి సబ్బసో అహితరాసి హోతి. తేన వుత్తం ‘‘విససంసట్ఠపూతి ముత్తం వియ దట్ఠబ్బో’’తి.

౯౧. ఇస్సావచనత్థే. దువిధా ఇస్సాలద్ధసమ్పత్తి విసయా చలభితబ్బ సమ్పత్తి విసయా చ. తత్థ లద్ధ సమ్పత్తి విసయం తావదస్సేతి ‘‘పరేసం పకతియా’’తిఆదినా. లద్ధ సమ్పత్తిగ్గహణేన అతీత సమ్పత్తిపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. ఇస్సాపకతికాహి కేచి అసుకో నామ పుబ్బే ఏవం సమ్పత్తికో అహోసీతి వా, అహం పుబ్బే ఏవం సమ్పత్తికో అహోసిన్తి వా సుత్వా నసహన్తియేవ. తం వచనం సోతుంపి న ఇచ్ఛన్తీతి. అసుకోతిఆదినా లభితబ్బసమ్పత్తి విసయం దస్సేతి.

౯౨. మచ్ఛరియవచనత్థే. ‘‘మమ ఏవా’’తి మమపక్ఖే ఏవాతి అధిప్పాయో. ‘‘గుణజాతం’’వాతి అత్తనివిజ్జమానం సిప్పవిజ్జాది సమ్పత్తి గుణజాతం వా. ‘‘వత్థు వా’’తి ధనధఞ్ఞాదివత్థు వా. ‘‘అవిప్ఫారికతావసేనా’’తి అఞ్ఞేన తం సిప్పవిజ్జాదికం వా ధనధఞ్ఞాదికం వా మయ్హం దేహీతి వుత్తే పరహితత్థాయ దాతబ్బ యుత్తకం దస్సామీతి ఏవం చిత్తేసతి, పరహితప్ఫరణావసేన తం చిత్తం విప్ఫారికం నామ హోతి. దేహీతి వచనమ్పి సోతుం అనిచ్ఛన్తో పరహితత్థాయ అవిప్ఫారిక చిత్తో నామ హోతి. ఏవం అవిప్ఫారికతావసేన చరతి పవత్తతీతి మచ్ఛరఞ్చ కారస్స ఛ కారం కత్వా. తథా పవత్తం చిత్తం. పుగ్గలో పన మచ్ఛరీతి వుచ్చతి. ‘‘తం’’తి లద్ధసమ్పత్తిం. ‘‘పరేహి సాధారణం దిస్వా’’తిఆదినా యోజేతబ్బం. సాధారణన్తి చ ద్విసన్తకం వాతి సన్తకం వా భవిస్సమానం, పరేహి వా పరిభుఞ్జియమానం. ‘‘నిగ్గుహనలక్ఖణం’’తి రక్ఖావరణగుత్తీహిసఙ్గోపన సభావం. అత్తనా లద్ధ సమ్పత్తి నామ ఇస్సాయ అవిసయో. లభితబ్బసమ్పత్తి పన ఉభయ సాధారణం. తస్మా తత్థ ఉభిన్నం విసేసో వత్తబ్బోతి తం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘యస్స లాభం న ఇచ్ఛతీ’’తి అత్తనా లభతు వా మావా, కేవలం పర సమ్పత్తిం అసహన్తో యస్స పరస్స లాభం న ఇచ్ఛతి. ‘‘చిత్త విఘాతో’’తి చిత్త విహఞ్ఞనం. ‘‘అత్తనా లద్ధుం ఇచ్ఛతీ’’తి పరో సమ్పజ్జతు వా మావా, యత్థ పరలాభేసతి, అత్తనా న లభిస్సతి, తత్థ అత్తనావ లద్ధుం ఇచ్ఛతి. యత్థ అత్తనా చ లభతి, పరో చ లభతి, తత్థ విఘాతో నత్థీతి అధిప్పాయో. ‘‘అలబ్భమానకం చిన్తేత్వా’’తి అత్తనా అలభిస్సమానం సల్లక్ఖేత్వా.

౯౩. కుక్కుచ్చవచనత్థే. ‘‘కిరియా కతం’’తి కత సద్దస్సభావ సాధనమాహ. ఏవం వచనత్థం దస్సేత్వా అభిధేయ్యత్థం దస్సేన్తో ‘‘అత్థతో పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘అనుసోచన వసేనా’’తి పచ్ఛా పునప్పునం చిత్తసన్తాపవసేన. సో కుకతన్తి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘కుసల ధమ్మేసూ’’తి పుఞ్ఞ కిరియవత్థు ధమ్మేసు చిత్త పరియాదానాయ ఏవ సంవత్తతి. కుక్కుచ్చ సమఙ్గీ పుగ్గలో పుఞ్ఞకమ్మం కరోన్తోపి చిత్త సుఖం న లభతి. బహుజన మజ్ఝే వసిత్వా నానాకిచ్చాని కరోన్తో నానా తిరచ్ఛాన కథం కథేన్తో చిత్త సుఖం లభతి. తదా తస్స పుఞ్ఞకమ్మ కరణత్థాయ చిత్తం పరియాదీయతి, పరిక్ఖియ్యతి. చిత్తవసం గచ్ఛన్తో విచరతి. ఏవం చిత్త పరియాదానాయ ఏవ సంవత్తతి. ‘‘అట్ఠకథాయం’’తి అట్ఠసాలినియం. ‘‘కతా కతస్స సావజ్జానవజ్జస్సా’’తి పుబ్బే కతస్స సావజ్జకమ్మస్స, అకతస్స అనవజ్జ కమ్మస్స. కమ్మత్థేసామివచనం. ‘‘అభిముఖగమనం’’తి ఆరమ్మణ కరణవసేన చిత్తస్స అభిముఖప్పవత్తనం. ఏతేన పటిముఖం సరణం చిన్తనం పటిసారోతి దస్సేతి. ‘‘అకతం న కరోతీ’’తి అకతం కాతుం న సక్కోతీతి అధిప్పాయో. ఏవం కతం న కరోతీతి ఏత్థపి. ‘‘విరూపో’’తి వీభచ్ఛో అసోభణో. ‘‘కుచ్ఛితో’’తి గరహితబ్బో. నను పుబ్బే చిత్తుప్పాదో కుచ్ఛితోతి వుత్తో. అట్ఠకథాయం పన విప్పటిసారో కుచ్ఛితోతి వుత్తో. ఉభయమేతం న సమేతీతి. నో న సమేతి, అఞ్ఞథాను పపత్తితోతి దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘యేన చ కారణేనా’’తి కతాకతం పటిచ్చ నిరత్థక చిత్తప్పవత్తి కారణేన. సో చిత్తుప్పాదోవ కుకతపదే గహేతుం యుత్తో, నవిభావనియం వియ కతాకత దుచ్చరిత సుచరితన్తి అధిప్పాయో. నను విభావనియమ్పి సో చిత్తుప్పాదోవ ఉపచార నయేన గహితోతి చే. యుత్తి వసేన చ అట్ఠకథాగమేన చ ముఖ్యతో సిద్ధే సతి, కిం ఉపచార నయేన. తేనాహ ‘‘విభావనియం పనా’’తిఆదిం. కుకతస్సభావో కుక్కుచ్చం, అకారస్స ఉకారం కత్వాతి అయం అట్ఠకథానయో. ఇదాని సద్దసత్థనయేన అపరం వచనత్థఞ్చ అధిప్పాయత్థఞ్చ దస్సేతుం ‘‘అపి చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ‘‘ధాతుపాఠేసూ’’తి అక్ఖరధాతుప్పకాసనేసు నిరుత్తి పాఠేసు. పఠన్తియేవ, నో న పఠన్తి. తే చ అత్థా చేతసో విప్పటిసారో మనో విలేఖోతి ఏవం పాళియం వుత్తేహి కుక్కుచ్చపరియాయేహి సమేన్తియేవ. తస్మా అయం అపరోనయో ఇధ అవస్సం వత్తబ్బో యేవాతి దీపేతి. విప్పటి సారిపుగ్గలో చ తం తం పుఞ్ఞకమ్మం కరోన్తోపి విప్పటి సారగ్గినా దయ్హమాన చిత్తో పుఞ్ఞకమ్మే చిత్తప్పసాదం నలభతి. చిత్త సుఖం న విన్దతి. కిం ఇమినా కమ్మేనాతి తం పహాయ యత్థ చిత్త సుఖం విన్దతి, తత్థ విచరతి. ఏవం విప్పటిసారో పుఞ్ఞకమ్మతో సఙ్కోచనం నామ హోతీతి. కిలేససల్లిఖనం నామ సన్తుట్ఠి సల్లేఖప్పటిపత్తియం ఠితస్స తదఙ్గప్పహానాదివసేన తం తం కిలేసప్పహానం వుచ్చతి. ‘‘అనుత్థుననాకారేనా’’తి పునప్పునం విలపనాకారేన. సఙ్కోచతీతి వత్వా తస్స ఉభయం అత్థం దస్సేన్తో ‘‘కుసలకమ్మ సమాదానే’’తిఆదిమాహ. నమితుమ్పి న దేతి. కుతో సమాదాతుం వా వడ్ఢేతుం వా దస్సతీతి అధిప్పాయో. ‘‘తనుకరణేనా’’తి దుబ్బలకరణేన. విసేసనట్ఠేకరణ వచనం. ‘‘సో’’తి ధమ్మసమూహో. తం పన కుక్కుచ్చం. కేచి పన కుక్కుచ్చం పచ్చుప్పన్న సుచరిత దుచ్చరితా రమ్మణమ్పి అనాగత సుచరిత దుచ్చరితా రమ్మణమ్పి కప్పేన్తి. తం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘తేనా’’తిఆదిమాహ. మహానిద్దేసపాఠే ద్వీహాకారేహి ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖోతి పాఠో. ‘‘కతత్తా చా’’తి అకత్తబ్బస్స కతత్తా చ. ‘‘అకతత్తా చా’’తి కత్తబ్బస్స అకతత్తా చ. కేచి పన అయం విప్పటిసారో నామ కదాచి కస్సచి కేనచి కారణేన పుబ్బేకత సుచరితమ్పి అకత దుచ్చరితమ్పి ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి. ఉమ్మత్తకసదిసఞ్హి పుథుజ్జన చిత్తన్తి వదన్తి. తం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘ఏతేనా’’తిఆదిమాహ. సో పన కేసఞ్చి వాదే విప్పటిసారో నామ దోమనస్సం హోతి, న కుక్కుచ్చన్తి అధిప్పాయో. సోచ ఖో ద్విధా భావో. అపాయభయేన తజ్జీయన్తి తాసీయన్తీతి అపాయభయ తజ్జితా. ‘‘న అఞ్ఞేసం’’తి సుచరిత దుచ్చరితం అజానన్తానం అమనసికరోన్తానఞ్చ న హోతి. కథం విఞ్ఞాయతీతి చే. సుచరితదుచ్చరిత నామేన అనుసోచనాకారస్స దస్సితత్తాతి వుత్తం ‘‘అకతం మే’’తిఆది. యాథావమానో నామ సేయ్యస్స సేయ్యో హమస్మీతి సదిసస్స సదిసోహమస్మీతి హీనస్స హీనోహమస్మీతిఆదినా పవత్తో భూతమానో. యఞ్చకుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అకత్వా’’తి తం కల్యాణ కమ్మం అకత్వా. ‘‘కత్వా’’తి తం పాపకమ్మం కత్వా. ఇదం పన పుబ్బేకతా కతకాలే ఏవ అయాథావం హోతి. అనుసోచన కాలేపన యాథావమేవ. ‘‘హత్థ కుక్కుచ్చం’’తి ఏత్థ సఙ్కోచనత్థో న లబ్భతి. కుచ్ఛిత కిరియత్థో ఏవ లబ్భతి. హత్థలోలతాహి హత్థ కుక్కుచ్చన్తి వుచ్చతి. పాదలోలతా చ పాదకుక్కుచ్చం. తేనాహ ‘‘అసంయత కుక్కుచ్చం నామా’’తి. యం పన కుక్కుచ్చం. ‘‘తం’’తి తం వత్థుం. కుక్కుచ్చం కరోన్తీతి కుక్కుచ్చాయన్తా. నామధాతు పదఞ్హేతం. కప్పతి ను ఖో, న ను ఖో కప్పతీతి ఏవం వినయ సంసయం ఉప్పాదేన్తాతి అత్థో. ‘‘కుక్కుచ్చప్పకతతాయా’’తి కుక్కుచ్చేన అపకతతాయ అభిభూతతాయ. ‘‘అత్తనో అవిసయే’’తి ఆణాచక్కఠానే. ఆణాచక్క సామినో బుద్ధస్సవిసయత్తా అత్తనో సావక భూతస్స అవిసయేతి అత్థో. యే పన కరోన్తియేవ కుక్కుచ్చాయన్తా పీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఆపత్తిం’’తి దుక్కటాపత్తిం.

౯౪-౯౫. థినమిద్ధవచనత్థేసు. ‘‘చిత్తం మన్దమన్దం కత్వా’’తి చిన్తన కిచ్చే అతిమన్దం పరిదుబ్బలం కత్వా. చిత్తం గిలానం మిలాతం కత్వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అజ్ఝోత్థరతీ’’తి అభిభవతి. ఆరమ్మణ విజాననే వా జవనకిచ్చే వా పరిహీనథామబలం కరోతి. ‘‘థియతీ’’తి పదం పాళివసేన సిద్ధన్తి ఆహ ‘‘థినం థియనా’’తిఆదిం. ‘‘అకమ్మఞ్ఞభూతే కత్వా’’తి కాయకమ్మాదీసు అకమ్మక్ఖమే పరిదుబ్బలే కత్వా. [ముగ్గరేన పోథేత్వా వియాతి వుత్తం హోతి ]. ‘‘తే’’తి చిత్త చేతసికే సమ్పయుత్త ధమ్మే. ‘‘ఓలీయాపేత్వా’’తి అవలీనే అవసీదన్తే కత్వా. తేనాహ ‘‘ఇరియా పథం పీ’’తిఆదిం. థినం చిత్తం అభిభవతి, విజానన కిచ్చస్స గేలఞ్ఞత్తా థినస్స. మిద్ధం చేతసికే అభిభవతి, ఫుసనాది కిచ్చస్స గేలఞ్ఞత్తా మిద్ధస్సాతి అధిప్పాయో.

౯౬. విచికిచ్ఛావచనత్థే. ‘‘చికిచ్ఛనం’’తి రోగాపనయ నత్థే కితధాతువసేన సిద్ధం సఙ్ఖత కిరియా పదన్తి ఆహ ‘‘ఞాణప్పటికారోతి అత్థో’’తి. ‘‘పటికారో’’తి చ రోగస్స పటిపక్ఖ కమ్మం. ‘‘ఏతాయా’’తి నిస్సక్కవచనం. విచినన్తి ధమ్మం విచినన్తీతి విచినో. ధమ్మ వీమంసకా. కిచ్ఛతి కిలమతి ఏతాయాతి కిచ్ఛా. విచినం కిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సభావం’’తిఆదిమాహ. ‘‘విచికిచ్ఛతీ’’తి సఙ్ఖతధాతుపదం. తఞ్చ కఙ్ఖాయం వత్తతీతి దస్సేతుం ‘‘విచికిచ్ఛతి వా’’తిఆది వుత్తం. ద్విధా ఏళయతి కమ్పతీతి ద్వేళకం. తథా పవత్తం చిత్తం. ద్వేళకస్స భావోతి విగ్గహో. ‘‘బుద్ధాదీసు అట్ఠసూ’’తి బుద్ధే కఙ్ఖతి, ధమ్మే కఙ్ఖతి, సఙ్ఘే కఙ్ఖతి, సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి, పుబ్బన్తే కఙ్ఖతి, అపరన్తే కఙ్ఖతి, పుబ్బన్తా పరన్తే కఙ్ఖతి, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చ సముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖతీతి ఏవం వుత్తేసు అట్ఠసు సద్ధేయ్య వత్థూసు. తత్థ ‘‘బుద్ధే కఙ్ఖతీ’’తి ఇతిపి సో భగవా అరహంతిఆదినా వుత్తేసు బుద్ధగుణేసు అసద్దహన్తో బుద్ధే కఙ్ఖతి నామ. స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మోతిఆదినా వుత్తేసు ధమ్మ గుణేసు అసద్దహన్తో ధమ్మే కఙ్ఖతి నామ. సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘోతిఆదినా వుత్తేసు సఙ్ఘగుణేసు అసద్దహన్తో సఙ్ఘే కఙ్ఖతి నామ. తిస్సన్నం సిక్ఖానం వట్ట దుక్ఖతో నియ్యానట్ఠేసు అసద్దహన్తో సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి నామ. అత్తనో అతీత భవస్స అత్థి నత్థిభావే కఙ్ఖన్తో పుబ్బన్తే కఙ్ఖతి నామ. అత్తనో పరమ్మరణా అనాగత భవస్స అత్థి నత్థిభావే కఙ్ఖన్తో అపరన్తే కఙ్ఖతి నామ. తదుభయస్స అత్థి నత్థి భావే కఙ్ఖన్తో పుబ్బన్తా పరన్తే కఙ్ఖతి నామ. ఇమస్మిం భవే అత్తనో ఖన్ధానం పటిచ్చ సముప్పాదే చ పటిచ్చ సముప్పన్నభావే చ కఙ్ఖన్తో ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చ సముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖతి నామ. ‘‘విమతి వసేనా’’తి వేమతికభావేన. పవత్తమానా విచికిచ్ఛా. విచికిచ్ఛా పటిరూపకా నామ సబ్బ ధమ్మేసు అప్పటిహతబుద్ధీనం సబ్బఞ్ఞు బుద్ధానం ఏవ నత్థీతి వుత్తం ‘‘అసబ్బఞ్ఞూనం’’తిఆది.

అకుసలరాసిమ్హిఅనుదీపనా నిట్ఠితా.

౯౭. సద్ధావచనత్థే. ‘‘సన్నిసిన్నం’’తి అచలితం. ‘‘సుట్ఠూ’’తి అనస్సన్తం అచలన్తఞ్చ కత్వా. ‘‘ధారేతీ’’తి ఏవమేవ హోతీతి సల్లక్ఖణవసేన ధారేతి. తథా ఠపేతీతి. సద్దహన్తి వా సద్ధా సమ్పన్నా సత్తా. సద్ధాతుం అరహన్తీతి సద్ధేయ్యాని. అకాలుస్సం వుచ్చతి అనావిలం చిత్తం. అకాలుస్సం ఏవ అకాలుస్సియం. తస్స భావోతి విగ్గహో. ‘‘ఓకప్పనా’’తి అహోసాధు అహోసుట్ఠూతి అధిముచ్చనవసేన చిన్తనా. ‘‘మిచ్ఛాధిమోక్ఖో యేవా’’తి దిట్ఠిసమ్పయుత్తో అధిమోక్ఖోయేవ. ‘‘విత్తే అసతీ’’తి ధనే అసతి. ధనఞ్హి విత్తన్తి వుచ్చతి. యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం విన్దన్తి ఏతేనాతి కత్వా. ‘‘తేసం’’తి మనుస్సానం.

౯౮. సతివచనత్థే. ‘‘సరతీ’’తి అనుస్సరతి. ‘‘కతానీ’’తి పుబ్బేకతాని. ‘‘కత్తబ్బానీ’’తి ఇదాని వా పచ్ఛా వా కత్తబ్బాని. కల్యాణ కమ్మం నామపకతియా చిత్తస్స రతిట్ఠానం న హోతి. పాప కమ్మమేవ చిత్తస్స రతిట్ఠానం హోతి. తస్మా కల్యాణ కమ్మే ఏవ అప్పమజ్జితుం విసుం సతినామ ఇచ్ఛితబ్బా. పాపకమ్మే పన విసుం సతియా కిచ్చం నత్థి. సబ్బేపి చిత్తచేతసికా ధమ్మా అపమత్త రూపా హోన్తి. తేనాహ ‘‘ఇతరాపనా’’తిఆదిం. ‘‘సతియేవ న హోతీ’’తి విసుం సతి నామకో ఏకో చేతసికోయేవ న హోతి. కతమా పన సా హోతీతి ఆహ ‘‘కతస్సా’’తిఆదిం. తత్థ కతస్స అప్పమజ్జనం నామ కేసఞ్చి అనుమోదనవసేన కేసఞ్చి అనుసోచనవసేన అప్పమజ్జనం. కత్తబ్బస్స అప్పమజ్జనం నామ నిచ్చకాలమ్పి కాతుం అభిముఖతా. ‘‘కతస్సా’’తి వా భుమ్మత్థే సామివచనం. తథా సేసేసు ద్వీసు పదేసు. సబ్బేసు రాజకమ్మేసు నియుత్తో సబ్బకమ్మికో. ‘‘నియుత్తో’’తి అప్పమత్తో హుత్వా బ్యావటకాయ చిత్తో. సబ్బేసు ఠానేసు ఇచ్ఛితబ్బాతి సబ్బత్థికా. సా హి ఛసు ద్వారేసు చిత్తస్స ఆరక్ఖ కిచ్చా హోతి ఇన్ద్రియ సంవరణ ధమ్మత్తా. తస్మా ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే లోభమూలచిత్తస్స అనుప్పజ్జనత్థాయ సా ఇచ్ఛితబ్బా, అనిట్ఠా రమ్మణే దోసమూల చిత్తస్స, మజ్ఝత్తారమ్మణే మోహమూల చిత్తస్సాతి. అపి చ, బోజ్ఝఙ్గ భావనా ఠానేసు ఇదం సుత్త పదం వుత్తం. తస్మా భావనా చిత్తస్స లీనట్ఠానేపి సా ఇచ్ఛితబ్బా లీనపక్ఖతో చిత్తస్స నీవారణత్థాయాతిఆదినా యోజేతబ్బా.

౯౯-౧౦౦. హిరిఓత్తప్పవచనత్థేసు. ‘‘కాయదుచ్చరితాదీహి లజ్జతీ’’తి తానికాతుం లజ్జతి. తాని హీనకమ్మాని లామకకమ్మానీతి హీళేత్వా తతో అత్తానం రక్ఖితుం ఇచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘జిగుచ్ఛతీ’’తి. ‘‘ఉక్కణ్ఠతీ’’తి విరుజ్ఝతి, వియోగం ఇచ్ఛతి. ‘‘తేహి యేవా’’తి కాయ దుచ్చరితాదీహియేవ. ‘‘ఉబ్బిజ్జతీ’’తి ఉత్తసతి, భయతో ఉపట్ఠాతి. గాథాసు. ‘‘అలజ్జియేసూ’’తి అలజ్జితబ్బేసు కల్యాణ కమ్మేసు. ‘‘లజ్జరే’’తి లజ్జన్తి. ‘‘అభయే’’తి అభాయితబ్బే కల్యాణకమ్మే. యస్మా పన సప్పురిసా అత్తానం పరిహరన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘హిరియా అత్తని గారవం ఉప్పాదేత్వా’’తి అత్తనో జాతిగుణాదికం వా సీల గుణాదికం వా గరుం కత్వా మాదిసస్స ఏవ రూపం పాపకమ్మం అయుత్తం కాతుం. యది కరేయ్యం, పచ్ఛా అత్తానం అసుద్ధం ఞత్వా దుక్ఖీదుమ్మనో భవేయ్యన్తి ఏవం హిరియా అత్తని గారవం ఉప్పాదేత్వా. ‘‘ఓత్తప్పేన పరేసు గారవం ఉప్పాదేత్వా’’తి పరానువాదభయం భాయిత్వాతి అధిప్పాయో. తత్థ పరానువాదభయం నామ పరేసం సాధు జనానం గరహా భయం. అఞ్ఞమ్పి అపాయభయం సంసార వట్టభయఞ్చ ఏత్థ సఙ్గయ్హతియేవ. లోకంపాలేన్తీతి లోకపాలా. ‘‘లోకం’’తి సత్తలోకం. ‘‘పాలేన్తీ’’తి అపాయ భయతో రక్ఖన్తి.

౧౦౧. అలోభవచనత్థే. అకారో విరుద్ధత్థోతిఆహ ‘‘లోభప్పటిపక్ఖో’’తి. లోభస్స పటివిరుద్ధోతి అత్థో. పటివిరుద్ధతా చ పహాయక పహాతబ్బ భావేన వేదితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘సోహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సో నేక్ఖమ్మధాతువసేన హుత్వా పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘హిత సఞ్ఞితేసూ’’తి ఇదం మే అత్థాయ హితాయ సుఖాయాతి ఏవం సఞ్ఞితేసు. ‘‘లగ్గనవసేనా’’తి అముఞ్చితుకామతావసేన. తేస్వేవ పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘భవభోగ సమ్పత్తియో గూథరాసిం వియ హీళేత్వా’’తి ఇదం బోధిసత్తానం వసేన నిదస్సన వచనం. తత్థ ‘‘హీళేత్వా’’తి గరహిత్వా. నిక్ఖమన్తి ఏతేనాతి నేక్ఖమ్మో. సో ఏవ ధాతూతి నేక్ఖమ్మధాతు.

౧౦౨. అయం నయో దోసప్పటిపక్ఖో, మోహప్పటిపక్ఖోతిఆదీసుపి నేతబ్బో.

౧౦౩. తత్ర మజ్ఝత్తతాయం. ‘‘లీనుద్ధచ్చానం’’తి చిత్తస్స లీనతా ఏకో విసమపక్ఖో. ఉద్ధటతా దుతీయో విసమపక్ఖో. లీనం చిత్తం కోసజ్జే విసమపక్ఖే పతతి. ఉద్ధటం చిత్తం ఉద్ధచ్చే విసమపక్ఖే పతతి. తదుభయమ్పి అకుసల పక్ఖికం హోతి. తథా చిత్తస్స అతి లూఖతా ఏకో విసమ పక్ఖో. అతిపహట్ఠతా ఏకోతిఆదినా సబ్బం బోజ్ఝఙ్గవిధానం విత్థారేతబ్బం. తత్ర మజ్ఝత్తతా పన సమ్పయుత్త ధమ్మే ఉభోసు అన్తేసు పాతేతుం అదత్వా సయం మజ్ఝిమప్పటిపదాయం దళ్హం తిట్ఠతి.

౧౦౪. పస్సద్ధాదీసు. ‘‘తత్థ తం వీన్దన్తీ’’తి తేసు పుఞ్ఞ కమ్మేసు తం చిత్త సుఖం పటిలభన్తి.

౧౦౫. లహుతా ద్వయే. ‘‘తత్తపాసాణే’’తి సన్తత్తే పాసాణపిట్ఠే. ‘‘తత్థా’’తి పుఞ్ఞకమ్మేసు.

౧౦౬-౧౧౦. ముదుతా ద్వయాదీసు సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యం.

౧౧౧. విరతిత్తయే. ‘‘కథా, చేతనా, విరతి, వసేనా’’తి ‘కథాసమ్మావాచా, చేతనా సమ్మావాచా, విరతి సమ్మావాచా, వసేన. తం కథావాచం సముట్ఠాపేతీతి తం సముట్ఠాపికా. యా పన పాప విరమణాకారేన చిత్తస్స పవత్తీతి యోజనా. ‘‘సమాదియన్తస్స వా’’తి ముసావాదా విరమామీతిఆదినా వచీభేదం కత్వా సమాదియన్తస్స వా. ‘‘అధిట్ఠహన్తస్స వా’’తి వచీభేదం అకత్వా చిత్తేనేవ తథా అధిట్ఠహన్తస్స వా. ఇమేహి ద్వీహి పదేహి సమాదాన విరతిప్పవత్తిం వదతి. ‘‘అవీతిక్కమన్తస్స వా’’తి ఏతేన సమ్పత్త విరతిప్పవత్తిం వదతి. ‘‘ఏతాయా’’తి సమ్మావాచా విరతియా. సా పన కత్తునా చ క్రియాయ చ సహభావినీ హుత్వా సమాదాన క్రియం సుట్ఠుతరం సాధేతి. తస్మా సా కరణ సాధనం నామ హోతి. తేనాహ ‘‘కరణత్థేవాకరణ వచన’’న్తి. బహూసుజవనవారేసు పవత్తమానేసు పురిమ పురిమ జవనవారపరియాపన్నా సమ్మావాచా పచ్ఛిమ పచ్ఛిమ జవనవారసముట్ఠితాయ సమాదాన క్రియాయ పచ్చయో హోతి. సా పన తాయ క్రియాయ అసహభావిత్తా కరణలక్ఖణం న సమ్పజ్జతి. హేతు లక్ఖణే తిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘హేతు అత్థేవా కరణవచన’’న్తి. ఇదఞ్చ అత్థతో లబ్భమానత్తా వుత్తం. సమ్మావాచాతి పదం పన కితసాధన పదత్తాకరణత్థే ఏవసిద్ధం. న హి అకారక భూతో హేతు అత్థో సాధనం నామ సమ్భవతి. ‘‘సమాదాన వచనానీ’’తి సమ్మావాచా సముట్ఠితాని సమాదాన వచనాని. ‘‘తతో’’తి తతోపరం. ‘‘తేసం’’తి తే సంవదమానానం. ఇదఞ్చ సబ్బం సమ్మావాచాతి వచనే వచీభేదవాచం పధానం కత్వా వుత్తం. సమ్పత్తవిరతి సముచ్ఛేద విరతిభూతాయ పన సమ్మావాచాయ వచీభేదేన కిచ్చం నత్థి. విరతి కిచ్చ మేవపధానన్తి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పవత్తమానా’’తి పవత్తమానత్తా. విసేసన హేతు పదమేతం.

౧౧౨-౧౧౩. సమ్మాకమ్మన్తేపి సమ్మాఆజీవేపి వత్తబ్బం నత్థి.

౧౧౪. ‘‘సమ్పత్తం వత్థుం’’తి పాణాతి పాతాదికమ్మస్స వత్థుం. సాపచ్చుప్పన్నారమ్మణాయేవ. కస్మా, అత్తనో పచ్చక్ఖే సమ్పత్త వసేనవత్థుస్సధరమానత్తా. ‘‘సమాదియన్తస్స వా ఉప్పన్నా’’తి పాణాతి పాతాపటివిరమాధీతిఆదినా సమాదియన్తస్సయా సమాదానక్ఖణే ఉప్పన్నా విరతి. ‘‘సా పన పచ్చుప్పన్నారమ్మణా హోతీ’’తి ఏత్థ కథం పచ్చుప్పన్నా రమ్మణా హోతీతి. పాణాతి పాతాపటివిరమాధీతి వదన్తస్స చిత్తం అనుక్కమేన పాణసద్దాదీనం అత్థం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతి. తత్థ ‘‘పాణో’’తి వోహారతో సత్తో. పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. సో చ సత్తో తఞ్చజీవితిన్ద్రియం లోకే సబ్బకాలమ్పి సంవిజ్జతియేవ. ఏవరూపం జీవితిన్ద్రియ సామఞ్ఞం సన్ధాయ పచ్చుప్పన్నారమ్మణాతి వుత్తం. అదిన్నాదానా పటివిరమాధీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘అనాగతా రమ్మణావా’’తి ఏత్థ ఏకదివసం నియమేత్వా సమాదియన్తస్స తస్మిం దివసే ధరమాన సత్తాపి అత్థి. ఉప్పజ్జిస్సమానసత్తాపి అత్థి. తదుభయమ్పి పాణవచనే సఙ్గహితమేవ. పాణుపేతం కత్వా సమాదియన్తస్స వత్తబ్బమేవ నత్థి. అపి చ అనాగతకాలికమ్పి సమాదానం అత్థియేవ. అహం అసుకదివసతో పట్ఠాయ యావజీవమ్పి పాణాతిపాతా విరమాధీతిఆది. ఏవం సమాదాన విరతి అనాగతా రమ్మణాపి హోతీతి. ‘‘పచ్చయసముచ్ఛేదవసేనా’’తి తం తం కిలేసానుసయ సఙ్ఖాతస్స పచ్చయస్స సముచ్ఛేదవసేన. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

౧౧౫-౧౧౬. అప్పమఞ్ఞాద్వయే. అపిచాతిఆదీసు. ‘‘కలిసమ్భవేభవే’’తి దుక్ఖుప్పత్తిపచ్చయభూతే సంసారభవే. ‘‘పాపేకలి పరాజయే’’తి కలిసద్దో పాపే చ పరాజయే చ వత్తతీతి అత్థో. సత్తేహి కలిం అవన్తి రక్ఖన్తి ఏతాయాతి కరుణా. సత్తేహీతి చ రక్ఖణత్థయోగే ఇచ్ఛితస్మిం అత్థే అపాదాన వచనం. యథా-కాకే రక్ఖన్తి తణ్డులా-తి. సత్తేవా కలితో అవన్తి రక్ఖన్తి ఏతాయాతి కరుణా. కలితోతి చ రక్ఖణత్థ యోగే అనిచ్ఛితస్మిమ్పి అపాదానవచనం. యథా-పాపాచిత్తం నివారయేతి. ఏకస్మిం సత్తే పవత్తాపి అప్పమఞ్ఞా ఏవ నామ హోన్తి. యథా తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఏకస్మిం ఆరమ్మణే పవత్తమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ హోతీతి.

౧౧౭. పఞ్ఞిన్ద్రియే వత్తబ్బం నత్థి.

సోభణరాసిమ్హిఅనుదీపనా నిట్ఠితా.

౧౧౮. ఏతం పరిమాణం అస్సాతి ఏత్తావం. ‘‘ఏత్తావతా’’తి ఏత్తావన్తేన-ఫస్సో, వేదనా, సఞ్ఞా,తిఆదివచనక్కమేన. ‘‘చిత్తుప్పాదేసూ’’తి ఏత్థ-కతమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బా. చత్తారో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్త చిత్తుప్పాదా-తిఆదీసు చిత్తచేతసిక సమూహో చిత్తుప్పాదోతి వుచ్చతి. ఇధ పన చిత్తాని ఏవ చిత్తుప్పాదాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘చిత్తుప్పాదేసూతి చిత్తేసు ఇచ్చేవ అత్థో’’తి. ‘‘సబ్బదుబ్బలత్తా’’తి సబ్బచిత్తేహి దుబ్బలతరత్తా. ‘‘భావనా బలేనా’’తి వితక్క విరాగసత్తి యుత్తేన ఉపచార భావనా బలేన, వుట్ఠాన గామిని విపస్సనా భావనా బలేన చ. ‘‘బలనాయకత్తా’’తి బల ధమ్మానం నాయకత్తా, జేట్ఠకత్తా.

౧౧౯. అకుసల చేతసికేసు. ‘‘పచ్ఛిమం’’తి సబ్బేసుపి ద్వాదసా కుసల చిత్తేసూతి వచనం. ‘‘పురిమస్సా’’తి సబ్బా కుసల సాధారణా నామాతి వచనస్స. ‘‘సమత్తన వచనం’’తి-కస్మా సబ్బాకుసల సాధారణా నామాతి. యస్మా సబ్బేసుపి. ల. చిత్తేసు లబ్భన్తి, తస్మా సబ్బా కుసల సాధారణా నామా-తి ఏవం సాధన వచనం. యస్మా పన ఇమేహి చతూహి వినానుప్పజ్జన్తి, తస్మా తే సబ్బేసు తేసు లబ్భన్తీతి యోజనా. కస్మా వినా నుప్పజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘న హితానీ’’తిఆదిం. ‘‘తేహీ’’తి పాపేహి. సబ్బ పాప ధమ్మతోతి అత్థో. ‘‘తథా తథా ఆమసిత్వా’’తి దిట్ఠి ఖన్ధేసు నిచ్చో ధువో సస్సతోతిఆదినా ఆమసతి. మానో అహన్తి వా సేయ్యో సదిసోతిఆదినా వా ఆమసతి. ఏవం తథా తథా ఆమసిత్వా. ‘‘తేసూ’’తి దిట్ఠిమానేసు. నిద్ధారణే భుమ్మం. దిట్ఠి పరామసన్తీ పవత్తతీతి యోజనా. ‘‘తం గహితాకార’’న్తి తం అహన్తి గహితం నిమిత్తాకారం. సక్కాయ దిట్ఠి ఏవ గతి యేసం తే దిట్ఠి గతికా. అవిక్ఖమ్భిత సక్కాయ దిట్ఠికా. ‘‘అహన్తి గణ్హన్తీ’’తి మానేన గణ్హన్తి. ‘‘న హి మానస్స వియా’’తి యథా మానస్స అత్తసమ్పగ్గహణే బ్యాపారో అత్థి, న తథా దిట్ఠియా అత్తసమ్పగ్గహణే బ్యాపారో అత్థీతి యోజనా. ఏత్థ చ అత్తసమ్పగ్గహణం నామ పరేహి సద్ధిం అత్తానం సేయ్యాదివసేన సుట్ఠుపగ్గహణం. ‘‘న చ దిట్ఠియా వియా’’తి యథా దిట్ఠియా ధమ్మానం అయాథావపక్ఖపరికప్పనే బ్యాపారో అత్థీతి యోజనా. తత్థ అయాథావపక్ఖో నామ అత్తా సస్సతో ఉచ్ఛిన్నోతిఆది. మచ్ఛరియం అత్తసమ్పత్తీసు లగ్గనలోభసముట్ఠితత్తా లోభసమ్పయుత్తమేవ సియాతి చోదనం పరిహరన్తో ‘‘మచ్ఛరియం పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘తాసం’’తి అత్తసమ్పత్తీనం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

౧౨౦. సోభణచేతసికేసు. ‘‘తీసు ఖన్ధేసు’’తి సీలక్ఖన్ధ సమాధిక్ఖన్ధ పఞ్ఞాక్ఖన్ధేసు చ. ‘‘సమ్మాదిట్ఠి పచ్ఛిమకో’’తి సమ్మాదిట్ఠియా పచ్ఛతో అనుబన్ధకోతి అత్థో. సమ్మాదిట్ఠియా పరివా రమత్తోతి వుత్తం హోతి. ‘‘తస్మిం అసతి పీ’’తి దుతీయజ్ఝానిక మగ్గాదీసు తస్మిం సమ్మాసఙ్కప్పే అసన్తేపి. ‘‘సీలసమాధిక్ఖన్ధ ధమ్మేసు పనా’’తి ‘సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో,తి ఇమే తయో ధమ్మా సీలక్ఖన్ధ ధమ్మా నామ. సమ్మా వాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధీ,తి ఇమే తయో ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధా నామ. ఇమేసు సీలక్ఖన్ధ సమాధిక్ఖన్ధేసు. ‘‘ఏకో ఏకస్స కిచ్చం న సాధేతీ’’తి తేసు సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తస్స కిచ్చం న సాధేతి. సమ్మా ఆజీవస్స కిచ్చం న సాధేతి. సమ్మాకమ్మన్తో చ సమ్మావాచాయ కిచ్చం న సాధేతీతిఆదినా సబ్బం వత్తబ్బం. ‘‘సీలేసు పరిపూరకారితా వసేనా’’తి సీలప్పటిపక్ఖ ధమ్మానం సముచ్ఛిన్దకారితా వసేనాతి అధిప్పాయో. ముసావాద విరతి ముసావాదమేవ పజహితుం సక్కోతి. న ఇతరాని పిసుణవాచాదీనీతి యోజనా. ఏత్థ సియా. ముసావాదవిరతి నామ కుసల ధమ్మో హోతి. కుసల ధమ్మో చ నామ సబ్బస్స అకుసల ధమ్మస్స పటిపక్ఖో. ఏకస్మిమ్పి కుసల ధమ్మే ఉప్పజ్జమానే తస్మిం సన్తానే సబ్బాని అకుసలాని పజహితుం సక్కోన్తీతి వత్తబ్బాని. అథ చ పన ముసావాద విరతి ముసావాదమేవ పజహితుం సక్కోతి, న ఇతరానీతి వుత్తం. కథమిదం దట్ఠబ్బన్తి. వుచ్చతే. పజహితుం సక్కోతీతి ఇదం పఞ్చసు పహానేసు తదఙ్గప్పహాన వచనం. తదఙ్గప్పహానన్తి చ తేన తేన కుసలఙ్గేన తస్స తస్స అకుసలఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం నామ. ఇదం వుత్తం హోతి, ఇధ సప్పురిసో పాణాతిపాతా పటివిరమామీతిఆదినా విసుం విసుం సిక్ఖాపదాని సమాదియిత్వా పాణాతి పాతవిరతి సఙ్ఖాతేన కుసలఙ్గేన పాణాతిపాత సఙ్ఖాతం అకుసలఙ్గం పజహతి. అదిన్నాదాన విరతి సఙ్ఖాతేన కుసలఙ్గేన అదిన్నాదాన సఙ్ఖాతం అకుసలఙ్గం పజహతీతిఆదినా విత్థారేతబ్బం. ఏకస్మిమ్పి కుసల ధమ్మే ఉప్పజ్జమానే తస్మిం సన్తానే సబ్బాని అకుసలాని న ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థ పన అనోకాసత్తా ఏవ న ఉప్పజ్జన్తి, న పహానత్తా. న హి తస్మిం సన్తానే తస్మిం ఖణే తాని అకుసలాని ఏవ న ఉప్పజ్జన్తి. అథఖో సబ్బాని అఞ్ఞాని కుసల చిత్తాని చ న ఉప్పజ్జన్తి. సబ్బాని అబ్యాకత చిత్తాని చ న ఉప్పజ్జన్తి. తాని అనోకా సత్తా ఏవ న ఉప్పజ్జన్తి. న పహానత్తా న ఉప్పజ్జన్తి. తదఙ్గప్పహానాది వసేన పన పహానం సన్ధాయ ఇధ పజహితుం సక్కోతి-న సక్కోతీతి వుత్తం. ఏత్తావతా తదఙ్గప్పహానం నామ సుపాకటం హోతి. ముసావాద విరతి ముసావాదమేవ పజహితుం సక్కోతి. న ఇతరానీతి ఇదఞ్చ సుట్ఠు ఉపపన్నం హోతీతి. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు కాయఙ్గచోపనత్థాయ వాచఙ్గచోపనత్థాయ చ పవత్తాని కాయవచీచో పన భాగియాని నామ. కామావచర కుసలేస్వేవ విరతియో సన్దిస్సన్తి. ‘‘కామావచర కుసలేసు పీ’’తి నిద్ధారణే భుమ్మవచనం. కామభూమియం ఉప్పన్నేసు ఏవ కామావచర కుసలేసు సన్దిస్సన్తి. తివిధ కుహనవత్థూని చ విరమితబ్బవత్థుట్ఠానేఠితాని. ఏత్థ చ కుహనం నామ విమ్హాపనం లాభసక్కార సిలోకత్థాయ మనుస్సానం నానామాయాసాఠేయ్య కమ్మాని కత్వా అచ్ఛరియబ్భుత భావకరణన్తి వుత్తం హోతి. తం పన తివిధం ‘పచ్చయప్పటిసేవనకుహనఞ్చ, సామన్తజప్పన కుహనఞ్చ, ఇరియా పథసణ్ఠా పన కుహనఞ్చ. తత్థ మహిచ్ఛోయేవ సమానో అప్పిచ్ఛాకారం దస్సేత్వా ఆదితో ఆగతా గతే చతుపచ్చయే పటిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా బహుం బహుం ఆగతే పచ్చయే పటిగ్గణ్హాతి. ఇదం పచ్చయప్పటిసేవన కుహనం నామ. పాపిచ్ఛోయేవ సమానో అయం ఝానలాభీతి వా అభిఞ్ఞాలాభీతి వా అరహాతి వా జనో మం సమ్భావేతూతి సమ్భావనం ఇచ్ఛన్తో అత్తానం ఉత్తరి మనుస్స ధమ్మానం సన్తికే తే వా అత్తనో సన్తికే కత్వా వఞ్చేతి. ఇదం సామన్తజప్పన కుహనం నామ. పాపిచ్ఛోయేవ సమానో అయం సన్తవుత్తి సమాహితో ఆరద్ధవీరియోతి జనో మం సమ్భావేతూతి సమ్భావనం ఇచ్ఛన్తో ఇరియా పథ నిస్సితం నానావఞ్చనం కరోతి. ఇదం ఇరియా పథ సణ్ఠాపన కుహనం నామ. ‘‘సిక్ఖాపదస్స వత్థూనీ’’తి సురా పాన వికాల భోజన నచ్చగీతవాదిత దస్సన సవనాదీని. సురామేరయపానా విరమాధీతి సమాదియన్తస్స సురామేరయపాన చేతనా విరమితబ్బ వత్థు నామ. వికాల భోజనా విరమామీతి సమాదియన్తస్స వికాలే యావకాలిక వత్థుస్స పరిభుఞ్జన చేతనా విరమితబ్బ వత్థు నామ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. లోకుత్తర చిత్తేసు. ‘సబ్బథాపీ,తి చ ‘నియతా’తి చ ‘ఏకతో వా’తి చ తీణి విసేసనాని. లోకియేసు పన ‘కదాచీ’తి చ ‘విసుం విసుం’తి చ ద్వే ద్వే విసేసనాని. తత్థ లోకుత్తరేసు ‘సబ్బథాపీ’తి ఇదం సముచ్ఛేదప్పహాన దస్సనం లోకియేసుపి తబ్బిపరీతం తదఙ్గప్పహాన దస్సనం అధిప్పేతన్తి కత్వా ‘‘ఏకేక దుచ్చరితప్పహానవసేనే వా’’తి వుత్తం.

౧౨౧. అప్పమఞ్ఞాసు. ‘‘విభఙ్గే’’తి అప్పమఞ్ఞా విభఙ్గే. ‘‘కారుఞ్ఞప్పకతికస్సా’’తి కారుఞ్ఞసభావస్స. ‘‘అనిస్సుకినో’’తి ఇస్సాధమ్మరహితస్స. థామగతా కరుణా దోస సముట్ఠితం విహింసం పజహతి. థామగతా ముదితా దోససముట్ఠితం అరతిం పజహతీతి వుత్తం ‘‘విహింసా అరతీనం నిస్సరణ భూతా’’తి. ఏత్థ చ అరతి నామ సుఞ్ఞాగారేసు చ భావనా కమ్మేసు చ నిబ్బిదా. దోస నిస్సరణే సతి దోమనస్సనిస్సరణమ్పి సిద్ధమేవ. నిస్సరణఞ్చ నామ పటిపక్ఖ ధమ్మ సణ్ఠానేన హోతి. తస్మా పుబ్బభాగేపి అప్పమఞ్ఞాసు నిచ్చం సోమనస్స సణ్ఠానం వేదితబ్బన్తి అధిప్పాయేన ‘‘దోమనస్సప్పటిపక్ఖఞ్చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘అట్ఠకథాయపి సహ విరుద్ధో’’తి అట్ఠసాలినియం ఉపేక్ఖా సహగత కామావచర కుసల చిత్తేసు కరుణా ముదితా పరికమ్మకాలేపి హి ఇమేసం ఉప్పత్తి మహాఅట్ఠకథాయం అనుఞ్ఞాతా ఏవా-తి వుత్తం. తాయ అట్ఠకథాయపి సహ విరుద్ధో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘పటికూలా రమ్మణేసు పన…పే… వత్తబ్బమేవ నత్థీ’’తి పటికూలా రమ్మణాని నామ సోమనస్సేన దూరే హోన్తి, తథా దుక్ఖిత సత్తా చ, తస్మా తదా రమ్మణాని అసుభ భావనా చిత్తాని చ కరుణా భావనా చిత్తాని చ ఆదితో ఉపేక్ఖా సహగతా నేవాతి వత్తబ్బమేవ నత్థి. ‘‘సాహివేదనుపేక్ఖా నామా’’తి కామావచర వేదనుపేక్ఖా వుత్తా. విభావనిపాఠే, ‘‘అఞ్ఞవిహితస్స పీ’’తి అఞ్ఞం ఆరమ్మణం మనసికరోన్తస్సపి. సజ్ఝాయనం సమ్పజ్జతి, సమ్మసనం సమ్పజ్జతీతి పాఠసేసో. ఇతి తస్మా. ఏత్థ సియా ‘‘తం పటిక్ఖిత్తం హోతీ’’తి కస్మా వుత్తం. న ను తమ్పి ఉపేక్ఖా సహగత చిత్తేసు కరుణా ముదితానం సమ్భవం సాధేతి యేవాతి. సచ్చం సాధేతియేవ. తేన పన పరిచయ వసేన తేసు తాసం సమ్భవం దీపేతి. ఇధ పన ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా ‘‘పటికూలా రమ్మణేసూ’’తిఆదినా చ పరిచయేన వినా పకతియా తాసం ఉపేక్ఖా వేదనాయ ఏవ సహ పవత్తి బహులతా వుత్తాతి. ‘‘యోగకమ్మ బలేనా’’తి యుఞ్జన వీరియ కమ్మ బలేన.

౧౨౨. చేతో యుత్తానం చిత్త చేతసికానం. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు. హేట్ఠా చ వుత్తో ‘కదాచి సన్దిస్సన్తి విసుం విసుం, కదాచి నానా హుత్వా జాయన్తీ’తి. ఉపరి చ వక్ఖతి ‘అప్పమఞ్ఞా విరతియో పనేత్థ పఞ్చపి పచ్చేకమేవ యోజేతబ్బా’తి. ఇస్సాదీనఞ్చ నానా కదాచి యోగో ఉపరి ‘ఇస్సామచ్ఛేర కుక్కుచ్చాని పనేత్థ పచ్చేకమేవ యోజేతబ్బానీ’తి వక్ఖతి. మానథిన మిద్ధానం పన నానా కదాచి యోగో ఇధ వత్తబ్బో. ‘‘కదాచీ’’తి వత్వా తదత్థం వివరతి ‘‘తేసం’’తిఆదినా. ‘‘తేసం’’తి దిట్ఠి విప్పయుత్తానం. ‘‘నిద్దాభిభూత వసేనా’’తి నిదస్సన వచనమేతం. తేన కోసజ్జాదీనమ్పి గహణం వేదితబ్బం. ‘‘అకమ్మఞ్ఞతాయా’’తి అకమ్మఞ్ఞభావేన. తేహి ఇస్సామచ్ఛరియ కుక్కుచ్చేహి. తేన చ మానేన. కిచ్చ విరోధే వా ఆరమ్మణ విరోధే వా నానాభావో. అవిరోధే సహభావో.

౧౨౩. ‘‘యోగట్ఠానపరిచ్ఛిన్దన వసేనా’’తి సబ్బచిత్త సాధారణా తావ సబ్బేసుపి ఏకూననవుతిచిత్తుప్పాదేసు, వితక్కో పఞ్చపఞ్ఞా సచిత్తేసూతిఆదినా యుత్తట్ఠాన భూతానం చిత్తానం గణనసఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదవసేన. ‘‘యుత్త ధమ్మరాసి పరిచ్ఛిన్దన వసేనా’’తి అనుత్తరే ఛత్తింస, మహగ్గతే పఞ్చతింసాతిఆదినా యుత్త ధమ్మరాసీనం గణన సఙ్ఖ్యా పరిచ్ఛేద వసేన. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘పాళియం’’తి ధమ్మసఙ్గణి పాళియం. ‘‘తేసం నయానం’’తి చతుక్క పఞ్చక నయానం.

౧౨౪. ‘‘కాయవచీ విసోధన కిచ్చా’’తి కాయద్వారవచీద్వార సోధన కిచ్చా.

౧౨౫. లోకుత్తర విరతీనం లోకుత్తర విపాకేసుపి ఉప్పజ్జనతో ‘‘ఇదఞ్చ…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి. తాసం అప్పమఞ్ఞానం. తేసు మహావిపాకేసు. సత్తపఞ్ఞత్తాదీని ఆరమ్మణాని యస్సాతి విగ్గహో. ‘‘తేనా’’తి కుసలేన. ‘‘వికప్ప రహితత్తా’’తి వివిధాకార చిన్తన రహితత్తా. అప్పనాపత్త కమ్మ విసేసేహి నిబ్బత్తా అప్పనాపత్తకమ్మ విసేస నిబ్బత్తా. పఞ్ఞత్తి విసేసాని నామ పథవీకసిణ నిమిత్తాదీని. ‘‘అపి చా’’తిఆదీసు. న పఞ్ఞత్తి ధమ్మేహి అత్థి. ఏవఞ్చ సతి, కామవిపాకాని కామతణ్హాయ ఆరమ్మణభూతా పఞ్ఞత్తియోపి ఆలమ్బేయ్యున్తి. ‘‘సఙ్గహనయభేదకారకా’’తి పథ మజ్ఝానిక చిత్తేసు ఛత్తింస. దుతీయజ్ఝానిక చిత్తేసు పఞ్చతింసాతిఆదినా సఙ్గహనయభేదస్స కారకా.

౧౨౬. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదీసు. ‘‘పఞ్చసు అసఙ్ఖారికేసూ’’తి నిద్ధారణే భుమ్మవచనం. తథా పఞ్చసు ససఙ్ఖారికేసూతి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

౧౨౮. ‘‘భూమి జాతి సమ్పయోగాదిభేదేనా’’తి ఫస్సోతావ చతుబ్బిధో హోతి కామావచరో, రూపావచరో, అరూపావచరో చాతి. అయం భూమిభేదో.

ద్వాదసాకుసలా ఫస్సా, కుసలా ఏకవీసతి;

ఛత్తింసేవ విపాకా చ, వీసతి క్రియా మతా.

ఇతి అయం జాతిభేదో. సోమనస్స సహగతో, దిట్ఠిగత సమ్పయుత్తో, అసఙ్ఖారికో చ, ససఙ్ఖారికో చాతిఆదినా సమ్పయోగాదిభేదో వత్తబ్బో. ‘‘చిత్తేన సమం భేద’’న్తి అత్తనా వా సమ్పయుత్తేన చిత్తభేదేన సమం భేదం. ఏకూనన వుతియా చిత్తేసు వా. ఏత్థ చ విచికిచ్ఛా చేతసికం ఏకస్మిం చిత్తే యుత్తన్తి ఏకమేవ హోతి. దోసో, ఇస్సా, మచ్ఛరియం, కుక్కుచ్చన్తి ఇమే చత్తారో ద్వీసు చిత్తేసు యుత్తాతి విసుం విసుం ద్వే ద్వే హోన్తి. తథా దిట్ఠిమానా పచ్చేకం చత్తారో. థినమిద్ధం పచ్చేకం పఞ్చాతిఆదినా సబ్బం వత్తబ్బన్తి.

చేతసికసఙ్గహదీపనియాఅనుదీపనా నిట్ఠితా.