౧. చిత్తసఙ్గహఅనుదీపనా

అనన్తఞ్ఞాణం నత్వాన, లోకాలోకకరం జినం;

కరిస్సామి పరమత్థ-దీపనియా నుదీపనిం.

[తత్థ, లోకాలోకకరన్తి దససహస్సిలోకధాతుయం చతుస్సచ్చధమ్మదేసనాలోకకారకం. పరమత్థదీపనీతి ఏత్థ అత్థో దువిధో పధానత్థోచ పరియాయత్థోచ. తత్థ పధానత్థో పరమత్థోనామ, పధానత్థోతిచ పదవాక్యానం ముఖ్యత్థో ఉజుకత్థో. పరియాయత్థోపి కోచి, యుత్తరూపో అత్థో పరమత్థో యేవ. పరమత్థందీపేతిపకాసేతీతిపరమత్థదీపనీ]. తంపర మత్థదీపనింకరోన్తోఆచరియో పథమంతావ బుద్ధస్సభగవతో పణామంకరోతి ‘‘ఉదయాయస్సా’’తిఆదినా.

తత్థ ‘‘ఉదయా’’తి ఉదయతోఉగ్గమనతో. ‘‘యస్సా’’తి యస్స సబ్బఞ్ఞుబుద్ధమహాసూరస్స. ‘‘ఏకస్సా’’తి అదుతీయస్స, అసది సస్సవా. ‘‘సద్ధమ్మరంసిజాలినో’’తి ఏత్థసద్ధమ్మోతిసత్థుసా సనధమ్మోవుచ్చతి. తత్థచ చతురాసీతిసహస్సధమ్మక్ఖన్ధసఙ్ఖాతో దేసనాసద్ధమ్మోఇధాధిప్పేతో. సద్ధమ్మసఙ్ఖాతంరంసిజాలంఅస్స అత్థీతి సద్ధమ్మరంసిజాలీ. తస్ససద్ధమ్మరంసిజాలినో. ‘‘పబుజ్ఝింసూ’’తి వికసింసు, చతుస్సచ్చఞ్ఞాణవికాసంతఞ్ఞాణసమ్ఫుల్లం పాపుణింసు. ‘‘జనమ్బుజా’’తి జనసఙ్ఖాతాఅమ్బుజా. తత్థజనానామ ఇధబోధనేయ్యసత్తా అధిప్పేతా, యేసబ్బఞ్ఞుదేసనం సుత్వా చతుస్సచ్చ ధమ్మం బుజ్ఝిస్సన్తి. అమ్బుజాతిపదుమా. ‘‘జాతిక్ఖేత్తేమహాసరేతి’’ జాతిక్ఖేత్త సఙ్ఖాతే జనమ్బుజమహాసరే. తత్థ జాతిక్ఖేత్తం నామదససహస్స చక్కవాళం, యం ఏకం బుద్ధక్ఖేత్తన్తి వుచ్చతి. యత్థ చ మహాబోధిసత్తానం బుద్ధభావత్థాయ పథమమహాభినీహారకాలాదీసు ఏకప్పహారేనపథవికమ్పనాదీనిపవత్తన్తి. యత్థచవసన్తాదేవబ్రహ్మానో బుద్ధపరిసాహోన్తి. జాతిక్ఖేత్తేమహాసరేయస్స ఏకస్స సద్ధమ్మరంసిజాలినో మహాసూరస్స ఉదయా తస్మిం జాతిక్ఖేత్తే మహాసరే జనమ్బుజాపబుజ్ఝింసూతియోజనా.

‘‘తం మహాసూర’’న్తి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధమహాసూరియమణ్డలం. జనమ్బుజ సన్తానేసుపవత్తం మహన్తం మోహతమంనూదతి అపనేతి, సద్ధమ్మరంసిజాలం విస్సజ్జన్తో అన్తరధాపేతీతి మహామోహతమోనుదో. తం ‘‘మహామోహతమోనుదం’’.

ఏవం బుద్ధస్సపణామం కత్వా అత్తనా ఇచ్ఛితం పణామప్పయోజనం పరిణామేన్తో ‘‘సఞ్జాత’’న్తిఆదిమాహ. ‘‘సోమహాసూరోమయ్హం హదయే సఞ్జాతం తమోఖన్ధం పనూదత’’న్తియోజనా. తత్థ ‘‘సఞ్జాత’’న్తి సుట్ఠుజాతం, అనమతగ్గేసంసారే దళ్హం పవత్తన్తి అత్థో. ‘‘తమోఖన్ధ’’న్తి మహామోహతమోఖన్ధం. సబ్బకిలేసతమోఖన్ధం వా. అన్తరాయకరాని ఉపవీళకోపఘాతకకమ్మానిపి తమోఖన్ధే సఙ్గహితాని ఏవ. తథా రోగాదయో అన్తరాయ ధమ్మాపి తమోజాతికాఏవతమోతమపరాయనోతిఆదీసు. ‘‘పనూదత’’న్తి పనూదతు, అపనేతు, అన్తరధాపేతు.

ఏవం సప్పయోజనం పణామం కత్వా ఇదాని సనిదానం గన్థప్పటిఞ్ఞం కరోన్తో ‘‘పోరాణకేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ నిదానం నామ గన్థప్పటిఞ్ఞాయ ఆసన్నకారణం. కతధంపనతన్తి, సారత్థాభిమానీనం యాచనఞ్చసఙ్గహస్సవిపులత్థతా చ.

తత్థ ద్వీహి గాథాహి సకారణం యాచనం దస్సేతి. పున ద్వీహి గాథాహి సఉపమంవిపులత్థతందస్సేతి. ‘‘తస్మా’’తిఆదినా గన్థప్పకార గన్థగుణేహి సహగన్థప్పటిఞ్ఞం దస్సేతి. తత్థ ఆదిగాథాయం ‘‘అభిధమ్మత్థసఙ్గహే పోరాణకేహి విఞ్ఞూహి వణ్ణితా బహూవణ్ణనా ఇధలోకమ్హిదిస్సన్తీ’’తి యోజనా. ‘‘వణ్ణనా’’తి పోరాణటీకాయో వుచ్చన్తి. ఏవఞ్చసతి కస్మా అభినవం వణ్ణనం యాచన్తీతి. ‘‘యే సారత్థాభిమానినో, తే తాహిబహూహి పోరాణవణ్ణనాహితుట్ఠిం నవిన్దన్తి. తస్మా తం యాచన్తీ’’తియోజనా. ఏతేన అప్పసారత్థా ఏవ తాపోరాణవణ్ణనాయోతిపి దీపేతియేవ. తత్థ ‘‘తుట్ఠి’’న్తి సన్తుట్ఠిం. నవిన్దన్తినపటిలభన్తి. ‘‘యే’’తియేజనా.

సారత్థమేవ అభిమానేన్తి, విసేసేన నన్దన్తిసీలేనాతి సారత్థాభిమానినో. తేనవిన్దన్తీతిపురిమేనసమ్బన్ధో. పున ‘‘తే’’తి తాహి తుట్ఠిం అవిన్దన్తా తేజనా. ‘‘మ’’న్తి అత్తానం నిద్దిసతి. ‘‘సఙ్గమ్మా’’తి సమాగన్త్వా. యస్మా పరమత్థస్సదీపనం యాచన్తి, తస్మా ఇమిస్సాటీకాయ ‘‘పరమత్థదీపనీ’’తి నామంపి సిద్ధంహోతి. ‘‘మహణ్ణవే’’తి మహాసముద్దే. ‘‘రతనానీ’’తి సువణ్ణరజతాదీని రతనాని. ‘‘ఉద్ధరిత్వా’’తి ఉద్ధం ఆహరిత్వా. ‘‘యథిచ్ఛకంవీ’’తియథిచ్ఛితంపి. యత్తకం ఇచ్ఛన్తి, తత్తకంవీతి అధిప్పాయో. ‘‘దజ్జేయ్యుం’’తి దదేయ్యుం. కామం దదన్తూతి అత్థో. ఏయ్యాదివచనానం అనుమతి అత్థేపవత్తనతో. ‘‘నవత్తబ్బావఊనతా’’తి మహణ్ణవేరతనానం ఊనతాహానితా నవత్తబ్బావ. కస్మా, అపరిమాణ రతనాధిట్ఠానత్తా మహాసముద్దస్స. యతో సో సాగరోతి వుచ్చతి, సానంధనరతనానం గేహగబ్భసదిసత్తాసాగరోతి హిస్స అత్థో.

‘‘తథేవేత్థా’’తి ఏతస్మిం అభిధమ్మత్థ సఙ్గహేతథేవ. ‘‘విపులత్థా’’తి మహన్తా అత్థా. ‘‘రతనూపమా’’తి మహణ్ణవే రతనసదిసా. ‘‘సతక్ఖత్తుంపీ’’తి అనేకసతవారంపి. ‘‘వణ్ణేయ్యుం’’తి కామంవణ్ణేన్తు. ‘‘పరియాదిన్నా’’తి పరితో అనవసేసతో ఆదిన్నా గహితా. పరిక్ఖీణాతి వుత్తం హోతి. ‘‘నహేస్సరే’’తి నహేస్సన్తి నభవిస్సన్తి. ‘‘తస్మా’’తి యస్మాచ యాచన్తి, యస్మాచ పరియాదిన్నానహేస్సన్తి, తస్మా. ‘‘తాసువణ్ణనాసూ’’తి తాసు పోరాణటీకాసు. ‘‘వణ్ణన’’న్తి అభినవవణ్ణనం, అభినవటీకంకరిస్సన్తి సమ్బన్ధో. కీదిసంవణ్ణనం కరిస్సతీతి ఆహ ‘‘నానాసారత్థ సమ్పుణ్ణ’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘ఉత్తానపదబ్యఞ్జన’’న్తి ఉత్తానపదఞ్చ ఉత్తానవాక్యఞ్చ. ‘‘నాతిసఙ్ఖేపవిత్థార’’న్తి నాతిసఙ్ఖేపంనాతివిత్థారఞ్చ. మన్దా బుద్ధి యేసం తే మన్దబుద్ధినో. ‘‘మన్దా’’తి ముదుకా. ‘‘బుద్ధీ’’తి ఞాణం. మన్దబుద్ధినో సోతుజనే పబోధేతి వికాసేతి, ఞాణ వికాసంపాపేతీతి మన్దబుద్ధిప్పబోధనా. ‘‘కరిస్స’’న్తి కరిస్సామి. ‘‘త’’న్తి తంవణ్ణనం. ‘‘పరమత్థేసుపాటవత్థినోసుణన్తూ’’తి యోజనా. పటునోభావోపాటవం. పటునోతి బ్యత్తస్సపణ్డితస్స. పాటవేన అత్థో యేసం తే పాటవత్థినో. ఇతిసద్దో పరిసమాపనజోతకో. సో హి గన్థారబ్భవిధానస్స ఇధపరిసమాపనం పరినిట్ఠానం ఞాపేతుం గన్థారబ్భవాక్యస్సపరియన్తే యోజితో. అవయవ వాక్యానం పియోజీయతియేవ. ఏసనయోసబ్బత్థ.

గన్థారబ్భగాథావణ్ణనానిట్ఠితా.

౧. ఏవం గన్థారబ్భవిధానం కత్వా ఇదాని ఆదిగాథాయ సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ‘‘అభిధమ్మత్థసఙ్గహ’’న్తిఆదిమాహ. సమ్బన్ధన్తి కారణప్ఫలసంయోగం. తత్థ గాథాపవత్తనం కారణం నామ. పఞ్చపిణ్డత్థ దస్సనం ఫలం నామ. కారణప్ఫలసంయోగో సమ్బన్ధోనామ. ‘‘సప్పయోజనే’’తి ఫలప్పయోజనసహితే. గన్థేన అభిధాతబ్బో కథేతబ్బోతి గన్థాభిధేయ్యో. నిపతస్స కమ్మం నిపచ్చం. నిపచ్చ కిరియా, నిపచ్చాకారో, నిపచ్చకారస్సకరణన్తి సమాసో. ‘‘సా’’తి రతనత్తయవన్దనా. దస్సితాతిసమ్బన్ధో. ‘‘అభిహితా’’తి కథితా. పకాసితాతి వుత్తం హోతి. ‘‘పధానత్థభూతా’’తి అధిప్పేతత్థభూతాతి అధిప్పాయో. దువిధోహి అత్థోవచనత్థో చ అభిధానత్థోచ. తత్థ గచ్ఛతీతి గతో, పురిసోతి వుత్తేగచ్ఛతి పదేన వుత్తో యోకోచి గచ్ఛన్తో వచనత్థోనామ. పురిసోతి పదేనదస్సితో పధానత్థో అధిప్పేతత్థో అభిధేయ్యత్థో నామాతి. ‘‘అభిధమ్మత్థా’’తి.

తత్థ వుత్తాభిధమ్మత్థా, చతుధా పరమత్థతో;

చిత్తం చేతసికం రూపం, నిబ్బానమితి సబ్బథా. తి

ఏవం వుత్తా అభిధమ్మత్థా. ఏవం వుత్తత్తాయేవచ తేచత్తారో అభిధమ్మత్థా ఏవ ఇధపధానత్థభూతాతి చ, - పధానత్థాఏవ ఇధగన్థాభిధేయ్య భావేన అధిప్పేతాతి చవిఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయో.

కేచిపనవదేయ్యుం, తేఅభిధమ్మత్థా సఙ్గహప్పకరణం పత్తా విసుం సఙ్గహత్థానామభవేయ్యుం, నఅభిధమ్మత్థా నామ. ఇధ చ సఙ్గహత్థా ఏవ అభిధేయ్యభావేన అధిప్పేతాతి వుత్తం అభిధేయ్యో అభిధమ్మత్థ సఙ్గహప్పదేనాతి. వుచ్చతే. తేఅభిధమ్మత్థా సఙ్గహప్పకరణం పత్తాపి అభిధమ్మత్థా ఏవనామ హోన్తి, న విసుం సఙ్గహత్థానామ. తత్థ వుత్తాభిధమ్మత్థాతిహి వుత్తం, నతువుత్తం తత్థ వుత్తాసఙ్గహత్థాతి. ఏవఞ్చసతి సఙ్గహితభావమత్తం విసిట్ఠం హోతి. తదేవ ఇధ అభిధేయ్యో నామ సియాతి వుత్తం ‘‘సఙ్గహితభావోపి అభిధేయ్యో యేవా’’తిఆది. తత్థ ‘‘సఙ్గహితభావో’’తిచిత్తసఙ్గహో, చేతసికసఙ్గహోతిఆదినా సఙ్గహణకిరియా. సా సఙ్గహితేహి ధమ్మేహి అఞ్ఞా నహోతి. తేస్వేవధమ్మేసుసఙ్గయ్హతీతి వుత్తం ‘‘సఙ్గహితభావోపి అభిధేయ్యో యేవా’’తి. కిఞ్చాపితేహి అఞ్ఞానహోతి, తే స్వేవ సఙ్గయ్హతి. సాపన గన్థస్సపధానత్థో నహోతి. ఇధ చ పధానత్థోవ అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘తంనసున్దర’’న్తి. కస్మా నసున్దరన్తి ఆహ ‘‘నహిసో’’తిఆదిం. ఏత్థచహిసద్దో ఇమస్స వాక్యస్సహేతువాక్యభావం జోతేతి. ఏసనయోపరత్థపి. ‘‘ఇతోపట్ఠాయ చా’’తిఆది గన్థ గరుదోసవివజ్జనం. తత్థ ‘‘ఇమస్ససఙ్గహస్సా’’తి ఇమస్సఅభిధమ్మత్థసఙ్గహస్స. ‘‘దుతీయా’’తిదుతీయాటీకా. ‘‘ద్వేపీ’’తి ద్వేపిటీకాయో. ‘‘విసుద్ధిమగ్గేమహాటీకా’’తి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన కతాపరమత్థమఞ్జూసానామటీకా. సా బ్రమ్మరట్ఠే తిరియపబ్బతవాసినా థేరేనకతం చూళటీకం ఉపాదాయ మహాటీకాతి పాకటా. తంసన్ధాయేతం వుత్తం.

గన్థప్పకారోచ పకారవన్తేహి ధమ్మేహి సహేవసిజ్ఝతి, వినా నసిజ్ఝతీతి అధిప్పాయేన ‘‘సోఅభిధమ్మత్థపదేనా’’తి వుత్తం. కామఞ్చ సో తేహి సహేవసిజ్ఝతి, వినానసిజ్ఝతి. అభిధమ్మత్థపదం పన సఙ్గహణకిరియాపకారంన వదతీతి వుత్తం ‘‘తం నసున్దర’’న్తి. దువిధం నామం అన్వత్థనామం రుళినామన్తి. తత్థ, అత్థానుగతం నామం అన్వత్థనామం, యథా సుఖితస్సజనస్స సుఖోతినామం. అత్థరహితం ఆరోపితం నామం రుళినామం, యథా దుక్ఖితస్సజనస్స సుఖోతి నామం. ఇధ పన అన్వత్థనా మన్తిదస్సేతుం ‘‘అత్థానుగతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘అత్థానుగతా’’తి సకత్థానుగతా. సద్దప్పవత్తినిమిత్తానుగతాతి వుత్తం హోతి. ‘‘గన్థసమఞ్ఞా’’తి గన్థసమ్ముతి. గన్థస్సనామన్తి వుత్తం హోతి. సఙ్గహగన్థోనామ పాళియంతత్థ తత్థ విప్పకిణ్ణేధమ్మే ఏకత్థ సభాగరాసికరణవసేన పవత్తో గన్థో. తం ఉగ్గణ్హన్తో అప్పకేన గన్థేనబహుకేధమ్మేసుఖేనజానాతి. ‘‘తదుగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేనా’’తి తస్సఉగ్గహోచ పరిపుచ్ఛాచాతి ద్వన్దో. ఆదిసద్దేన ధారణాదీని సఙ్గణ్హాతి. తత్థ పాఠస్సవాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహోనామ. ఉగ్గహి తస్సపాఠస్స అత్థగ్గహణం పరిపుచ్ఛానామ. ‘‘అనాయాసతో’’తి నిద్దుక్ఖేన. ‘‘లద్ధబ్బంఫలానుఫల’’న్తి సమ్బన్ధో. సరూపతో అవబుజ్ఝనం సరూపావబోధో. ఆదిసద్దేన లక్ఖణావబోధో రసావ బోధోతిఆదిం సఙ్గణ్హాతి. అనుపాదాపరినిబ్బానం అన్తో పరియోసానం యస్సాతి అనుపాదాపరినిబ్బానన్తం. తత్థ ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి తణ్హాదిట్ఠీహి ఖన్ధేసు అనుపాదాయపరినిబ్బానం. అనుపాదిసేస పరినిబ్బానన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘ఫలానుఫల’’న్తి ఫలఞ్చేవ అనుఫలఞ్చ. తత్థ ‘‘ఫల’’న్తి మూలప్ఫలం. ‘‘అనుఫల’’న్తి పరమ్పరప్ఫలం. పయోజేతీతి ‘‘పయోజనం’’. పయోజేతీతి నియోజేతి. కిం నియోజేతి. ఫలత్థికంజనం. కత్థ నియోజేతి. ఫలనిబ్బత్తకేకమ్మే. కిమత్థాయ నియోజేతి. తస్సకమ్మస్స కరణత్థాయాతి. ఫలానుభవనత్థాయ తత్థతత్థ ఫలానుభవనకిచ్చేసు పయుజ్జీయతీతి పయోజనన్తి పివదన్తి. ‘‘సామత్థియతో’’తి వచనసామత్థియతో. కిం వచనసామత్థియన్తి. కారణవచనం ఫలంపిదీపేతి. ఫలవచనం కారణంపిదీపేతి. యథాతం అసుకస్మిం రట్ఠే సమ్మాదేవో వుట్ఠోతి వుత్తే తం రట్ఠంసు భిక్ఖన్తి విఞ్ఞాయతి. అసుకరట్ఠం సుభిక్ఖన్తివుత్తే తస్మిం రట్ఠే సమ్మాదేవో వుట్ఠోతి విఞ్ఞాయతీతి. పయోజనం పన అభిధమ్మత్థ సద్దేన దస్సేతబ్బం నత్థి, సఙ్గహవచనసామత్థియేనేవ సిద్ధం హోతీతి అధిప్పాయేన ‘‘సఙ్గహసద్దేనా’’తి వుత్తం. సామత్థియదస్సనే పన సుట్ఠు పరిపుణ్ణవచనం ఇచ్ఛితబ్బం హోతి. ఇతరథా అనిట్ఠత్థప్పసఙ్గోపి సియాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘తం న సున్దర’’న్తి వత్వా ‘‘నహీ’’తిఆదినా హేతువాక్యేన తదత్థం సాధేతి.

౨. ఏవం సప్పయోజనే పఞ్చపిణ్డత్థేతి ఏత్థ పఞ్చపిణ్డత్థే దస్సేత్వా ఇదాని తేసంపఞ్చన్నం పిణ్డత్థానం విసుంవిసుం పఞ్చప్పయోజనాని దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తత్థా’’తి తేసుపఞ్చసు పిణ్డత్థేసు. నసఙ్ఖ్యాతబ్బన్తి అసఙ్ఖ్యేయ్యం. సఙ్ఖాతుంఅసక్కుణేయ్యన్తి అత్థో. నపమేతబ్బన్తి అప్పమేయ్యం. పమేతుం అసక్కుణేయ్యన్తి అత్థో. ఏవం కిచ్చపచ్చయానం కత్థచి సక్కత్థ దీపనం హోతి. సకవచనం పాళివచనేన సాధేతుం ‘‘యథాహా’’తి పుచ్ఛిత్వా పాళిగాథం ఆహరి. తత్థ ‘‘యథాహా’’తి కథం ఆహ ఇచ్చేవత్థో. అనన్తరే వుత్తస్స అత్థస్స సాధకం వచనం కథం పాళియం ఆహ, కథం అట్ఠకథాయం ఆహ, కథం టీకాయం ఆహాతి ఏవం యథారహం అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘తేతాదిసేనిబ్బుతే అకుతోభయే పూజయతో’’తి యోజనా. తత్థ ‘‘తే’’తి బుద్ధ బుద్ధ సావకే. ‘‘తాదిసే’’తి తథా రూపేసీ లక్ఖన్ధాదిగుణ సమ్పన్నే. ‘‘నిబ్బుతే’’తి కిలేస నిబ్బానేన నిబ్బుతే. నత్థి కుతోచి హేతుతో భయం యేసం తే అకుతో భయా. అనాగామి ఖీణాసవా. ‘‘భయ’’న్తి చిత్తుత్రాసభయం. ‘‘పూజయతో’’తి పూజేన్తస్స. ‘‘తం పయోజన’’న్తితస్సారతనత్తయ వన్దనాయ పయోజనం. ‘‘సఙ్గహకారా’’తి బుద్ధఘోసత్థేరాదయో పచ్ఛిమ అట్ఠకథాకారా వుచ్చన్తి. తేహి పోరాణట్ఠకథాసు తత్థ తత్థ విప్పకిణ్ణేపకిణ్ణకవినిచ్ఛయేయుత్తట్ఠానేసు సఙ్గహేత్వా అభినవ అట్ఠకథాయో కరోన్తి. తస్మా సబ్బాఅభినవఅట్ఠకథాయో సఙ్గహా నామ హోన్తి. తే చ ఆచరియా సఙ్గహకారా నామ. తేన వుత్తం ‘‘సఙ్గహకారాతి బుద్ధఘోస. పే… వుచ్చన్తీ’’తి. తే అన్తరాయ నీవారణమేవ ఇచ్ఛన్తీతి కథం విఞ్ఞాయతీతి చే. తేసం వచనేన విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతుం సఙ్గహకార గాథం ఆహరి. ‘‘రతనత్తయేకతస్స ఏతస్సనిపచ్చకారస్స ఆనుభావేన అన్తరాయే అసేసతోసోసేత్వాతి యోజనా. ‘‘హీ’’తి ఞాపకహేతు జోతకో. ‘‘వుత్త’’న్తి అట్ఠసాలినియం వుత్తం.

౩. ‘‘కథఞ్చహోతీ’’తి సమ్బన్ధో. ఇతి అయం పుచ్ఛా. ‘‘వుచ్చతే’’తి విసజ్జనా కథీయతే. ‘‘హీ’’తివిత్థారజోతకో. ‘‘వన్దనా కిరియాభినిప్ఫాదకో పుఞ్ఞప్పవాహో’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘అనేక…పే… వారే’’తి అచ్చన్త సంయోగత్థే ఉపయోగ వచనం. ‘‘పుఞ్ఞాభిసన్దో’’తి పుఞ్ఞాభిసోతో, పుఞ్ఞప్పవాహోతి తస్సేవ వేవచనం. ‘‘సో చ పుఞ్ఞాతిస్సయో హోతీ’’తి సమ్బన్ధో. కస్మా సో పుఞ్ఞా తిస్సయో హోతీతి. ఖేత్త సమ్పత్తియా చ అజ్ఝాసయ సమ్పత్తియా చ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అనుత్తరేసూ’’తిఆదిమాహ. సంవడ్ఢిత్థాతి సంవడ్ఢితో. పుఞ్ఞాభిసన్దో. సంవడ్ఢితస్సభావో సంవడ్ఢితత్తం. సుగన్ధేహివియ సుపరిసుద్ధంవత్థం పరిభావీయిత్థాతి పరిభావితో. పుఞ్ఞాభిసన్దోయేవ. పరిభావితస్స భావో పరిభావితత్తం. ఉభయత్థాపి హేతు అత్థే నిస్సక్కవచనం. ‘‘మహాజుతికో’’తి మహాతేజో. ‘‘మహప్ఫలో’’తి మూలప్ఫలేన మహప్ఫలో. ‘‘మహానిసంసో’’తి ఆనిసంసప్ఫలేన మహానిసంసో. ఆనిసంసప్ఫలన్తి చ పరమ్పరా ఫలం వుచ్చతి. అఞ్ఞం పుఞ్ఞం అతిక్కమన్తో సయతి పవత్తతీతి అతిస్సయో. పుఞ్ఞఞ్చ తం అతిస్సయోచాతి పుఞ్ఞాతిస్సయో. అతిస్సయపుఞ్ఞం, అధిక పుఞ్ఞన్తి అత్థో. ‘‘సో అనుబలం దేతి, ఓకాసలాభం కరోతీ’’తి సమ్బన్ధో. కథఞ్చ అనుబలం దేతి, కథఞ్చ ఓకాసలాభం కరోతీతి ఆహ ‘‘సయం పయోగ సమ్పత్తిభావేఠత్వా’’తిఆదిం. తత్థ పయోగసమ్పత్తినామ అతీత పుఞ్ఞకమ్మానం బలవతరం ఉపత్థమ్భకకమ్మం హోతి. ‘‘బహిద్ధా’’తి బహిద్ధసన్తానతో. ‘‘విపత్తిపచ్చయే సమ్పత్తిపచ్చయే’’తి యోజేతబ్బం. తత్థ, విపత్తిపచ్చయానామ-రాజతోవా చోరతోవా-తిఆదినా ఆగతా దుక్ఖుప్పత్తిపచ్చయా. సమ్పత్తిపచ్చయానామ కాయచిత్తానం సప్పాయ పచ్చయా. చత్తారో పచ్చయా చ ఉపట్ఠాకకులాని చ ఆరక్ఖ దేవతాదయో చ సుఖుప్పత్తి పచ్చయా. తేహి పచ్చయేహి పామోజ్జ బహు లస్స థేరస్స సన్తానే రత్తిదివం పీతిపస్సద్ధిసుఖసమాధీనం పవత్తియా అజ్ఝత్తభూతా ఉతుచిత్తాహారా చ అతి పణీతా హోన్తి. తేహి సముట్ఠితా సరీరట్ఠకధాతుయో చ అతిపణీతా ఏవ హుత్వా ఉపబ్రూహన్తి. తత్థ సరీరట్ఠకధాతుయో నామ పథవి ఆదయో వాతపిత్తసేమ్హాదయోచ. ‘‘అనుబలందేతీ’’తిఅభినవంథామబలం పవత్తేతి. ‘‘పుఞ్ఞన్తరస్సా’’తి పవత్తివిపాకజనకస్స బహువిధస్స పుఞ్ఞ కమ్మస్స. ‘‘అథా’’తి తస్మిం కాలేతి అత్థో. ‘‘బలవబలవన్తియో హుత్వా’’తి పకతి బలతో అతిబలవన్తియో హుత్వా. ‘‘తస్మిం థేరసన్తానే’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇట్ఠప్ఫలఘనపూరితే’’తి ఇట్ఠప్ఫలభూతానం రూపసన్తతీనం ఘనేన పూరితే. ‘‘ఓకాసో నామ నత్థీ’’తి పతిట్ఠానోకాసో నామ నత్థి. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. ‘‘దూరతో అపనీతానేవ హోన్తీ’’తి సమ్బన్ధో. ఇట్ఠప్ఫలసన్తానం విబాధన్తి నీవారేన్తీతి ఇట్ఠప్ఫలసన్తానవిబాధకాని ఉపపీళకూపఘాతకకమ్మాని. అనిట్ఠప్ఫల సన్తాన జనకాని, అకుసల జనక కమ్మాని, అపుఞ్ఞ కమ్మానీతి తానితివిధాని అకుసలకమ్మాని దూరతో అపనీతానేవ హోన్తి, తేసం విపాకస్స అనోకాసకరణేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘నహీ’’తిఆదిం. ‘‘తతో’’తి తస్మా అపుఞ్ఞ కమ్మానం దూరతో అపనీతత్తా. అభివాదేతబ్బానం మాతాపితు సమణబ్రాహ్మణాదీనం అభివాదనకమ్మేగరుంకరణం అభివాదన సీలం నామ. తం అస్స అత్థీతి అభివాదనసీలీ. గుణవుద్ధవయవుద్ధే అపచేతి అత్తానం నీచవుత్తి కరణేన పూజేతిసీలేనాతి వుద్ధాపచాయీ. ఉభయత్థాపిసమ్పదాన వచనం. ఏవన్తిఆదిని గమన వచనం. నిగమన్తి చ నిట్ఠఙ్గమనం. తస్మాతిఆది లద్ధగుణ వచనం. లద్ధగుణోతి చ తంతంపసఙ్గ విసోధనం పరిపుణ్ణం కత్వా లద్ధోవిసుద్ధో అత్థో వుచ్చతి. తథా వచన సామత్థియేన లద్ధో అత్థన్తరోపి అయమిధ అధిప్పేతో. ‘‘నకేవలఞ్చ థేరస్సేవ అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థం హోతీ’’తి యోజనా. ‘‘సోతూనఞ్చగహణ కిచ్చ సమ్పజ్జనత్థ’’న్తిసమ్బన్ధో. సుణన్తీతి సోతారో. తేసం. ‘‘గణ్హన్తాన’’న్తి ఉగ్గణ్హన్తానం. ‘‘వన్దనాసిద్ధియా’’తిర తనత్తయేవన్దనా పుఞ్ఞస్ససిద్ధితో. జవనవినిచ్ఛయే యస్మా అన్తరాయ నీవారణంనామ దిట్ఠధమ్మే ఇచ్ఛితబ్బం ఫలం హోతి. దిట్ఠ ధమ్మో చ పథమ జవనస్స విపాకక్ఖేత్తం. తస్మా ఉపత్థమ్భన కిచ్చం పత్వాపి పథమ జవన చేతనా ఏవ ఇధపరియత్తాతి అధిప్పాయేన ‘‘దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా’’తి వుత్తం. సా పన పథమ జవన చేతనా ఉపత్థమ్భన కిచ్చం పత్వాపి సబ్బదుబ్బలా ఏవసియా. కస్మా, అలద్ధాసేవనత్తా. సేస చేతనాయో ఏవ బలవతియో సియుం. కస్మా, లద్ధా సేవనత్తాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సత్తజవనపక్ఖే అధిప్పేతత్తా ఉపలద్ధబ్బత్తా తం నసున్దర’’న్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇతీ’’తి వాక్యపరిసమాపనం. ‘‘యథా అప్పమత్తకం హోతి. ఏవమేవం అప్పమత్తకం హోతీ’’తి యోజేతబ్బం. ‘‘తథాహీ’’తి తతో ఏవాతి అత్థో. పట్ఠానేపి=కబళీకారోఆహారో ఇమస్సకాయస్స ఆహార పచ్చయేనపచ్చయో=తివిభత్తో. ఇతరథా ‘కబళీకారో ఆహారో ఆహారసముట్ఠానానం రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’తి విభత్తో సియాతి. ‘‘అధునావా’’తి ఇమస్మిం భవే ఏవ. ఏవం వన్దనాయపయోజనం దీపేత్వా ఇదాని సేసానం పిణ్డత్థానం పయోజనం దీపేతుం ‘‘యస్మాపనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ, ‘‘ఆదితోవిదితేసతీ’’తిఆదిమ్హి-భాసిస్సం అభిధమ్మత్థ సఙ్గహ-న్తి పదం సుత్వా విఞ్ఞాతేసతి, ‘‘ఉస్సాహోజాయతి’’. ఇమం ఉగ్గహేత్వా సుదుల్లభే అభిధమ్మత్థే చ అనాయాసేన జానిస్సామ, తమ్మూలకస్స చ అనుపాదా పరినిబ్బానన్తస్స పయోజనస్సభాగినో భవిస్సామాతి చిత్తుప్పాద సమ్భవతోతి అధిప్పాయో.

పిణ్డత్థానుదీపనా నిట్ఠితా.

౪. పదత్థే. ‘‘బుజ్ఝీ’’తి అఞ్ఞాసి. ‘‘ఏత్థా’’తి ఏతస్మిం పదే. చ సద్దో వాక్యారమ్భ జోతకో. వాక్యా రమ్భోతి చ మూలవాక్యే యం యం వత్తబ్బం అవుత్తం, తస్స తస్స కథనత్థాయ అనువాక్యస్స ఆరమ్భో. బుజ్ఝనకిరియావుచ్చతిఞాణం. కథంపనఅవిపరీతత్థే పవత్తో సమ్మాసద్దో అసేస బ్యాపనం దీపేతీతి పుచ్ఛాయ పురిమత్థమే వబ్యతిరేకతో చ అన్వయతో చ పున విత్థారేన్తో ‘‘తథాహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ, ‘‘తథాహీ’’తి తస్స వచనస్స అయం విత్థారోతి జోతేతి. ‘‘అవిపరీత’’న్తి కిరియావిసేసన పదమేతం. ‘‘అత్తనో విసయే ఏవా’’తి అత్తనో ఞాణవిసయే ఏవ తేసం విసయోచాతి సమ్బన్ధో. యస్మా ఏకోపి ధమ్మో కాలదేససన్తానాదిభేదేన అనన్త భేదో హోతి. తస్మా పదేసఞాణికా పచ్చేకబుద్ధాదయో ఏకధమ్మంపి సబ్బాకారతో జానితుం న సక్కోన్తి. తేనాహ ‘‘తేహీ’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘సబ్బాకారతో’’తి సభావతో, హేతుతో, పచ్చయతో, ఫలతో, నిస్సన్దతో, కాలతో, దేసతోతిఆదినా ఆకారేన. ‘‘యత్థా’’తి యస్మిం అవిసయేధమ్మే. ‘‘తే విపరీతం బుజ్ఝేయ్యుం, సో అవిసయో నామధమ్మోనత్థీ’’తియోజనా. తం విత్థారేన్తో ‘‘తేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ, ‘‘తియద్ధగతే’’తి తీసుకాలేసు గతే పవత్తే. ‘‘అద్ధాముత్తకే’’తి కాలత్తయవిముత్తకే. ‘‘హత్థమణికేవియా’’తి హత్థ తలే ఠపితమణిరతనానివియ. ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తిఆది పాళిసాధకం. తత్థ, ‘‘ఆపాత’’న్తి అభిముఖం పతనం. ఆబాధన్తిపి పాఠో, ఓత్థరిత్వా ఉపట్ఠానన్తి అత్థో. ‘‘సబ్బఞ్ఞుమహాభవఙ్గ’’న్తి సబ్బేసంసబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం పచ్ఛిమభవే పటిసన్ధితో పట్ఠాయ పవత్తం అట్ఠసు మహావిపాకేసు పథమమహావిపాకం భవఙ్గ చిత్తం. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం మహాభవఙ్గే. ‘‘నిచ్చకాలం ఉపట్ఠహన్తీ’’తి సబ్బకాలం ఉపట్ఠానాకార పత్తా హుత్వా తిట్ఠన్తి. కస్మా, కస్సచి ఆవరణస్స అభావతో. ఇదంపిహి ఏకం ఉపట్ఠానం నామాతి. ‘‘ఆవజ్జనాయా’’తి మనోద్వారావజ్జన చిత్తేన. ధమ్మా మహన్తా. భవఙ్గం పరిత్తకం. తస్మా పరిత్తకం భవఙ్గం ఏకక్ఖణే మహన్తానం ధమ్మానం నపహోతీతి చోదకస్స అధిప్పాయో. ‘‘నచోదేతబ్బమేత’’న్తి ఏతం ఠానం నచోదేతబ్బం. ‘‘పరముక్కంసపత్తాన’’న్తి ఏత్థ ‘‘ఉక్కంసో’’తి అచ్చుగ్గమో అచ్చుత్తరో. పరమో ఉక్కంసో పరముక్కంసోతివిగ్గహో.

ఏవం సమ్మాసద్దస్స అత్థం విచారేత్వా ఇదాని సంసద్దస్స అత్థం విచారేన్తో ‘‘సంసద్దోపనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ, ‘‘ఉపసగ్గో’’తి ఉపసగ్గపదం. ‘‘పటివేధధమ్మేసూ’’తి పటిచ్చసముప్పాదాదీనం పటివిజ్ఝనఞ్ఞాణేసు. నత్థి ఆచరియో ఏతస్సాతి అనాచరియో. సమాసన్తే కకారేన సహ అనాచరియకో. అనాచరియకస్స భావో అనాచరియకతా. తం అనాచరియకతం. తతీయా రుప్పసమాపత్తి నామ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజ్ఝానం. తం భగవా ఆళారస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హాతి. చతుత్థారుప్పసమాపత్తి నామ నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞాయతనజ్ఝానం. తం ఉదకస్ససన్తికే ఉగ్గణ్హాతీతి వుత్తం ‘‘ఆళారుదకమూలికా’’తి. ‘‘అనలఙ్కరిత్వా’’తి ఆవజ్జనసమాపజ్జనాదివసేన అనలఙ్కరిత్వా. అనాసేవిత్వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఛడ్డితత్తా’’తి ఏతాసమాపత్తియోనాలం బోధాయ, అథ ఖో యావదేవ తతీయ చతుత్థారుప్పభవప్పటిలాభాయ సంవత్తన్తీతి ఏవం ఆదీనవం దిస్వా ఛడ్డితత్తా. ‘‘బుజ్ఝనకిరియాయా’’తి పటివేధఞ్ఞాణస్స. ‘‘కుతో పటివేధధమ్మా’’తి తా కుతో పటివేధధమ్మా హోన్తి. పటివేధధమ్మా ఏవ చ బుద్ధభావాయపదట్ఠానాహోన్తీతి అధిప్పాయో.

పాళియం. ‘‘పుబ్బే అననుస్సుతేసుధమ్మేసూ’’తి ఇమస్మిం భవే ఇతో పుబ్బే కస్సచిసన్తికే అననుస్సుతే సుచతుస్సచ్చ ధమ్మేసు. ‘‘అభిసమ్బుజ్ఝీ’’తిపదే అభిసమ్బోధిసఙ్ఖాతం అరహత్తమగ్గఞ్ఞాణం వుత్తం. తదేవ ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పదట్ఠానం హోతి. తప్పచ్చయా తదనన్తరా ఏవసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పాతుబ్భవతీతి వుత్తం ‘‘తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణాతీ’’తి. ‘‘తదనన్తరా’’తి చ అరహత్త మగ్గవీథియాచ చతున్నం పచ్చవేక్ఖన వారానఞ్చ అనన్తరే కాలేతి అత్థో. ‘‘నిమిత్తత్థే’’తి నిమిత్త హేత్వత్థే. ‘‘భుమ్మ’’న్తి అట్ఠకథాసుఆగతం సత్తమీవిభత్తియానామం. తాసు హి పచ్చత్తవచనం, ఉపయోగవచనం, కరణ వచనం, సమ్పదాన వచనం, నిస్సక్కవచనం, సామివచనం, సుమ్మవచనన్తి ఏవం అనుక్కమేన సత్తన్నం విభత్తీనం నామాని ఆగతానీతి.

‘‘దసబలఞ్ఞాణేసూ’’తి ఠానాఠాన కోసల్లఞ్ఞాణాదీసు దస ఞాణబలేసు. ‘‘వసిభావ’’న్తి ఏత్థ అత్తనో వసం వత్తేతుం సమత్థతా సఙ్ఖాతోసత్తి విసేసో వసోనామ. వసో ఏతస్స అత్థీతి వసీ-వసిగణేహీతిఆదీసువియ. వసినో భావో వసిభావో. తం వసిభావన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘వసిభావ’’న్తి ఇస్సరభావన్తి. కత్థచి పన ‘‘వసీ’’తి ఇత్థిలిఙ్గపదంపి దిస్సతి=తత్రిమా పఞ్చవసియో ఆవజ్జనవసీసమాపజ్జనవసీ=తిఆదీసు.

సమ్మాసమ్బుద్ధపద.

౫. అతులపదే. అనేకేహిగుణపదేహి పవత్తితావన్దనా ‘‘అనేకగుణపదవిసయానామ’’. ‘‘ఇతికిందుతీయేనా’’తి ఇతి తస్మా దుతీయేన అతులపదేన కిం పయోజనం అత్థీతి అత్థో. ‘‘నన సమత్థా’’తి నసమత్థా న హోతీతి యోజనా. సమత్థా ఏవాతి అధిప్పాయో. ‘‘మత్తకారినో’’తి పమాణకారినో. ‘‘థేరో చ తేసం అఞ్ఞతరో’’, తస్మా మత్తం న కరోతి, దుతీయం అతుల పదం ఆహరీతి అధిప్పాయో. ‘‘అపిచా’’తి కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి అత్థో. ‘‘నకేవలం వన్దనాయ అన్తరాయనీవారణమేవ ఇచ్ఛి తబ్బం హోతీ’’తి యోజనా. ‘‘వన్దనాయా’’తి వన్దనాహేతు. సోపి పఞ్ఞాపాటవాది అత్థో. ‘‘గన్థపారిసుద్ధియా’’తి గన్థదోసానామ పదదోస వాక్యదోస అత్థదోసాదయో అత్థి. తేహి దోసేహి ఇమస్స గన్థస్స పారిసుద్ధియా. కథం పన వన్దనాయ పఞ్ఞాపాటవాది అత్థోసమ్భవతీతి వుత్తం ‘‘అనుస్సతిట్ఠానేసూ’’తిఆది. అనుస్సతిట్ఠానాని నామ బుద్ధ ధమ్మ సఙ్ఘసీలాదీని. చిత్తసమాధానం ఆవహతీతి చిత్తసమాధానావహో. ‘‘తిక్ఖాసూరాహుత్వావహతీ’’తి గమ్భీరేసు అత్థ బ్యఞ్జన పదేసు అమన్దా విస్సట్ఠా హుత్వా వహతి. ‘‘తదత్థాయపీ’’తి పఞ్ఞాపాటవాది అత్థాయపి. గుణనామపదానం గుణత్థోనామవిగ్గహ వాక్యేసు పాకటో, సిద్ధపదేసు అపాకటో. తస్మా తాని విగ్గహత్థం అజానన్తానం సన్తికే నామ మత్తాని సమ్పజ్జన్తీతి వుత్తం ‘‘యథావుత్త వచనత్థయోగేపి…పే… పవత్తత్తా’’తి. ‘‘సభావనిరుత్తిం జానన్తాన’’న్తి మాగధ భాసం జానన్తానం. మాగధభాసాహి మూలభాసాతి చ అరియభాసాతి చ మాగధభాసాతి చ పాళిభాసాతి చ ధమ్మనిరుత్తీతి చ సభావనిరుత్తీతి చ వుచ్చతి. ‘‘భావత్థసుఞ్ఞ’’న్తి ఏత్థ గుణనామానం గుణత్థో భావత్థో నామ. సో ఏవసకత్థోతి చ వచనత్థోతి చ విగ్గహత్థోతి చ వుచ్చతి. కిరియనామాదీసూపి ఏసేవనయో. ‘‘సత్థూ’’తి సత్థునో. ‘‘సమఞ్ఞామత్త’’న్తి నామసఞ్ఞామత్తం భవితుం నారహతి. తథాహి అనాథపిణ్డికోసేట్ఠి రాజగహం అనుపత్తో బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నోతి సుత్వా ఉదానం ఉదానేసి=ఘోసోపి ఖో ఏసోదుల్లభో లోకస్మిం యదిదం బుద్ధో=తి. తస్మా బుద్ధోతి నామంపి లోకే మహన్తం సుదుల్లభంగుణపదం హోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధ నామేవత్తబ్బమేవనత్థీతి. ‘‘సభావనిరుత్తిం అజానన్తానం పన పదసహస్సం వుచ్చమానంపీ’’తి తిట్ఠతు ఏకం అతులపదం, పదసహస్సంపి వుచ్చమానం సత్థుసమఞ్ఞామత్తమేవ సమ్పజ్జతి. తాదిసాహి జనా ఇదం లోకే మహన్తం గుణపదన్తిపి నజానన్తి. భావత్థం కింజానిస్సన్తి.

‘‘అతులో’’తి అఞ్ఞేన సో అసదిసోతి వా, అఞ్ఞో వాతేన సదిసోతస్సనత్థీతివా, - ద్విధాపిఅత్థోలబ్భతి. సాధకగాథాయం ‘‘పటిపుగ్గలో’’తి యుగగ్గాహీపుగ్గలో. కిఞ్చాపి మక్ఖలి పూరణాదయో విసుంవిసుం - అహం సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ - తిచ, అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో-తిచ పటిజానన్తా యుగగ్గాహినో హుత్వా విచరన్తి. ధమ్మతో పన సినేరు పబ్బత రాజస్స సన్తికే సక్ఖర కథలానివియసమ్పజ్జన్తీతి. ‘‘అనచ్ఛరియ’’న్తి నతావ అచ్ఛరితబ్బం హోతీతి అత్థో. ‘‘బుద్ధభూతస్సా’’తి బుద్ధభావం భూతస్సపత్తస్స. ‘‘యం బుద్ధ భూతస్స అతులత్తం, ఏతం అనచ్ఛరియ’’న్తి యోజనా. యది చేతం అనచ్ఛరియం హోతి, కతమం పన తావ అచ్ఛరియం భవతీతి ఆహ ‘‘సమ్పతిజాతస్సా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘సమ్పతిజాతస్సా’’తి అజ్జేవజాతస్సపి అస్స భగవతో. కథం అతులతా పఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తదాహీ’’తిఆదిం. ‘‘ఏకఙ్గణానీ’’తి ఏకతలాని. తదాహి బోధిసత్తస్సపుఞ్ఞానుభావేన అతిమహన్తో ఓభాసో పాతుబ్భవతి. = ఉళారో ఓభాసో పాతురహోసి అతిక్కమ్మదేవానం దేవానుభావ=న్తిహి వుత్తం. తేన ఓభాసేన ఫరితా సబ్బే పథవి పబ్బతాదయో జాతిఫలికక్ఖన్ధావియ సుప్పసన్నా హోన్తి. దససహస్స చక్కవాళాని ఏకతలం హుత్వా పఞ్ఞాయన్తి. తేన వుత్తం ‘‘అనేకాని చక్కవాళసహస్సాని ఏకఙ్గణాని అహేసు’’న్తి. ‘‘పరమాయ పూజాయాతి థుతిమఙ్గలవచనపూజాయ. ‘‘లోకస్సా’’తి సబ్బ సత్తలోకతో. ఏవం అచ్ఛమ్భి వాచం నిచ్ఛారేసి ధమ్మతాయ సఞ్చోదితత్తాతి అధిప్పాయో. తత్థ ‘‘అచ్ఛమ్భివాచ’’న్తి విసారదవాచం. ఆసభిం వాచన్తిపి పాఠో. ఉత్తమవాచన్తి అత్థో. ‘‘నిచ్ఛారేసీ’’తి ఉదాహరతి. ఇదమ్పి అనచ్ఛరియం, అఞ్ఞం పితతో అచ్ఛరియతరం అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘యదాపనా’’తిఆది ఆరద్ధం. పారమితా గుణేహి తేన సదిసో కోచినత్థేవ థపేత్వా అఞ్ఞే చ మహాబోధి సత్తేతి అధిప్పాయో. ‘‘అస్సా’’తి తేన సదిసస్స. ‘‘నత్థిభావో దీపేతబ్బో’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘దీపేతబ్బో’’తి బుద్ధవంసపాళితో ఆహరిత్వా దీపేతబ్బో. ‘‘కుతోసావకబోధిసత్తానం సతసహస్సం సక్ఖిస్సతీ’’తి యోజనా. పారమియో పకారేనవిచినన్తి ఏతేనాతి పారమిపవిచయో. ఞాణం. తంపనఞాణం మహాబోధిసత్తానం ఏవ ఉప్పన్నం నహోతి. పచ్చేకబోధిసత్త సావకబోధిసత్తానంపి ఉప్పన్నమేవ. తదేవ చ సబ్బేసంపి బోధిసత్తానం నియతబ్యాకరణప్పటిలాభే పధానకారణన్తి దస్సేతుం ‘‘సావకబోధిసత్తాపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బోధివుచ్చతివిమోక్ఖఞ్ఞాణం. అరియమగ్గస్సేతం నామం. బోధిమ్హిసజన్తి లగ్గన్తీతి బోధిసత్తా. ‘‘లగ్గన్తీ’’తి తప్పటిలాభత్థాయ నియత చిత్తా హోన్తీతి అత్థో. బోధి అత్థాయ పటిపన్నా సత్తా బోధిసత్తాతిపి యుజ్జతి. బుద్ధ సుఞ్ఞేపిలోకే కమ్మస్సకతాఞాణే ఠత్వా వట్టదుక్ఖతో మోక్ఖధమ్మపరియేసినో సత్తాతి వుత్తం హోతి. ‘‘సమ్భార ధమ్మే’’తి దసవిధే పారమి ధమ్మే. వట్టం అనుసరన్తి అనుగచ్ఛన్తీతి వట్టానుసారినో. పథవియం పంసుచుణ్ణాని వియ పకతియా వపుథుభూతాజనాతి పుథుజ్జనా. మహన్తాపుథుజ్జనాతి మహాపుథుజ్జనా. వట్టానుసారినో చ తే మహాపుథుజ్జనాచాతి సమాసో. తేసం భావోతి విగ్గహో. అయం భావోయేవ తేసం భూమీతి చ వుచ్చతి. అత్థతో పన మోక్ఖధమ్మనిరపేక్ఖతా ఏవ. అచ్ఛన్దికతాతిపి వుచ్చతి. ‘‘ఓక్కన్తా’’తి పవిట్ఠా. తయోనియతా, బోధిసత్తనియతో చ చూళసోతాపన్ననియతో చ అరియ సోతాపన్ననియతో చ. తత్థ బోధిసత్తనియతో బోధిసమ్భారబలేన సిద్ధో. చూళసోతాపన్న నియతో పచ్చయాకారానుబోధఞ్ఞాణబలేన. అరియసోతాపన్న నియతో సోతాపత్తి మగ్గఞ్ఞాణ బలేన. తేసు బోధిసత్తనియతో ఇధ అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘ఏకేన పరియాయేనా’’తిఆది. వత్తబ్బమేవనత్థితేసం ద్విన్నం బోధిసత్తానం పారమి పవిచయఞ్ఞాణ సమ్పత్తియా వినా నియతబ్యాకరణ లాభా సఙ్కాయ ఏవ అభావతోతి అధిప్పాయో.

పదసిద్ధివిచారేయం వుత్తం విభావనియం=తులాయసమితోతుల్యో. తుల్యో ఏవ తులోయకార లోపవసేనా=తి. తంసన్ధాయ ‘‘య కారస్సవావసేనా’’తి వుత్తం. యఞ్చవుత్తం తత్థేవ=అథవాసమీతత్థే అకారపచ్చయవసేన తులాయసమీతోతులో=తి. తం సన్ధాయ ‘‘అకారస్సవావసేనా’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘తులాయా’’తి లోకే ధారణతులాసదిసాయ పఞ్ఞాయాతి అత్థో. ‘‘సమీతో’’తి సమం కతో. నహి తులసద్దో భవితుం నయుత్తో. యుత్తో ఏవాతి అధిప్పాయో. కథం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తులయితు’’న్తిఆదిం. తత్థహి ‘‘తులయితుం అసక్కుణేయ్యో’’తివచనేన తస్సకమ్మసాధనత్తందస్సేతి. ‘‘కమ్మసాధనేనేవా’’తి పుబ్బే-తులయితబ్బో అఞ్ఞేన సహ పమితబ్బోతి తులోతి ఏవం ఇధవుత్తేన కమ్మ సాధన వచనత్థేనేవ. ‘‘తదత్థసిద్ధితో’’తి తస్స విభావనియం వుత్తస్స దువిధస్స అత్థస్స సిద్ధితో. ‘‘తతో’’తి తులసద్దతో. చిన్తాయ కిం పయోజనం అత్థి. నత్థియేవాతి అధిప్పాయో. వదతి సీలేనాతి వత్తా. వాదీ పుగ్గలో. వత్తునో ఇచ్ఛావత్తిచ్ఛా. వత్తుం ఇచ్ఛావత్తిచ్ఛాతిపివదన్తి. వత్తిచ్ఛం అనుగతో సమ్ముతి సఙ్కేతవోహార సిద్ధత్తాతి సమాసో. ‘‘ఏత’’న్తి ఏతం ద్విధాసిద్ధవచనం. ‘‘చే’’తి చేవదేయ్య. ‘‘నా’’తి నయుత్తం. ‘‘యథాసుత’’న్తి తుల ఇతి సుతం. ‘‘యుత్త’’న్తి యథాసుత నియామేనేవ యుత్తం వజ్జేత్వా. ‘‘అస్సుతస్సా’’తి ధారణతులాపరియాయస్స ఇత్థిలిఙ్గతులాసద్దస్స. తతోయేవయకార యుత్తస్సతుల్యసద్దస్స చ అస్సుతస్స. ఇత్థిలిఙ్గేసతి, తతోపి ఏకో అకారోతి కత్వా సమీతత్థే దుతీయో తద్ధిత అకారోపి అస్సుతోయేవనామహోతి. ‘‘పరికప్పనాయా’’తి పరికప్పేత్వా కథనాయ. పయోజనాభావతో న యుత్తన్తిసమ్బన్ధో. అతులపదం.

౬. ఏవం ద్విన్నం పదానం పదత్థ సంవణ్ణనం కత్వా ఇదాని తేసంయేవ అత్థుద్ధారసంవణ్ణనం కరోన్తో ‘‘ఇమేహి పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘సమ్పదా’’తి సమ్పత్తియో. ‘‘బోధిసమ్భారసమ్భరణం నామ’’ సమతిం సపారమీనం పరిపూరణం. ‘‘మహావజిరఞ్ఞాణ’’న్తి భగవతో ఆసవక్ఖయఞ్ఞాణమ్పి వుచ్చతి. తస్స పుబ్బభాగే బుద్ధభావత్థాయ అనుపదధమ్మవిపస్సనావసేన ఛత్తింస కోటి సతసహస్స సఙ్ఖానం దేవసికం వళఞ్జనకప్ఫలసమాపత్తీనం పుబ్బభాగ విపస్సనాఞాణమ్పి మహావజిరఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి. సబ్బమ్పేతం మహాటీకాయం వుత్తం. ‘‘మహాబోధియా’’తి సబ్బఞ్ఞు బుద్ధానం అభిసమ్బోధి సఙ్ఖాతస్స అగ్గమగ్గఞ్ఞాణస్స. పహియ్యన్తి పహాతబ్బా ధమ్మా ఏతేనాతి పహానం. పజహన్తి పహాతబ్బేధమ్మేఏతేనాతివా పహానన్తి కత్వా తం అగ్గమగ్గఞ్ఞాణమ్పితం విపస్సనాఞాణమ్పి పహానన్తి వుచ్చతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘పహానసమ్పదాయం వా సా సఙ్గహితా’’తి వుత్తం. పఞ్చసీలాని. పాణాతిపాతస్స పహానంసీలం, వేరమణిసీలం, చేతసికంసీలం, సంవరోసీలం, అవీతిక్కమోసిలన్తిఆదీసువియ ఏత్థహి పహానసీలం నామ యథా వుత్తేన అత్థేన వేరమణిసీలమేవాతి యుజ్జతి. పహానం నామ కోచిధమ్మో నహోతీతి అధిప్పాయే పన సతిపహాన సీసేన పహానసాధకం తదేవఞాణద్వయం ఉపచారేనపహానన్తి గహేతబ్బం. ఇతరథా పహానసమ్పదా నామ అసారా అఫలాతి ఆపజ్జేయ్యాతి. పచ్చేకబుద్ధ బుద్ధసావకా కిలేసే పజహన్తాపి వాసనాయ సహ అప్పజహనతో చిత్త సన్తానే మోహవాసనాయ విజ్జమానత్తా సబ్బఞ్ఞు భావం నగచ్ఛన్తి. తస్మా యథాతేసం కిలేసప్పహానం పహానసమ్పదా నామ నహోతి. నతథాసబ్బఞ్ఞుబుద్ధానన్తి ఆహ ‘‘సహవాసనాయా’’తిఆదిం. విభావనియంఞాణసమ్పదా పథమం వుత్తా. తతో పహాన సమ్పదా. టీకాయం పన పహానసమ్పదా పథమం వుత్తా. తతో అధిగమ సమ్పదానామ వుత్తా. తతో ఞాణసమ్పదా. పహానసమ్పదాయఞ్చ అగ్గమగ్గఞ్ఞాణం దస్సితం. అధిగమ సమ్పదాతి చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పటిలాభో వుత్తో. ఞాణసమ్పదాయమ్పన తేహి ద్వీహి ఞాణేహి అవసేసానిదసబలఞ్ఞాణాదీనిసబ్బఞ్ఞాణానిదస్సితాని. ఇధపి టీకానయమేవ సమ్భావేన్తో ‘‘పహానసమ్పదాయేవపనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పదట్ఠాన’’న్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సపదట్ఠానం, ఆసన్న కారణం. ‘‘న హి మగ్గఞ్ఞాణతో అఞ్ఞా పహానసమ్పదానామ అత్థి’’. పరమత్థతో నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదఞ్చ విసుద్ధిమగ్గే=పహానన్తి కోచి ధమ్మోనామ నత్థి అఞ్ఞత్ర వుత్తప్పకారానం పాణాతిపాతాదీనం అనుప్పాదమత్తతో=తి ఆగతత్తా వుత్తం. పహాయకధమ్మసమాదానేన పన పహాతబ్బ ధమ్మానం అనుప్పాదో నామ ఏకోపణీత ధమ్మోహోతి. ఏకం సన్తి పదం హోతి. తథాహి వుత్తం పటిసమ్భిదా మగ్గే=ఉప్పాదో భయం, అనుప్పాదో ఖేమన్తి సన్తిపదే ఞాణం. పవత్తి భయం, అప్పవత్తి ఖేమన్తి సన్తిపదేఞాణ=న్తి. తదఙ్గప్పహానం పనతదఙ్గఅనుప్పాదో నామ. విక్ఖమ్భనప్పహానం విక్ఖమ్భన అనుప్పాదో నామ. సముచ్ఛేదప్పహానం సముచ్ఛేద అనుప్పాదో నామాతి వత్తబ్బం. ఇధ పన అనుప్పాద సమ్పాపకం విపస్సనా ఞాణఞ్చ మగ్గఞ్ఞాణఞ్చ ఉపచారేన పహానన్తి అధిప్పేతం. కస్మా, ఉపరిఞాణ సమ్పదాదీనం పచ్చయత్తాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సమ్పదాసఙ్కరో’’తి సమ్పదాసమ్భేదో, సమ్పదాసమ్మిస్సో. ‘‘ఞాయాగత’’న్తి యుత్తితో ఆగతం. ‘‘సీలాదిగుణేహీ’’తి సీల సమాధి పఞ్ఞా విముత్తి విముత్తిఞ్ఞాణదస్సన గుణేహి. ‘‘ఇద్ధిధమ్మేహీ’’తి ఇద్ధివిధాభిఞ్ఞాదీహి ఇద్ధిగుణేహి. ‘‘లక్ఖణానుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితస్సా’’తి ద్వత్తింస మహాపురిసలక్ఖణేహి చ అసీతి ఖుద్దకలక్ఖణేహి చ పటిమణ్డితస్స. ‘‘ఆసయో’’తి చిత్త సన్తానే అధిసయితో ఇచ్ఛావిసేసో. ‘‘అజ్ఝాసయస్సా’’తి అలోభజ్ఝాసయాదికస్సఅజ్ఝాసయస్స. ‘‘ఉళారతా’’తి పణీతతా. ‘‘హితజ్ఝాసయతా’’తిహితకామతా. అపరిపాక గతిన్ద్రియానం సత్తానం ఇన్ద్రియపరిపాకకాలాగమనఞ్చ ఏత్థ వత్తబ్బం. ‘‘అభిఞ్ఞాతాన’’న్తి అతిపాకటానం. ‘‘ద్వేపహానసమ్పదా’’తి ద్వేపహాన సమ్పదా ఞాణసమ్పదా. సమ్మాసమ్బుద్ధపదే. ‘‘సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝీ’’తి ఏత్థ అభిసమ్బోధిసఙ్ఖాతం అగ్గమగ్గఞ్ఞాణం గహితం. తఞ్చ పహానకిచ్చప్పధానం హోతి. ‘‘తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో’’తి ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ‘‘బలేసు చ వసిభావ’’న్తి ఏత్థ దసబలఞ్ఞాణాని గహితాని. తేన వుత్తం ‘‘ద్వే…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధపదేనవిభావితా’’తి.

సమ్పదానిట్ఠితా.

౭. ససద్ధమ్మగణుత్తమపదే. యథా=ససఙ్ఘంలోకనాయకం నమస్సిస్సం=తి ఏత్థసహసద్దస్స సమవాయత్థత్తా అహంలోకనాయకఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ నమస్సిస్సన్తి ఏవం సమవాయత్థో విఞ్ఞాయతి. తథా ఇధపి సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్చసద్ధమ్మఞ్చ గణుత్తమఞ్చ అభివాదియామీతి ఏవం కిరియాసమవాయత్థో సహసద్దేన దీపితోతి దస్సేతుం ‘‘దూరతోహం…పే… ఏవమిదం దట్ఠబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘ఇద’’న్తి ససద్ధమ్మగణుత్తమపదం. ఏత్థ చ‘‘సమవాయో’’తి ద్విన్నం తిణ్ణం బహూనం వా అత్థానం ఏకస్మిం దబ్బేవా గుణేవాకిరియాయవాసమం అవేచ్చ అయనంపవత్తనం సమవాయో. పచ్చానుతాప పచ్చానుమోదనాదిఠానేసు=అహం పుబ్బేదానం నదదిస్సం, సీలం నరక్ఖిస్సం. - అనేకజాతి సంసారం సన్ధావిస్స=న్తిఆదినా అతీతేపికాలే అనాగతవచనం పయుజ్జతీతి ఆహ ‘‘నమస్సిస్స’’న్తి నమస్సింతి. ‘‘గుణీభూతాన’’న్తి సమాసపదే విసేసనభూతానం, అప్పధానభూతానన్తి అత్థో. అబ్భూత తబ్భావేచాయం ఈకారో. యథా, కాకో సేతీ భవతి, బకో కణ్హీభవతీతి. ఏత్థ చ ‘‘సేతీ భవతీ’’తి అసేతపుబ్బో సేతోభవతి. ‘‘కణ్హీభవతీ’’తి అకణ్హపుబ్బో కణ్హోభవతీతి అత్థో. తథా ఇధపి. బుద్ధం ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చవన్దిత్వా-తిఆదీసు విసుంవిసుం పధానత్తా అగుణభూతాపి ధమ్మసఙ్ఘా ఇధసమాసపదే అఞ్ఞపదత్థస్సగుణభూతాహోన్తి. అయం అబ్భూతతబ్భావత్థో నామ. ‘‘అభివాదితభావో’’తి వుత్తే తపచ్చయస్స బహులం అతీతకాలవిసయత్తా పుబ్బేగన్థారమ్భకాలే ధమ్మ సఙ్ఘానంపి థేరస్స వన్దనాసిద్ధి దస్సితా హోతి. ‘‘అభివాదేతబ్బ భావో’’తి వుత్తేపన తబ్బపచ్చయస్సకాలసామఞ్ఞవిసయత్తాన తథా దస్సితా హోతి. దానం దాతబ్బం, సీలం రక్ఖితబ్బన్తిఆదీసు వియ ధమ్మసఙ్ఘానామసబ్బకాలంపి అభివాదేతబ్బాతి. ఏవం ధమ్మసఙ్ఘానం సబ్బకాలంపి అభివాదనారహగుణో ఏవ దస్సితోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ, ‘‘అభివాదన’’న్తి ఇదం కిరియాసమవాయదస్సనతో వుత్తం. కాలవిసేసం పన నదీపేతియేవ. ‘‘అత్తనో నిదస్సనేనా’’తి సపుత్తదారో ఆగతోతి అత్తనా నీహరిత్వా దస్సితేన పయోగేన. సోహి పయోగో కిరియా సమవాయస్సేవ. నగుణసమవాయస్సాతి. ఏత్థ చ థేరస్స వన్దనావచనే థేరో ఇమేహి యేవపదేహి రతనత్తయంతీహిద్వారే హివన్దతీతి గహేత్వా ‘‘అభివాదియా’’తి ఏత్థ అభివాదియాధీతి చ అత్థం నీహరన్తి. అప్పధాన కిరియాపదే పన తదత్థ నీహరణం అసమ్భావేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అపిచా’’తి కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి అత్థజోతనే అయం నిపాతసముదయో. ‘‘గన్థప్పటిఞ్ఞాయా’’తి గన్థప్పటిఞ్ఞావచనేన. ‘‘సహఘటేత్వా’’తి ఏకతో సమ్బన్ధిత్వా.

వచనత్థే. సధనో పురిసో, ధనవాపురిసో-తి ఆదయో సమాసతద్ధితసద్దా యేభూయ్యేన అతిస్సయత్థ దీపకా హోన్తి. నహి అప్పకేన ధనేన తథా వోహరన్తి. తస్మా ఇధాపి తథా రూపం అతిస్సయత్థం దస్సేతుం ‘‘అత్తనానిమ్మితేన…పే… సరణభూతేనా’’తి వుత్తం. తత్థ, ‘‘అత్తనానిమ్మితేనా’’తి అత్తనా ఉప్పాదితేన. ‘‘నహీ’’తిఆదినా తదత్థమేవ బ్యతిరేకతో వివరతి. తత్థ, ‘‘పరనిమ్మితేనా’’తి బుద్ధనిమ్మితేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘తథా థోమన’’న్తి ససద్ధమ్మ గణుత్తమన్తి థోమనం. ‘‘ఇదంపీ’’తి దుతీయత్థ సమ్పిణ్డనే అయంపికారో. నకేవలం పురిమపదద్వయమేవ సత్థు అసాధారణగుణపదం హోతి. అథ ఖో ఇదంపి పదం సత్థు పచ్చేకబుద్ధాదీహి అసాధారణ పదమేవహోతీతి యోజనా.

ధమ్మవచనత్థే. ‘‘ధారేతీ’’తి వహతి. గాథాయం ‘‘రక్ఖతీ’’తి అపాయాదిదుక్ఖతోరక్ఖతి. ‘‘యేస’’న్తి కిలేసానం. ‘‘ఇమస్మిం అత్థే’’తి కిలేససముచ్ఛిన్దనసఙ్ఖాతే ధారణత్థే. ‘‘నిబ్బానఞ్చనిప్పరియాయతో ధమ్మో నామా’’తి కస్మా వుత్తం, నను నిస్సరణప్పహానమేవ నిబ్బానస్స కిచ్చం, ఇదఞ్చ సముచ్ఛేదప్పహానన్తి చోదనం పరిహరన్తో ‘‘అరియమగ్గాహీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘నిబ్బానేన సహేవ హుత్వా’’తి ఆరమ్మణాధిపతిభూతం ఆరమ్మణూ పనిస్సయభూతఞ్చ నిబ్బానం అత్తనో పతిట్ఠం కత్వాతి అధిప్పాయో. అపిచ, సముచ్ఛేదోతి చ నిస్సరణన్తి చ అత్థతో సమానగతికం హోతి. తస్మా నిస్సరణంపి ముఖ్యధారణ మేవాతి దట్ఠబ్బం. నిస్సరణమేవవా పధానధారణన్తి పియుజ్జతియేవ. ‘‘ధారణూపాయోయేవహోతి’’. నముఖ్యధారణం. కస్మా, సముచ్ఛేద కిచ్చాభావతో. ‘‘ఏతేపఞ్చ పరియాయధమ్మాయేవ’’. కస్మా, నిబ్బానస్సవియమగ్గానం సముచ్ఛేద కిచ్చే అసహాయత్తాతి. ఏత్థ చ ‘‘సామఞ్ఞప్ఫలానీ’’తి సమణస్స భావో సామఞ్ఞం. అరియమగ్గస్సేతం నామం. సామఞ్ఞస్సఫలం సామఞ్ఞప్ఫలం. దుతీయవికప్పే అకిచ్చ పచ్చయభూతాపి కేచికితకపచ్చయా కమ్మత్థేగతా కిచ్చపచ్చయానంపి అత్థం దీపేతి. యథా, దిట్ఠం, సుతం, ముతం, విఞ్ఞాతన్తి వుత్తం ‘‘ధారణారహో’’తి. ‘‘యథా వుత్త ధమ్మా యేవా’’తి పఞ్చముఖ్యధమ్మా, పఞ్చపరియాయధమ్మాయేవ. ‘‘కేచీ’’తి చత్తారో మగ్గా. పున ‘‘కేచీ’’తి నిబ్బానమేవ. బహువచన సోతేపతితత్తా ఏత్థ బహువచనం రుళం. పున ‘‘కేచీ’’తి చత్తారో సామఞ్ఞప్ఫల ధమ్మా. ‘‘కేచీ’’తి పరియత్తి ధమ్మో. ఏత్థాపి బహువచనం సోతపతితమేవ. ‘‘ధారేన్త’’న్తి ధారేన్తం పుగ్గలం. తతీయ వికప్పే ‘‘అపతమానం వహన్తీ’’తి అపతమానం కత్వా వహన్తి. చతుత్థ వికప్పే ‘‘ఏత్థా’’తి ఏతస్మిం ధమ్మే. ధమ్మోవదీపం ఏతేసన్తి ధమ్మదీపా. ధమ్మోవ పటిసరణం ఏతేసన్తి ధమ్మప్పటిసరణా. ధమ్మదీపా భిక్ఖవే భవథ ధమ్మప్పటిసరణా, అనఞ్ఞప్పటిసరణా తిహి వుత్తం. లద్ధా పతిట్ఠా ఏతేసన్తి లద్ధప్పతిట్ఠా. యుజ్జతియేవ. ధమ్మదీపపాఠానులోమత్తాతి అధిప్పాయో. ధమ్మవిచారణాయం, చోదకోపటిపత్తి ధమ్మం దసవిధ ధమ్మతో అఞ్ఞంమఞ్ఞమానో ‘‘కస్మా’’తిఆదినా చోదేతి. సో పన పటిపత్తి ధమ్మో తతో అఞ్ఞోన హోతి, తత్థేవ అన్తోగధోతి దస్సేన్తో ‘‘సోపనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘మగ్గస్స పుబ్బభాగప్పటిపదా హోతీ’’తి యథా అమ్బరుక్ఖో అమ్బపుప్ఫఅమ్బప్ఫలస్స పతిట్ఠా భావేన పుబ్బభాగ నిస్సయో హోతి. కస్మా, ఇతోయేవతస్స పుప్ఫప్ఫలస్స జాతత్తా ఏత్థేవసం వడ్ఢితత్తా చ. తథా పటిపత్తి ధమ్మోపి అరియమగ్గప్ఫలస్సపతిట్ఠాభావేన పుబ్బభాగూపనిస్సయప్పటిపదాహోతి. కస్మా, ఇతోయేవ తస్సజాతత్తా ఏత్థేవసం వడ్ఢితత్తా చ. వుత్తఞ్హేతం మహావగ్గ సంయుత్తే. సేయ్యథాపి భిక్ఖవే యేకేచి మేబీజగామభూతగామావుడ్ఢిం విరుళిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. సబ్బేతే పథవిం నిస్సాయ పథవిం పతిట్ఠాయ. ఏవమేవ ఖో భిక్ఖవే భిక్ఖుసీలం నిస్సాయ సీలేపతిట్ఠాయ అరియం అట్ఠఙ్గీకం మగ్గం భావేన్తో వుడ్ఢిం విరుళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసూతి. ‘‘పుబ్బచేతనావియదానే’’తి యథా తివిధం పుఞ్ఞం, దానమయం పుఞ్ఞం సీలమయం పుఞ్ఞం భావనామయం పుఞ్ఞన్తి వుత్తే దానవత్థు పరియేసనతో పట్ఠాయ దానం ఆరబ్భపవత్తా సబ్బా పుబ్బభాగ చేతనా దానవచనే సఙ్గహితా దానన్త్వేవ సఙ్ఖ్యంగతా. ఏవం సో పటిపత్తి ధమ్మో అరియ మగ్గవచనే ఏవసఙ్గహితో, అరియమగ్గో త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతోతి వుత్తం హోతి.

ఇమస్మిం ధమ్మసంసన్దనే అపరమ్పి వత్తబ్బం వదన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘యదగ్గేనా’’తి యేనకారణకోట్ఠాసేన ధారణూపాయోతిఆదినా కారణభాగేనాతి అత్థో. వన్దనం అరహ తీతి వన్దనేయ్యో. తస్మిం వన్దనేయ్యే. ‘‘పుథుజ్జనకల్యాణకో’’తి ఏత్థ తివిధో కల్యాణకో వినయకల్యాణకో సుత్తన్తకల్యాణకో అభిధమ్మకల్యాణకోతి. తత్థ వినయే పఞ్ఞత్తాయ కల్యాణప్పటిపత్తియా సమన్నాగతో భిక్ఖు వినయకల్యాణకో నామ. సో ఇధ భిక్ఖు పాతిమోక్ఖ సంవరసంవుతో విహరతి ఆచార గోచర సమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి ఏత్థ వేదితబ్బో. తత్థ వినయే పఞ్ఞత్తాకల్యాణప్పటిపత్తిదువిధా, ఆది బ్రహ్మచరియకసీలం అభిసమచారికసీలన్తి. తత్థ, ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నం సీలం ఆదిబ్రహ్మచరియకం నామ. ఖన్ధకపరియాపన్నం సీలం అభిసమచారికం నామ.

సుత్తన్తేసు వుత్తాయ కల్యాణప్పటిపత్తియా సమన్నాగతో గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా సుత్తన్త కల్యాణకో నామ. సో చతూహి భిక్ఖవే ధమ్మేహి సమన్నాగతో అరియసావకో సబ్బం దుగ్గతిభయం సమతిక్కన్తో హోతి. కతమేహి చతూహి. ఇధ భిక్ఖవే అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి ఇతి పిసో భగవా…పే… సత్థాదేవమనుస్సానం, బుద్ధో, భగవాతి. ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో…పే… పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీతి. సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సాతి. అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతీతి ఏత్థ వేదితబ్బో. తత్థ బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదో నామ అరహం, సమ్మాసమ్బుద్ధో, తిఆదికానం గుణపదానం అత్థ జాననఞ్ఞాణేన యుత్తో పసాదో. అరియేహికామీయన్తి ఇచ్ఛీయన్తీతి అరియకన్తాని. సుపరిసుద్ధస్స ఆజీవట్ఠమకసీలస్సేతం నామం. చత్తారిమాని భిక్ఖవే సోతాపత్తియఙ్గాని. కతమాని చత్తారి. సప్పురిససంసేవో, సద్ధమ్మస్సవనం, యోనిసో మనసికారో, ధమ్మాను ధమ్మప్పటిపత్తీతిఆదీని బహూని సుత్తన్తాని ఇధ వత్తబ్బాని.

అభిధమ్మే వా సుత్తన్తేసు వా వుత్తాయ కల్యాణప్పటిపత్తియా సమన్నాగతోగహట్ఠో వా పబ్బజితో వా అభిధమ్మకల్యాణకో నామ. సో ఇధ సుతవా అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియ ధమ్మస్సకోవిదో అరియధమ్మేసు వినీతో. సో రూపం అత్తతో న సమనుపస్సతీతి ఏత్థ వేదితబ్బో. తత్థ, ‘‘సుతవా’’తి ఏత్థ ఖన్ధా, యతన, ధాతు, పటిచ్చసముప్పాద, సతిపట్ఠానా, దీసు ఉగ్గహ పరిపుచ్ఛా వినిచ్ఛయఞ్ఞాణ సమన్నాగతో గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా సుత వా నామాతి అట్ఠకథాసు వుత్తో. సో ఏవ పుథుజ్జన కల్యాణకోతి చ వుచ్చతి.

దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో. తి

చ వుత్తం. అఙ్గుత్తరే పన చతుక్కనిపాతే కతమో పుగ్గలో అప్పస్సుతో సుతేన ఉపపన్నో హోతి. ఇధేకచ్చో ధమ్మం సుణాతి ఏకాయపి చాతుప్పదికాయ గాథాయ అత్థ మఞ్ఞాయ ధమ్మ మఞ్ఞాయ ధమ్మా ను ధమ్మప్పటిపన్నో హోతి. అయం అప్పస్సుతోసుతేన ఉపపన్నోతి వుత్తం. సుతవాతి చ సుతేన ఉపపన్నోతి చ అత్థతో ఏకన్తి. పుథుజ్జన కల్యాణకో సఙ్ఘే సేక్ఖేసుసఙ్గహితో. వుత్తంహేతం పరివారే కే సిక్ఖన్తీతి. పుథుజ్జన కల్యాణకేన సద్ధిం సత్త అరియపుగ్గలా సిక్ఖన్తి. అరహా ఖీణాసవో సిక్ఖితసిక్ఖోతి. దక్ఖిణ విభఙ్గసుత్త అట్ఠకథాయం పన. తి సరణ సరణం గతో ఉపాసకోపి సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నే సఙ్గహితోతి వుత్తం. తత్థ, సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నోనామ సోతాపత్తి మగ్గట్ఠో అరియపుగ్గలో. ‘‘సోహిసఙ్గహితో’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్తావతా పటిక్ఖిత్తం హోతీ’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘సఙ్ఘే అసఙ్గహితో’’తి సఙ్ఘంసరణం గచ్ఛామీతి చ, సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘోతి చ, ఏవరూపేసు ఠానేసు ఆగతే సఙ్ఘ వచనే అసఙ్గహితో. ‘‘న హితం సరణం గచ్ఛన్తస్ససరణగమనం సమ్పజ్జతీ’’తి ఇదం సఙ్ఘంసరణం గచ్ఛామీతి ఏత్థ సఙ్ఘ వచనేతస్సపుగ్గలస్స అసఙ్గహిత భావసాధనత్థం వుత్తం. తేనాహ ‘‘తం పటిక్ఖిత్తం హోతీ’’తి. సచే పన సబ్బం భగవతో సావకసఙ్ఘం అనుద్ధిస్సతమేవ పుగ్గలం సఙ్ఘంసరణం గచ్ఛేయ్య ఆయస్మన్తం సరణం గచ్ఛామీతి. సరణ గమనం న సమ్పజ్జతియేవ. అథ సబ్బం భగవతో సావకసఙ్ఘం ఉద్దిస్స తస్స సన్తికే సరణం గచ్ఛేయ్య సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీతి. సమ్పజ్జతియేవ. ఇదఞ్చ దహరకాలే సబ్బప్పథమం సరణగమనం సన్ధాయ వుత్తం. ఇదఞ్హి సరణ గమనం నామ సకిం గహేత్వా రతనత్తయే సద్ధం అజహన్తస్స యావజీవంపి న భిజ్జతి. పునప్పునం గహణ కిచ్చం నత్థి. పునప్పునం గణ్హన్తేపి దోసోనత్థి. పునప్పునం పుఞ్ఞం వడ్ఢతి. సబ్బప్పథమం గహణకాలే చ అఞ్ఞేన దిన్నత్తా లద్ధం నహోతి. అత్తనోవచీ భేదేన లద్ధం హోతి. తస్మా అఞ్ఞస్స సన్తికే అగ్గహేత్వా సయమేవ వచీభేదం గణ్హన్తస్స గహట్ఠస్స సరణ గమనం సమ్పజ్జతియేవ. తథా సబ్బాని గహట్ఠసీలానీతి. సామణేర సరణ గమనమ్పన భిక్ఖునాదిన్నమేవ లబ్భతి. తఞ్చ ఖో ఉభిన్నంపిఠానకరణ సమ్పత్తియా సతి ఏవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘వో’’తి తుమ్హాకం. యోధమ్మో చ దేసితో యోవినయోచపఞ్ఞత్తో. ‘‘మమచ్చయేనా’’తి మమాతిక్కమేన. మయి పరినిబ్బుతేతి వుత్తం హోతి. సత్థా భవిస్సతీతి పాఠసేసో. ‘‘సంవణ్ణితో’’తి సుట్ఠుతరంవణ్ణితో థోమితో. ‘‘కల్యాణప్పటిపత్తియం ఠితోపీ’’తి తీసుకల్యాణప్పటిపత్తీసు అఞ్ఞతరప్పటిపత్తియం ఠితోపి. ‘‘అట్ఠితోపీ’’తి సబ్బప్పటిపత్తిబాహిరో దుస్సీలోపాపధమ్మోతి అధిప్పాయో. విసేసతో పన వినయప్పటిపత్తి ఏవ ఇధ పరియత్తాతి దట్ఠబ్బా. ‘‘సో’’తి సోదుస్సీలో పాపధమ్మో. అత్తనోపి సరణం నహోతి. అవస్సం అపాయగామీయేవ సో హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘కుతో సరణం భవిస్సతీ’’తి యోజనా. ‘‘అనేకేసు సుత్తసహస్సేసూ’’తి వినయేపి బహూని గరహసుత్తపదాని దిస్సన్తి సుత్తన్తేసుపి. విసేసతో పన అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తాదీసు.

సద్ధమ్మవచనత్థే. కిలేసేసమేన్తి వూపసమేన్తీతి సన్తోతి వచనత్థం సన్ధాయ ‘‘సమితకిలేసాన’’న్తి వుత్తం. సన్త సద్దో పన పసత్థేచ, పూజితేచ, సప్పురిసేచ, పణ్డితేచ, దిస్సతీతి ఇమం అభిధానత్థం సన్ధాయ ‘‘పసత్థాన’’న్తిఆదివుత్తం. ‘‘సచ్చోవా ధమ్మో సద్ధమ్మో’’తి యోజనా. ఏతేన సభావతో అత్థిసంవిజ్జతీతి సన్తోతి దస్సేతి. ‘‘సో’’తి అఞ్ఞతిత్థియ ధమ్మో. ‘‘ధారేన్తస్సా’’తి సవనుగ్గహధారణప్పటిపజ్జనాదివసేన ధారేన్తస్స. అహితోయేవ సమ్పజ్జతి, యేభుయ్యేన దుగ్గతి విపాకత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘అయం పనా’’తి సత్థు సద్ధమ్మో పన. ‘‘తథా ధారేన్తస్సా’’తి అయం మే హితోతి ధారేన్తస్స హితోయేవసమ్పజ్జతి, సుగతి నిబ్బాన సమ్పాపకత్తాతి అధిప్పాయో.

‘‘సమానదిట్ఠిసీలాన’’న్తి సమానదిట్ఠికానం సమానసీలానఞ్చ. ఏతేన సమానదిట్ఠిసీలా జనా గణీయన్తి ఏత్థాతి గణో. సంహనీయన్తి ఏకతోకరీయన్తి ఏత్థాతి సఙ్ఘోతి ఇమమత్థం దీపేతి. సహ ఏకతో ధమ్మం చరన్తీతి సహధమ్మికా. ఏకస్స సత్థునో ధమ్మ వినయే పబ్బజితా. తేసం సహధమ్మికానం. భగవతో సావకసఙ్ఘో ఉత్తమగణో నామ. యే కేచి లోకే సఙ్ఘావా గణావా. తథాగతస్స సావకసఙ్ఘో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీతి హి వుత్తం. సోయేవ ఇధ గణుత్తమోతి వుచ్చతి విసేసన పర నిపాత వసేనాతి అధిప్పాయో. ఉత్తమసద్దస్స గుణనామత్తా ‘‘గుణమ్హియేవ పవత్తతీ’’తి వుత్తం. ‘‘తేనా’’తి ఉత్తమ సద్దేన. ‘‘గణోతి సఙ్ఘోయేవ వుచ్చతి’’ సఙ్ఘసద్దస్సపి సమూహట్ఠే నిరుళ్హత్తా, ‘‘సో వినయకమ్మేసు పసిద్ధో’’తి పఞ్చసఙ్ఘా చతువగ్గసఙ్ఘో, పఞ్చవగ్గసఙ్ఘో, దసవగ్గసఙ్ఘో, వీసతివగ్గసఙ్ఘో, అతిరేకవీసతివగ్గసఙ్ఘో, చతువగ్గకరణీయం కమ్మం, పఞ్చవగ్గకరణీయం కమ్మన్తిఆదినా పసిద్ధో పాకటో. దక్ఖిణా వుచ్చతి కమ్మఞ్చ కమ్మఫలఞ్చ సద్దహిత్వా ఆయతిం విపాకప్ఫలప్పటి లాభత్థాయ దిన్నం దానకమ్మం దక్ఖన్తి వడ్ఢన్తి సత్తా ఏతాయాతి కత్వా. తందక్ఖిణం పటిగ్గణ్హితుం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో. ‘‘అరహతీ’’తి చ అనుత్తర పుఞ్ఞక్ఖేత్త విసేసత్తాదాయకేన ఇచ్ఛిత పత్థితస్స ఆయతిం ఫలస్స సుట్ఠుసమ్పాదనవసేన దాయకస్స చ అవిరాధనతో అసఙ్ఖ్యేయ్యాప్పమేయ్యవడ్ఢి ఆవహనతో చ పటిగ్గణ్హితుం అరహతి. ఏవరూపంహిదానం నామ ఉళారదానం హోతి. తం యేసుదుస్సీలేసుదియ్యతి. తేసం ఖేత్త దుట్ఠత్తా దాయకేన ఇచ్ఛితపత్థితం ఫలం న సమ్పాదేతి. నిప్ఫలం వా హోతి. అప్పప్ఫలం వా. ఏవంసతి, తే దాయకఞ్చ విరాధేన్తి నామ. పుఞ్ఞప్ఫలాని చ వినాసేన్తి నామ. సయఞ్చ తందానం పటిగ్గహణతో వా పరిభోగతో వా సద్ధాదేయ్యం వినిపాతనతో వా దుగ్గతి భాగినో హోన్తి. తస్మాతే ఏవరూపం దానం పటిగ్గణ్హితుం నారహన్తీతి. ‘‘ఉపసమ్పదాకమ్మం సమ్ముతి నామా’’తి ఏకేన పరియాయేన సమ్ముతి కమ్మం నామ. తఞ్హి కామంతేర ససుసమ్ముతి కమ్మేసునాగతం. ఞత్తి చతుత్థ కమ్మవాచా సఙ్ఖాతాయ పన సఙ్ఘసమ్ముతియా సిద్ధత్తా తేన పరియాయేన సమ్ముతి కమ్మన్తి వుచ్చతీతి. ‘‘ఉపసమ్పన్నభూమిం పత్వా’’తి ఉపసమ్పన్నభూమి సఙ్ఖాతం ఉపరిఠానన్తరం పత్వా. తథా హి వుత్తం వినయే భిక్ఖు విభఙ్గే. ఞత్తి చతుత్థేన కమ్మేన అకుప్పేన ఠానారహేనాతి. తత్థ, ‘‘ఠానారహేనా’’తి ఉపసమ్పన్న భూమిసఙ్ఖాతం ఠానన్తరం పాపేతుం అరహేనాతి అత్థో. ‘‘ఉపసమ్పన్నభూమీ’’తి చ ఉపసమ్పన్న సీలం వుచ్చతి. ‘‘వినయకమ్మేసు పసిద్ధో’’తి. సుణాతుమేభన్తే సఙ్ఘో తిఆదీసు పాకటో. అపిచ ‘‘సమ్ముతి సఙ్ఘో’’తి, దేవసఙ్ఘాసమాగతాతిఆదీసు వియ బహూనం సమూహనట్ఠేన లోకసమ్ముతియా సిద్ధోసఙ్ఘో సమ్ముతి సఙ్ఘోతిపి యుజ్జతి. ‘‘అరియపుగ్గలసమూహో’’తి పుథుజ్జనకల్యాణకో భిక్ఖు పుబ్బే వుత్తనయేన సోతాపత్తి మగ్గట్ఠే సఙ్గహితోతి, తేన సహ అట్ఠవిధో అరియ పుగ్గలసమూహో. ‘‘సమ్ముతి సఙ్ఘే అన్తోగధోయేవా’’తి ఏతేన దక్ఖిణేయ్యసఙ్ఘో నామ విసుం నవత్తబ్బో. తస్మిఞ్చ నవత్తబ్బే సతి, సమ్ముతి సఙ్ఘోతిపి వత్తబ్బ కిచ్చం నత్థి. భగవతో సావకసఙ్ఘో త్వేవ వత్తబ్బం హోతీతి దస్సేతి. సచ్చమేతం. ఇధ పన సఙ్ఘవచనేన ఆగతట్ఠానస్స దువిధత్తా సఙ్ఘస్స దువిధతా వుత్తా. తత్థ సమ్ముతి సఙ్ఘస్స ఆగతట్ఠానం వినయకమ్మేసూతి వుత్తమేవ. ఇదాని అరియసఙ్ఘస్స ఆగతట్ఠానం దస్సేన్తో ‘‘తథాపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సరణ గమన…పే… అనుస్సతిట్ఠానేసు ఉపసమ్పన్నభూతో భిక్ఖుసఙ్ఘోవ గహేతబ్బో. దక్ఖిణావిసుద్ధిట్ఠానే పన పుగ్గలికదానేసు చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో ఉపాసకోపి సామణేరోపి యుజ్జతి. సఙ్ఘిక దానేసు పన భిక్ఖుసఙ్ఘోవ. ‘‘తథా తథా సంవణ్ణేత్వా’’తి ఆహునేయ్యో, పాహునేయ్యో, దక్ఖిణేయ్యో, అఞ్జలీకరణీయ్యో, అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా, తిఆదినాసుట్ఠు థోమేత్వా. సో దక్ఖిణేయ్య సఙ్ఘో. ‘‘పుథుజ్జన సఙ్ఘో’’తి ఇదం అరియ సఙ్ఘేన వినాకేవలం పుథుజ్జనసఙ్ఘం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థ చ సఙ్ఘ వచనేన సఙ్ఘ పరియాపన్నో ఏకోపి భిక్ఖు గహేతబ్బో. సో సచే పుథుజ్జనో హోతి, అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం నహోతి. యది అరియ పుగ్గలో హోతి, అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం హోతి.

దక్ఖిణవిభఙ్గసుత్తే సఙ్ఘికదానే భవిస్సన్తి ఖో పనానన్ద గోత్రభునో కాసావకణ్ఠా దుస్సీలా పాపధమ్మా. తేసంపి సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దానం దస్సన్తి. తదాపానన్ద సఙ్ఘగతం దక్ఖిణం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అప్పమేయ్యన్తి వదామీతి వుత్తత్తా సఙ్ఘికట్ఠానం పత్వా కోచి భిక్ఖు దక్ఖిణేయ్య సఙ్ఘే అసఙ్గహితోతి నత్థీతి దట్ఠబ్బో.

ఖేత్తం దూసేన్తీతి ఖేత్తదుట్ఠాని. తిణాని. ఖేత్తదుట్ఠా కిలేసా. వుత్తఞ్హిధమ్మపదే.

తిణదోసాని ఖేత్తాని, రాగదోసా అయంపజా;

తస్మాహి వీతరాగేసు, దిన్నం హోతి మహప్ఫలం.

తిణదోసాని ఖేత్తాని, దోసదోసా అయంపజా;

తస్మాహి వీతదోసేసు, దిన్నం హోతి మహప్ఫలం.

తిణదోసాని ఖేత్తాని, మోహదోసా అయంపజా;

తస్మాహి వీతమోహేసు, దిన్నం హోతి మహప్ఫలన్తి.

ఇధ పన సాతిస్సయతో ఖేత్తదుట్ఠే కిలేసే దస్సేతుం ‘‘సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘సబ్భావా’’తి సన్తస్స విజ్జమానస్సభావో సబ్భావోతివిగ్గహో. ‘‘అస్సా’’తి పుథుజ్జన సఙ్ఘస్స. ‘‘సద్ధమ్మపదే వుత్తనయేనా’’తి అపిచయదగ్గేనాతి వుత్తనయేన.

ససద్ధమ్మగణుత్తమపదత్థానుదీపనీ నిట్ఠితా.

౮. ‘‘అభివాదియా’’తి సుఖీహోహిసప్పురిసాతి ఏవం అభివదాపేత్వా. అభివాదనఞ్చ నామ వన్దనామేవాతి వుత్తం ‘‘వన్దిత్వా’’తి. వన్దన్తోహి వన్దనేయ్యే వుద్ధే తథా వదాపేతి నామ. తథా వదనఞ్చ వన్దనేయ్యానంవుద్ధానం వత్తం. ‘‘పచ్చుపట్ఠాపేత్వా’’తి పటిముఖం ఉపట్ఠాపేత్వా. ‘‘తివిధా’’తి ద్వార భేదేన తివిధా. ‘‘వన్దనేయ్యాన’’న్తి బుద్ధాదీనం. ‘‘నిపజ్జన్తో’’తి నిపతన్తో. ‘‘అవన్దియేసూ’’తి భిక్ఖూహి అవన్దితబ్బే సునవకతరాదీసు. ‘‘గుణపదానీ’’తి గుణదీపకాని అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధోతిఆదిపదాని. ఏత్థచకాయేనవన్దతీతిఆది ఉపచార వచనం హోతి. యథా చక్ఖునా రూపం పస్సతీతి. తథాహి వుత్తం అట్ఠకథాసు చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి కరణవసేన చక్ఖూతి లద్ధవోహారేన రూపదస్సన సమత్థేన చక్ఖు విఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. పోరాణా పనాహు చక్ఖు రూపం న పస్సతి, అచిత్తత్తా. చిత్తం న పస్సతి, అచక్ఖుత్తా. ద్వారారమ్మణ సఙ్ఘట్టనే పన సతి చక్ఖు పసాదవత్థు కేనచిత్తేన పస్సతి. ఈదిసీ పనేసా కథా ధనునా విజ్ఝతీతిఆదీసు వియ ససమ్భార కథానామ హోతి. తస్మా చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖు విఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వాతి అయమేవేత్థ అత్థోతి. ఏత్థహి ‘‘కాయేనా’’తి కాయ విఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం ద్వార రూపం కరణం హోతి. తస్మా చక్ఖునాతి వచనే ఉపచార వచనే సతి కాయేనాతి వచనంపి ఉపచార వచనన్తి విఞ్ఞాయతి. తథా చక్ఖునాతి పదే చక్ఖువిఞ్ఞాణేనాతి అత్థే సతి కాయేనాతి పదేపి కాయకమ్మేనాతి అత్థో విఞ్ఞాయతి. వాచాయ వన్దతి, మనసావన్దతీ,తి పదేసుపి ఏసనయో. ఏవఞ్చ సతి, కాయ కమ్మేనవన్దామి, వచీకమ్మేన వన్దామి, మనోకమ్మేన వన్దామి, తీహి కమ్మేహి వన్దామీతి ఇదమేవ ముఖ్యవచనన్తి సిద్ధం హోతి. సబ్బమిదం ఇన్ద్రియ సంవరసీలట్ఠానే అట్ఠకథాసు ఆగతత్తా వుత్తం. చక్ఖునాతి ఇదం పన ముఖ్య కరణ వచనమేవ సమ్భవతి. కస్మా, చక్ఖుస్స దస్సనసఙ్ఖాతస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థు పురేజాతిన్ద్రియపచ్చయవిసేసత్తా. సోతేన సద్దంసుత్వాతిఆదీసుపి ఏసనయో.

కాయేనవన్దతి, వాచాయవన్దతీ,తి ఏత్థ తంకాయవచీవిఞ్ఞత్తి రూప ద్వయం కిఞ్చాపి సహజాత చేతనా కమ్మేన జాతం హోతి. న తం చేతనాకమ్మం విఞ్ఞత్తి ద్వయేనజాతం. ఏవం సన్తేపి తం రూప ద్వయం తస్సాచేతనాయ కాయవన్దనాకమ్మ, వచీవన్దనాకమ్మ సిద్ధియా ఉపనిస్సయ పచ్చయవిసేసో హోతి. యథాతం మాతితో జాతో పుత్తో వుద్ధి పత్తో తం తం కమ్మేసు మాతుయా బల వూపనిస్సయో హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా తం రూపద్వయం అభిధమ్మే ద్వారరూపన్తి వుత్తం. తస్మా ‘కాయేన, వాచాయా,తి ఇదంపి ముఖ్య కరణ వచనమేవాతి దట్ఠబ్బం. కాయేనాతి పన కాయకమ్మేనాతి అత్థే సతి, తస్సకమ్మస్స వన్దనాకిరియాయ సహ అభేదో ఆపజ్జతీతి చే. నాపజ్జతి. కస్మా చేతనాహం భిక్ఖవే కమ్మం వదామి, చేతయిత్వా కమ్మం కరోతి ‘కాయేన, వాచాయ, మనసాతి ఇమస్మిం సుత్తే యథాహి ‘‘చేతయిత్వా’’తి పురిమచేతనాహి చేత యిత్వా. ‘‘కమ్మం కరోతీ’’తి పచ్ఛిమం సన్నిట్ఠాపన చేతనా కమ్మం కరోతీతి అత్థో. తథా ఇధపి పురిమపచ్ఛిమచేతనా సమ్భవతోతి. ఏత్థ హి ‘‘కాయకమ్మేనా’’తి పురిమచేతనా కమ్మం గయ్హతి. ‘‘వన్దతీ’’తి పచ్ఛిమ సన్నిట్ఠాపనచేతనాకమ్మన్తి.

౯. ‘‘రచయన్తో’’తి విదహన్తో. ‘‘రచయిస్సతీ’’తి అపచ్చక్ఖే అతీతే అనాగతవచనం. ‘‘పోత్థకారుళ్హ’’న్తి పోత్థక పత్తేసులిఖనవసేన ఆరుళ్హం.

౧౦. అభిధమ్మత్థపదే. ‘‘అభిధమ్మే’’తి అభిధమ్మప్పకరణే. ‘‘ఏత్థ, ఏతేనా’’తి వచనేహి సఙ్గహసద్దస్స ఏకసేసవిధానంపి విఞ్ఞాయతి. ‘‘అఞ్ఞంపాళిద్వయం వుచ్చతి’’. కస్మాతం పాళిద్వయం అభిధమ్మో నామాతి వుత్తం ‘‘తఞ్చా’’తిఆది. ‘‘యథాపవత్తే’’తి అత్తనో పచ్చయానురూపం పవత్తే. ‘‘పరమత్థధమ్మే ఏవా’’తి ద్వే మే భిక్ఖవే పుగ్గలా, తయోమేభిక్ఖవే పుగ్గలాతిఆదినా పఞ్ఞత్తివోహారేన పవత్తాపి దేసనా పరమత్థ ధమ్మేహి వినా నపవత్తతి. పరమత్థ ధమ్మానం నానత్తవసేనేవ పుగ్గలానం నానత్తసమ్భవతో. తస్మా పరమత్థధమ్మే ఏవ దీపేతి. న ఆణావిధానం దీపేతి. ‘‘ద్వీసుధమ్మేసూ’’తి నిద్ధారణే భుమ్మవచనం. ‘‘యోఇతరతో’’తి నిద్ధారణీయం. ‘‘యో’’తి యో ధమ్మో. ‘‘ఇతరతో’’తి ఇతర ధమ్మతో సుత్తన్త ధమ్మతో. ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తి ఇమినాకారణేనాతి అత్థో. అట్ఠకథాసు వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. దేసేతబ్బప్పకారానం అనవసేసవిభత్తివసేన అతిరేకతా, సుద్ధ ధమ్మాధిట్ఠాన దేసనా పవత్తివసేన విసేసతా యోజేతబ్బా. ‘‘యతో’’తి యస్మా అనవసేసవిభత్తితో, అతివిత్థారదేసనాభావతోతి వుత్తం హోతి. కస్మా దేవేసు ఏవ దేసేన్తీతి ఆహ ‘‘న హి మనుస్సా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘న హి మనుస్సా పటిగ్గహేతుం సక్కోన్తీ’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘పవత్తనయోగ్య’’న్తి పవత్తనత్థాయ పహోన్తం. ‘‘కథామగ్గ’’న్తి దేసనాకథాపబన్ధం. ‘‘ఏకమాతికాను బన్ధా’’తి కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మాతిఆదికం ఏకం అభిధమ్మ మాతికం అనుగతా. ‘‘తస్సా’’తి అభిధమ్మస్స. అతిరేక విసేసతన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తత్థా’’తి తిస్సం అట్ఠసాలినియం. ఆదిమ్హియేవతత్థ కేనట్ఠేన అభిధమ్మో, ధమ్మాతిరేక ధమ్మవిసేసట్ఠే నా-తి వత్వా తదత్థం విత్థారేన్తో సుత్తఞ్హి పత్వా పఞ్చక్ఖన్ధా ఏకదేసేనేవ విభత్తా, ననిప్పదేసేన. అభిధమ్మం పత్వా పన నిప్పదేసతోవ విభత్తా-తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘ధమ్మనామికాన’’న్తిఆదిం. ‘‘ధమ్మో పనా’’తి పాళిద్వయమాహ.‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తి అట్ఠసాలినియం ఏవం విచారితేపిసతి. ‘‘సబ్బజేట్ఠకో’’తి తిణ్ణం పిటకానం మజ్ఝేసబ్బజేట్ఠకో. కస్మా సబ్బజేట్ఠకో సియాతి ఆహ ‘‘వినయం వివణ్ణేన్తస్సహీ’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘వివణ్ణేన్తస్సా’’తి గరహన్తస్స. చరతి పవత్తతీతి చక్కం. లోకస్మిం కేనచి సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా పటినివత్తితుం అసక్కుణేయ్యం ఆణావిధానం ఆణాచక్కం నామ. తథా అసక్కుణేయ్యం దేసనా విధానం ధమ్మచక్కం నామ. తత్థ, యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి, పారాజికో హోతి అసంవాసో-తిఆదినా నయేన పవత్తం ఆణావిధానం ఆణాచక్కం నామ. చత్తారిమాని భిక్ఖవే అరియసచ్చానీ-తిఆదికం దేసనావిధానం ధమ్మచక్కం నామ. తదుభయంపి కోచి భిన్దితుం పారాజికం వా భిక్ఖుం అపారాజికం కాతుం చతుస్సచ్చం వా ధమ్మం అసచ్చం కాతుం నసక్కోతి. అథ ఖో కరోన్తోయేవ దేవదత్తోవియ ఆపాయికో హోతి. పారాజికోచ భిక్ఖు అత్తానం సుద్ధం అకరోన్తో అపాయగామీయేవ హోతి. ఏవం సబ్బేసు వినయ సిక్ఖాపదేసు. ఏవం కేనచి పటినివత్తితుం అసక్కుణేయ్యత్తా తదుభయంపి అప్పటివత్తియం చక్కం నామ హోతి. ‘‘వినయో నామ సాసనస్స మూల’’న్తి వినయే ఠితే భిక్ఖుసఙ్ఘో పఞ్ఞాయతి. భిక్ఖు సఙ్ఘే పఞ్ఞాయన్తే తివిధోపిసద్ధమ్మోపఞ్ఞాయతి, తివిధంపి సత్థుసాసనం తిట్ఠతి. ఏవం వినయో తివిధస్ససాసనస్స మూలం హోతీతి. కథఞ్చపరియత్తిసద్ధమ్మే పఞ్ఞాయన్తే తివిధంపి సాసనం తిట్ఠతీతి. వుచ్చతే. తత్థ సాసనం తిట్ఠతీతి కిత్తకంకాలం తిట్ఠతీతి. పఞ్చవస్ససహస్సాని తిట్ఠతీతి పోరాణట్ఠకథాసుకథయింసు. మిచ్ఛావాదినోపనవదన్తి వినయే చూళవగ్గేభిక్ఖునిక్ఖన్ధకే సచే ఆనన్ద మమసాసనేమాతుగామో పబ్బజ్జం నలభేయ్య. వస్ససహస్సం సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్య. ఇదాని మాతుగామస్స పబ్బజ్జా అనుఞ్ఞాతా గోతమియా పునప్పునం ఆయాచనం ఉపాదాయ. పఞ్చేవదాని ఆనన్ద వస్ససతాని సద్ధమ్మోఠస్సతీతి వుత్తం. తస్మా బుద్ధసాసనం పఞ్చవస్ససతాని ఏవ తిట్ఠతి. తతోపరం ఏకదివసంపి న తిట్ఠతి. ఇదాని సాసనప్పటి రూపకమత్తం హోతీతి. తం తేసం మిచ్ఛా వచనమత్తం. ‘‘పఞ్చేవవస్ససతానీ’’తి ఇదం పన సన్నిట్ఠాన వచనం నహోతి. మాతుగామానం ఆదీనవ దీపనమత్తవచనం. సో చ ఆదీనవో అట్ఠగరుధమ్మే సణ్ఠపేత్వా సత్థారా ఏవ పటిబాహితో. పున ‘‘వస్ససహస్స’’న్తి ఇదమేవసన్నిట్ఠాన వచనం జాతన్తి. ఏత్థపికేచివదన్తి వస్ససహస్సమేవ సాసనం తిట్ఠతి, తతోపరం ఏకదివస మత్తంపి న తిట్ఠతి, అన్తరధాయతి. తదా సీమాయోపి అసీమా హోన్తి. పచ్ఛాతాసు ఉపసమ్పాదితాపి అనుపసమ్పన్నా హోన్తి. ఇదాని సాసనప్పటి రూపకమత్తం హోతీతి. ఇదంపి తేసం అత్థఞ్చకారణఞ్చ అదిస్వా అజానిత్వా వుత్తత్తా మిచ్ఛా వచనమత్తం హోతి. అయం పనేత్థ అత్థో. ‘‘వస్ససహస్సం సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్యా’’తి వస్ససహస్సమేవ సద్ధమ్మో అపరిహాయమానో తిట్ఠేయ్య. తతోపరం పన న తిట్ఠేయ్య, అనుక్కమేన పరిహాయమానో గచ్ఛేయ్యాతి. కథం పన అపరిహాయమానో తిట్ఠతి, కథఞ్చ పరిహాయమానో గచ్ఛతీతి. వుచ్చతే. పఞ్చసఙ్ఘా వేదితబ్బా. యేసు సఙ్ఘే సుసద్ధమ్మో తిట్ఠతి. కతమే పఞ్చ. ఖీణాసవసఙ్ఘో, అనాగామిసఙ్ఘో, సకదాగామిసఙ్ఘో, సోతాపన్నసఙ్ఘో, పుథుజ్జనకల్యాణకసఙ్ఘో,తి. తత్థ, వస్ససహస్సబ్భన్తరే సబ్బేపఞ్చసఙ్ఘా పఞ్ఞాయన్తి. ఏవం వస్ససహస్సం సద్ధమ్మో అపరిహాయమానో తిట్ఠతి. తతోపరం ఖీణాసవసఙ్ఘో న పఞ్ఞాయతి. సేసాని చత్తారివస్ససహస్సాని అనుక్కమేన సేసానం చతున్నం సఙ్ఘానం ఖేత్తాని జాతాని. ఏవం తతోపరం పరిహాయమానో గచ్ఛతీతి అయమేత్థ అత్థో. కారణం వుచ్చతే. ‘‘సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్యా’’తి ఏత్థ తివిధో సద్ధమ్మో ‘పరియత్తిసద్ధమ్మో, పటిపత్తిసద్ధమ్మో, పటివేధసద్ధమ్మో,తి. సో ఏవ తివిధం సాసనన్తి చ వుచ్చతి. తత్థ, పరియత్తి సద్ధమ్మో నామ సాట్ఠకథానితీణిపిటకాని. సోచ ఏతరహి పరిపుణ్ణో తిట్ఠతి. కథం పరియత్తి సాసనం పటిరూపకమత్తం భవేయ్య. భిక్ఖూ చ పరియత్తికమ్మికా అనేక సతసహస్సమత్తా పఞ్ఞాయన్తి. కథఞ్చిదం సాసనం తతోపరం ఏకదివసంపి న తిట్ఠేయ్య. తే చ భిక్ఖూ సీలప్పటిపత్తియం ఠితా అనేక సతసహస్సమత్తా ఏతరహి సన్ధిస్సన్తి. కథఞ్చ పటిపత్తి సాసనం తతోపరం న తిట్ఠేయ్య. పరియత్తియాచ పటిపత్తియాచ తిట్ఠమానాయపటివేధసద్ధమ్మోపి న తిట్ఠతీతి న వత్తబ్బో. యథాహి-ఏకో ధనసేట్ఠి నామ అత్థి. సో పుత్తధీతు పరమ్పరానం అత్థాయ మహన్తారతననిధయో భూమియం బహూసుట్ఠానేసు నిదహిత్వా ఠపితా హోన్తి. పోత్థకేసు చ తేసం పవత్తిం పరిపుణ్ణం లిఖిత్వా ఠపేతి. తత్థ నిమీసు చ పోత్థకేసు చ అక్ఖరేసు చ ధరన్తేసు తేనిధయో నస్సన్తి అన్తరధాయన్తీతి న వత్తబ్బాయేవ. ఏవమిదం సాసనం దట్ఠబ్బం. తత్థహి నిధీనంనిధానభూమిసదిసం తేపిటకం బుద్ధవచనం, ధనరతనసదిసాని ధమ్మరతనాని. యథా చ సేట్ఠివంసేజాతో బలసమ్పన్నో పురిసో పోత్థకం పస్సిత్వా సుట్ఠు ఖణన్తో తానిరతనాని లభిస్సతియేవ. ఏవమిధపి బలసమ్పన్నో భిక్ఖు దేసనాధమ్మం సుత్వా సుట్ఠు పటిపజ్జన్తో తానిధమ్మరతనాని లభిస్సతియేవ. లభమానే చ సతి, కథం తానిధమ్మరతనాని అన్తరహితాని. సీమానఞ్చ పవత్తివానివత్తి వా ఆణాచక్కస్సేవ విసయో హోతి. న ధమ్మచక్కస్స. యఞ్చ వుత్తం-పఞ్చేవవస్ససతానిసద్ధమ్మో ఠస్సతీతి చ, - వస్ససహస్సం సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్యాతి చ. ఇదఞ్చ వచనం ధమ్మచక్కమేవ హోతి, న ఆణాచక్కం. బద్ధసీమాయో చ నివత్తమానా ద్వీహి కారణేహి నివత్తన్తి అన్తరధాయన్తి. ఆణాచక్కభూతాయ కమ్మవాచాయ సమూహననేన వా, సాసనస్స వా అన్తరధానేన. తత్థ వస్ససహస్సపరియన్తే కమ్మవాచాయ సమూహననఞ్చ నత్థి. సాసనన్తరధానఞ్చ నామ అనాగతే ధాతుపరినిబ్బానేన పరిచ్ఛిన్నం హోతి. ధాతుపరినిబ్బానేహి జాతే సబ్బం ఆణాచక్కం విగతం హోతి, అన్తరధాయతి. ధమ్మచక్కం పన దేవలోకేసు యావానాగతబుద్ధకాలాపి పవత్తిస్సతియేవ ఆళవకపుచ్ఛాగాథాయో వియ. అపిచయో వో ఆనన్ద మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో. సో వో మమచ్చయేన సత్థా-తి వుత్తం. సోచతి పిటకభూతో ధమ్మవినయో సత్థా ఏతరహి తివిధంపి సాసనం లోకస్స దీపేన్తో పకాసేన్తో తిట్ఠతి. యతోబుద్ధభాసికానం దేవమనుస్సానం నానా బాహిరకేహి జనేహి అసాధారణో మహన్తో ఞాణాలోకో ఏతరహి విజ్జోతమానో పవత్తతి. తేహి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన దేసితాని ఏతరహిధరమానాని చతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధ సహస్సాని సుత్వా అనమతగ్గేసంసారే అనన్తాసు లోకధాతూసు సబ్బంలోకత్తయప్పవత్తిఞ్చ, సబ్బంధమ్మప్పవత్తిఞ్చ, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానుగతికేన సుతమయఞ్ఞాణేన జానన్తి. ఆయతిఞ్చ సగ్గత్థాయ చ మగ్గఫలనిబ్బానత్థాయ చ నానాపుఞ్ఞకిరియవత్థూని ఆరభన్తి, పబ్బజన్తి. పరియత్తిం పరియాపుణన్తి. పటిపత్తిం పూరేన్తి. భావనంభావేన్తి. ఇదం సబ్బం సాసనప్పటిరూపకమత్తంన హోతి. ఏకన్త సాసనం హోతి. కస్మా, యథా ధమ్మం యథా వినయం పటిపజ్జనతో. ఇమాయ చ పటిపత్తియా ఆయతిం సగ్గమగ్గఫల నిబ్బానప్పటిలాభాయ సంవత్తనికత్తాతి. ఏత్తావతా సబ్బం మిచ్ఛావాదీనం మిచ్ఛావచనం విధమితంవిద్ధంసితం హోతీతి.

పణామగాథావణ్ణనా.

౧౧. దుతీయగాథావణ్ణనాయం. ‘‘ఆదిగాథాయా’’తి పథమగాథావాక్యేన. ‘‘తం తం పయోజనసహితే’’తి తేనతేనపయోజనేన సహితే. ‘‘పఞ్చ అత్థే’’తి పఞ్చపిణ్డత్థే. ‘‘తేఅభిధమ్మత్థే’’తి అభిధమ్మత్థపదే దీపితే తేఅభిధమ్మత్థే. ‘‘తత్థా’’తి తిస్సం దుతీయగాథాయం. ‘‘నతు వుత్త’’న్తి నపనపకరణంపి పుబ్బేవుత్తం హోతి. అభిధమ్మత్థా కుతోపుబ్బేవుత్తా హోన్తీతి యోజనా. ఏవంతీసు అత్థవికప్పేసు పథమస్స కాలవిరోధం దస్సేత్వా ఇదాని దుతీయ తతీయానం సద్దతోవిరోధం వత్తుం ‘‘నచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఆదిమ్హి యేవా’’తి ఏతేన యదాకదాచి పచ్చామసనం అప్పధానన్తి దస్సేతి. ‘‘అప్పధానపదానీ’’తి అభిధమ్మత్థసఙ్గహన్తి ఇమస్మిం ఏకస్మిం సమాసపదే పురిమాని విసేసన పదాని. తత్థ సబ్బథాపి వుత్తాతి యోజితే సతి, తస్మిం అభిధమ్మత్థసఙ్గహప్పకరణే తస్మిం అభిధమ్మత్థ పదేవా సబ్బథా మయా వుత్తాతి అత్థో హోతి. సో న యుజ్జతి. తస్మిం అభిధమ్మే బుద్ధేన భగవతా సబ్బథా వుత్తాతి అత్థో యుజ్జతి. అప్పధానపదం పచ్చామసతీతి దోసోపన ఆపజ్జతేవ. తేనాహ ‘‘ఏవఞ్హిసతీ’’తిఆదిం. తత్థ, ‘‘ఏవఞ్హిసతీ’’తి అట్ఠసాలినియం వియ ఇధ అభిధమ్మత్థసఙ్గహపదం పచ్చామసన్తే సతి. హిసద్దో ఫల వాక్యజోతకో. లద్ధగుణజోతకోతిపి యుజ్జతి. ‘‘పటిక్ఖిత్తా హోతి’’ తస్మిం అభిధమ్మత్థసఙ్గహపదే మయా సబ్బథా వుత్తాతి అత్థస్స సమ్భవతో. న కేవలం సో ఏవ దోసో ఆపజ్జతి. అపరోపిదోసో అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘సాహీ’’తిఆదిమాహ. ధాతుకథాయం వుత్తేనసఙ్గహాసఙ్గహాదిప్పకారేనాతియోజనా.

౧౨. పరమత్థపదవణ్ణనాయం. విసేసనపదం నామ కత్థచి భూతకథనత్థాయవా పయుజ్జతి కణ్హోకాకో, సేతోబకో,తి. కత్థచి అఞ్ఞనివత్తనత్థాయ వా పయుజ్జతి నీలోపటో, నీలంపుప్ఫ, న్తి. ఇధ పన అఞ్ఞ నివత్తనత్థాయాతి దస్సేతుం ‘‘దువిధానిహిసచ్చానీ’’తిఆదిమాహ. పఞ్ఞాపీయతీతిపఞ్ఞత్తి. పఞ్ఞాపనఞ్చ నామ సమగ్గానం జనానం వోహారేన చ సమ్పటిచ్ఛనేన చాతి ద్వీహి అఙ్గేహి సిజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘తేచమహాజనా’’తిఆదిం. ‘‘తస్మాతే సమ్ముతి సచ్చన్తి వుచ్చన్తీ’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘సమ్మతత్తా’’తి వోహరితత్తాచేవ సమ్పటిచ్ఛితత్తా చ. ‘‘వచీసచ్చవిరతిసచ్చాన’’న్తి ఏత్థ వచీసచ్చం నామ ముసావాదరహితం సచ్చవచనం. విరతిసచ్చం నామ సమ్మావాచావిరతి. సాహి ముసావాదాదీహి వచీదుచ్చరితేహి విరమణమత్తేన వచీసచ్చన్తి వుచ్చతి. ‘‘వత్థుభూతత్తా’’తి అధిట్ఠానభూతత్తా. సమ్ముతిసచ్చన్తి వుచ్చన్తి, సమ్మతత్తా సమ్ముతి చ, సా సచ్చానం వత్థుభూతత్తా సచ్చఞ్చాతి కత్వా. సమ్ముతియా సిద్ధం సచ్చం సమ్ముతిసచ్చన్తిపి యుజ్జతి. ‘‘సమ్మాపటిపజ్జన్తా’’తి పాణో నహన్తబ్బో, సబ్బేసత్తా అవేరా హోన్తూతిఆదినా సమ్మాపటిపజ్జన్తా. ‘‘సబ్బలోకియసమ్పత్తియో’’తి దానసీలాదీనం పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం ఫలవిపాకభూతా సబ్బలోకియసమ్పత్తియో. సబ్బే ‘‘బోధిసమ్భారధమ్మే’’తి దానపారమిసీలపారమిఆదికేపారమిధమ్మే. ‘‘ఆరాధేన్తీ’’తి సమ్పాదేన్తి. ‘‘మిచ్ఛాపటిపజ్జన్తా’’తి దుచ్చరిత దురాజీవమిచ్ఛాజీవాదీనం వసేన మిచ్ఛాపటిపజ్జన్తా. ‘‘ఏవం మహన్తం సమ్ముతి సచ్చ’’న్తి ఏతేన అహం పరమత్థ సచ్చమేవగణ్హామీతి సమ్ముతి సచ్చం నభిన్దితబ్బం. భిన్దన్తోహి సబ్బసమ్పత్తీహి పరిబాహిరో అస్సాతి దస్సేతి. కథఞ్చ తం భిన్దతీతి. సత్తో నామ నత్థి. సత్తస్స భవతోసఙ్కన్తి నామ నత్థి. భవనిబ్బత్తకం కుసలాకుసలకమ్మం నామ నత్థీతి గణ్హన్తో ఉచ్ఛేదదిట్ఠియం తిట్ఠతి. సబ్బసమ్పత్తీహి పరిబాహిరో హోతి. అపాయ పూరకో భవతీతి. ‘‘విజ్జమానన్త్వేవ గణ్హాపేతీ’’తి సఞ్ఞా చిత్తదిట్ఠి విపల్లాసానం వత్థుభావేన గణ్హాపేతి. తేనాహ ‘‘సక్కాయదిట్ఠీ’’తిఆదిం. ‘‘ఏవం విపరీతఞ్హి సమ్ముతిసచ్చ’’న్తి ఏతేనసమ్ముతి సచ్చమేవదళ్హం గహేత్వా పరమత్థ సచ్చం నభిన్దితబ్బం. భిన్దన్తోహి తాహి దిట్ఠీహి నముచ్చతి. కథఞ్చ తం భిన్దతి. ఖన్ధే వా ఖన్ధముత్తకేవా అత్తజీవే గహేత్వా తేచ అత్తజీవా పరమ్మరణా ఉచ్ఛిజ్జన్తీతి గణ్హన్తో ఉచ్ఛేదదిట్ఠియం తిట్ఠతి. తే చ అత్తజీవా భవాభవేసుసస్సతా హుత్వా భవతోభవం సంసరన్తి సన్ధావన్తీతి గణ్హన్తోసస్సతదిట్ఠియం తిట్ఠతి. ‘‘నవిసంవాదేన్తీ’’తి విపరీతం నాపాదేన్తి. ‘‘తం పనా’’తి సభావసచ్చం పన. అనుభవనభేదమత్తం ఉపాదాయేవ వేదనా సుఖాతి వుత్తా. సబ్బాకారతో సుఖభూతత్తా వేదనా సుఖాతి వుత్తా నహోతి. ‘‘సబ్బాపివేదనా దుక్ఖా ఏవా’’తి పధానత్థో. తత్థ అనుభవనభేదో తివిధో. సాతతో వా అనుభవనం, అస్సాతతో వా, మజ్ఝత్తతో వా. ‘‘దుక్ఖా ఏవా’’తి భయట్ఠేన దుక్ఖా ఏవ. భయట్ఠేనాతి చ సంసార భయదస్సీహిభాయితబ్బట్ఠేన. సుఖో విపాకో యేసం తే సుఖవిపాకా. తేభూమకకుసలా. ‘‘కుసలసమ్మతా’’తి ఏతేన సభావసచ్చేపి ఏతేవోహారా లోకసమ్ముతి నిస్సితాతి దీపేతి. ‘‘సాసవతా’’తి ఆసవేహి సహితభావో. ‘‘సంకిలేసి కతా’’తి సంకిలేస ధమ్మేహి సంయుత్తభావో. ఓఘేహి చ యోగేహి చ ఉపాదానేహి చ పత్తబ్బభావో ‘‘ఓఘనీయయోగనీయ ఉపాదానీయతా’’. అధికా అత్తా అజ్ఝత్తా. బహిద్ధారుక్ఖేరూపధమ్మారుక్ఖస్స అత్తానామ సారట్ఠేన. సాఖాయం రూపధమ్మా సాఖాయ అత్తానామ సారట్ఠేన. సత్తసన్తానపరియాపన్నా పన రూపారూపధమ్మా తణ్హాపరిగ్గహ దళ్హట్ఠేన తతో బహిద్ధా అత్తతో అధికా అత్తాతి అత్థేన అజ్ఝత్తాతి లోకసమ్ముతి హోతి. తేనాహ ‘‘అజ్ఝత్తతికఞ్చా’’తిఆదిం. దుక్ఖనిరోధ మగ్గభావో చ, ఇతి ఇదం చతుక్కం అరియసచ్చం నామాతి యోజనా. ‘‘ఇదమేవా’’తి ఇదం చతుక్కమేవ. ‘‘అచలమాన’’న్తి ఏతేన అరియసద్దస్స అత్థం దీపేతి. తేభూమక ధమ్మానం సుఖతా నామ చలా హోతి. కస్మా, అనిచ్చ ధమ్మత్తా. తే ధమ్మేసుఖాతి గహేత్వా అత్తనో అజ్ఝత్తఙ్గం కరోన్తా అచిరేనేవ దుక్ఖం పాపుణన్తి. తే ధమ్మే దుక్ఖాతి ఞత్వా తేహివిముత్తా పున దుక్ఖం పాపుణన్తీతి నత్థి. ఏసనయో సేసఅరియసచ్చేసు. ‘‘తేసూ’’తిఆదిమ్హి దువిధానిహి సచ్చానీతి వుత్తేసు ద్వీసు సచ్చేసు. ‘‘తేన వుత్త’’న్తిఆది లద్ధగుణవచనం. ‘‘యో వినా అఞ్ఞాపదేసేనా’’తి ఏత్థ అఞ్ఞాపదేసో నామ అట్ఠధమ్మ సమోధానం నిస్సాయ ఘటసణ్ఠానం పఞ్ఞాయతి, పటసణ్ఠానం పఞ్ఞాయతి, తం సణ్ఠానం అత్తనో సభావేన వినా అఞ్ఞాపదేసేన సిద్ధం హోతి. యాపనచిన్తన కిరియా నామ అత్థి. యం చిత్తన్తి వుచ్చతి. సా అఞ్ఞాపదేసేన సిద్ధా న హోతి. అత్తనో సభావేనేవసిద్ధా. ఏసనయో ఫుసనకిరియా, వేదయితకిరియా, దీసూతి. ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘యోవినా అఞ్ఞాపదేసేనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘చిత్తేనపరికప్పేత్వా’’తి మనోవిఞ్ఞాణ చిత్తేన అవిజ్జమానం సణ్ఠానం విజ్జమానం కత్వా. ‘‘సవిగ్గహం కత్వా’’తి సరీరం కత్వా. వత్థు దబ్బసహితం కత్వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘చిత్తమయోచిత్తనిమ్మితో’’తి సుపినన్తే దిట్ఠరూపాని వియ చిత్తేనపకతో చిత్తేన నిమ్మితో. కస్మా సభావసిద్ధో పరమత్థో నామాతి ఆహ ‘‘సోహీ’’తిఆదిం. ‘‘సన్తీ’’తి ఏతేన అసధాతు వసేన అత్థోతి సిద్ధం వుత్తం. సద్దాబుద్ధీహి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో అత్థోతిపివదన్తి. ‘‘ఇతరతో’’తి పరికప్పసిద్ధతో. ‘‘పరమో’’తి అధికో. తేనాహ ‘‘ఉక్కంసగతో’’తి. ఏతేన పరమసద్దస్స అధికత్థం వదతి. ఇదాని తస్స ఉత్తమత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదివుత్తం. తత్థ, ఇమస్మిం బుద్ధసాసనే పఞ్చసాసన కిచ్చాని మహన్తాని అభిఞ్ఞేయ్యానం ధమ్మానం అభిజాననం. పరిఞ్ఞేయ్యానం పరిజాననం. పహాతబ్బానం పహానం. సచ్ఛి కాతబ్బానం సచ్ఛికరణం. భావేతబ్బానం భావనాతి. తత్థ సబ్బేపి పరమత్థ ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా నామ. దుక్ఖ సచ్చధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా నామ. సముదయ సచ్చధమ్మా పహాతబ్బా నామ. సామఞ్ఞప్ఫలాని చ నిబ్బానఞ్చ సచ్ఛికాతబ్బా నామ. మగ్గసచ్చధమ్మా భావేతబ్బా నామ. తేసు ధమ్మేసు తేసం కిచ్చానం సిద్ధియా ఇమస్మిం సాసనే సాసనకిచ్చం సిద్ధం హోతి. నిట్ఠానం గచ్ఛతి. తే చ ధమ్మా ఏవ రూపానం సాసన కిచ్చానం అవిరాధకత్తా అవిసంవాదకత్తా ఉత్తమట్ఠేన పరమత్థా నామ హోన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘యే’’తియేజనా. ‘‘అయ’’న్తి అయం ధమ్మో. ‘‘తస్సా’’తి తస్సఅభిఞ్ఞేయ్యస్స, తస్సపరిఞ్ఞేయ్యస్స, తస్సపహాతబ్బస్స, తస్ససచ్ఛికా తబ్బస్స తస్సభావేతబ్బస్సాతి సమ్బన్ధో. పరమత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

‘‘తం నసున్దర’’న్తి బ్యఞ్జనతో నసున్దరం. నకేవలం బ్యఞ్జనతోయేవ నసున్దరం, అత్థతోపి నసున్దరమేవ. చతుసచ్చ ధమ్మాహి పచ్చేకబుద్ధఞ్ఞాణస్సపి గోచరా హోన్తి. పఞ్చఞేయ్య ధమ్మా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవ. తత్థ చతుసచ్చ ధమ్మా నామ పరమత్థ ధమ్మా ఏవ. పఞ్చఞేయ్యధమ్మా పన సబ్బ పఞ్ఞత్తియా సహ సబ్బపరమత్థ ధమ్మా. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం చతుసచ్చాభి సమ్బోధో ధమ్మ పఞ్ఞత్తియా సహ సిజ్ఝతి. పచ్చేకబుద్ధానం చతుసచ్చ సమ్బోధో ధమ్మపఞ్ఞత్తియా సహ నసిజ్ఝతి. తస్మా తే సయం పటివిద్ధం చతుసచ్చ ధమ్మం నామ పఞ్ఞత్తిం నీహరిత్వా పరేసం దేసేతుం న సక్కోన్తి. తేసం చతుసచ్చసమ్బోధో మూగస్స సుపినదస్సనం వియ హోతీతి అట్ఠకథాసు వుత్తం. తస్మా పఞ్ఞత్తియా సహ పఞ్చ ఞేయ్య ధమ్మా ఏవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స గోచరాతి సక్కావత్తున్తి.

పరమత్థపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. చిత్తవచనత్థే. నహి సా ఆరమ్మణేనవినా లబ్భతి. చిన్తేతీతి వుత్తే కిం చిన్తేతి, ఆరమ్మణం చిన్తేతీతి ఏవం ఆరమ్మణభూతేన కమ్మపదేన వినా అసమ్భవతో. తస్మా ఇధ చిన్తనాతి దట్ఠబ్బా, తస్మా అస్స నామం సిద్ధన్తి దట్ఠబ్బన్తి సమ్బన్ధో. సుతమయఞ్ఞాణం, చిన్తామయఞ్ఞాణ, న్తి ఏత్థ ఆరమ్మణస్స భూతసభావ చిన్తాపి అత్థి, సాపఞ్ఞాఏవాతి తం నివత్తేతుం ‘‘ఆరమ్మణ…పే… ణూపలద్ధియేవా’’తి వుత్తం. చిత్తం, మనో, మానసం, విఞ్ఞాణ, న్తి సబ్బం చిత్తస్స నామం. ఆరమ్మణ పచ్చయప్పటిబద్ధం హోతి. న అఞ్ఞపచ్చయప్పటిబద్ధం. న చ అఞ్ఞపచ్చయేన లద్ధం నామం. ఏవరూపస్స ఆరమ్మణ విజానన సఙ్ఖాతస్స అత్థన్తరస్సబోధకం నహోతీతి దస్సేతుం ‘‘సన్తేసు చా’’తిఆదివుత్తం. ‘‘ఏతేనా’’తి ఇదం కత్తునో కిరియాసాధనే అతిస్సయూపకారకం కరణ సాధనం వదతీతి దస్సేతుం ‘‘తఞ్హీ’’తిఆదివుత్తం. ‘‘చిన్తనమత్త’’న్తి ఏత్థ మత్తసద్దో విసేసనివత్తి అత్థోతి, తేన నివత్తితం అత్థం దస్సేతి ‘‘సబ్బేపిహీ’’తిఆదినా. ‘‘విగ్గహో వా’’తి సరీరం వా. పచ్చయేన ఆయత్తా పచ్చయాయత్తా. ‘‘ఆయత్తా’’తి సమ్బన్ధా. వత్తనం వుత్తి. ఉప్పజ్జనం వా ఠితి వా. పచ్చయాయత్తా వుత్తి ఏతేసన్తి ‘‘పచ్చయాయత్త వుత్తినో’’. ‘‘థామేనా’’తిఆది అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. ‘‘ఏకం భావసాధనమేవ పధానతో లబ్భతీ’’తి ఇదం ధమ్మానం తం తం కిరియా మత్తభావం సన్ధాయ వుత్తం. కిరియామత్తభూతాపి పన తే ధమ్మాసయం నానాపచ్చయా వత్థాయం ఠితా వా హోన్తి నానాపచ్చయుప్పన్నావత్థాయం ఠితా వా. తస్మా పరమత్థ పదేసుపి యథారహం తదఞ్ఞసాధనానం పటిలాభో అవారితో హోతి. ఇతరథా హేతు పచ్చయో, ఆరమ్మణ పచ్చయో, సహజాతపచ్చయో, నిస్సయపచ్చయోతిఆదీసు కథం భావసాధనం యుత్తం సియాతి. ‘‘పధానతో’’తి ముఖ్యతో. ‘‘అభేదస్స చిన్తనస్సభేదకరణ’’న్తి ఇదం చిన్తేతీతి చిత్తన్తికతం కత్తుసాధనం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సిలాపుత్తకస్సా’’తి భేసజ్జమూలానం పిసనసిలాపోతకస్స. తస్స సరీరం నామ విసుం అఙ్గం నత్థి. అభిన్నంపి భిన్నం కత్వా వుచ్చతి ‘‘సిలాపుత్తకసరీర’’న్తి. ఇదం అభేదస్సభేదకరణం నామ అభూతరూపం హోతి. పయోజనే సతి వత్తబ్బం, అసతి న వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘తథాకరణఞ్చా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘పరపరికప్పితస్సా’’తి పరేహి అఞ్ఞతిత్థా చరియేహి పరిచిన్తితస్స. ‘‘సతిహి…పే… కప్పనాయా’’తి సచే అత్తా అత్థి, అత్తా చిన్తేతి, తస్మా అత్తా చిత్తోనామాతిఆది వత్తబ్బం. న వత్తబ్బం చిన్తేతీతి చిత్తన్తి, చిత్తస్స కిరియామత్తత్తా. న పన అత్తాదికో కత్తా నామ అత్థి. తస్మా కిరియా మత్తమేవ కత్తారం కత్వా ‘‘చిన్తేతీతి చిత్త’’న్తి వుత్తం. తేన విఞ్ఞాయతిలోకే అత్తాదికోకత్తా నామ నత్థీతి. ఇదం అభేదస్సభేద పరికప్పనాయ పయోజనన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘అత్తప్పధానో’’తి కిరియాసాధనే బహూనంకారకానం మజ్ఝే సయంపధానో సయంజేట్ఠకో హుత్వా. ‘‘తంకత్తుభావ’’న్తి లోకేసిద్ధం కత్తుభావం. ‘‘పున కరణభావ’’న్తి పున లోకే సిద్ధం కరణభావం. ఏవం చిత్తస్స వచనత్థం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స అభిధానత్థం దస్సేన్తో ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆదిమాహ. యథయిదం యే ఇమే తిరచ్ఛానగతా పాణా చిత్తావిచిత్తా. ఏవం చిత్తం విచిత్తం యం అఞ్ఞం అత్థి, తం అఞ్ఞం ఏకనికాయంపి నసమనుపస్సామీ-తి యోజనా. ‘‘నికాయ’’న్తి సత్తజాతిసమూ హం.‘‘నిస్సక్కే కరణవచన’’న్తి విభత్తాపాదానత్థే కరణవచనం. ఏతేన తతో చరణతో చిత్తతోతి అత్థం వదతి. గాథాయం. ‘‘తం తం సభావో’’తి విజాననఫుసనాదికో సభావో, అగ్గిస్సఉణ్హోవియ. ‘‘కిచ్చసమ్పత్తియోరసో’’తి తేన తేన ధమ్మేన కరణకిచ్చఞ్చ, తం కిచ్చం కత్వా లద్ధో సమ్పత్తిగుణో చ. అగ్గిస్స వత్థుమ్హి పరిపాచనకిచ్చం వియ, ఓభాసనగుణోవియ చ. ‘‘గయ్హాకారో’’తి ఞాణేన గహేతబ్బో తస్స తస్స ధమ్మస్స ధజభూతో ఆకారో. సమ్పత్తి రసోయేవ వుచ్చతి. ‘‘ఫలంవాపీ’’తి కారియప్ఫలం వాపి, అగ్గిస్స ధూమోవియ. ‘‘ఆసన్నకారణ’’న్తి అత్తనో అనన్తరే ఫలనిబ్బత్తకం కారణం, అగ్గిస్స అగ్గికారక పురిసో వియ. ‘‘అల’’న్తి సమత్థా. ‘‘విబుద్ధినో’’తి విసేసబుద్ధి సమ్పన్నస్స పణ్డితస్స. ‘‘పుబ్బఙ్గమరస’’న్తి ఆరమ్మణగ్గహణే పధానరస కిచ్చం. ‘‘సన్ధాన పచ్చుపట్ఠాన’’న్తి నిరన్తరప్పవత్తాకారపచ్చుపట్ఠానం. ‘‘నామ రూపపదట్ఠాన’’న్తి ఫస్సాదినామఞ్చ వత్థు రూపఞ్చచిత్తస్సపదట్ఠానం.

చిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౪. ‘‘చేతసి భవ’’న్తి చిత్తస్మిం పాతుభూతం. ‘‘ఏతేన సిద్ధా హోన్తీ’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘సా ఏవ ఫస్సాదీనం జాతి. యాచిత్తస్సజరా, సా ఏవ ఫస్సాదీనంజరా’’తిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘ఏకవణ్టూపని బన్ధానీ’’తి ఏకేన వణ్టదణ్డకేన ఉపనిబన్ధాని. ‘‘ఏకజాతియాది ఉపనిబన్ధా’’తి ఏకజాతికథా దివసేన ఉపనిబన్ధా. ‘‘చే’’తి చేవదేయ్య. ‘‘నా’’తి న వత్తబ్బం. గాథాయం. ‘‘ధమ్మా’’తి నామక్ఖన్ధ ధమ్మా. ‘‘మనసా ఏవా’’తి కత్తుభూతేన మనేన ఏవ. ‘‘పకతా’’తి పవత్తితా. ‘‘నిమ్మితా’’తి నిప్ఫాదితా. ‘‘చిత్తకిరియా భూతా ఏవా’’తి ఆరమ్మణం విజానన్తం చిత్తం ఫుసనాకారం జనేత్వావ విజానాతి. సో ఫుసనాకారో ఫస్సోతి వుచ్చతి. అవసేసా పన సబ్బేపి చేతసికధమ్మా ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జన్తి. ఫస్సో హేతు ఫస్సో పచ్చయో వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉపాదాయ. సఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స. సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స ఉపాదాయాతి హి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి చిత్తమూలకత్తా చిత్తనిస్సితత్తా చ తేపిధమ్మా చిత్తకిరి యాభూతా ఏవ హోన్తీతి. ‘‘ఏతేనా’’తి ఏతేనగాథాపదేన. విభావనియం పన ఏకాలమ్బణతా మత్తేన విభావేతి. పరిపుణ్ణాని చే తసికఙ్గాని ఉపరి థేరేన సయమేవ వక్ఖమానత్తాతి అధిప్పాయో. ఇధ పన పదత్థవిభావనట్ఠానత్తా పరిపుణ్ణేహి అఙ్గేహి విభావేతుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘తం నసున్దర’’న్తి. ‘‘వత్థుమ్హీ’’తి పటకోట్ఠకాదిమ్హి. ‘‘నానాచిత్తకమ్మానీ’’తి హత్థి అస్సరూపాదీని. విజాననమత్తం చిత్తం, కుసలన్తి వా అకుసలన్తి వా వత్తబ్బం నత్థి. నానాచేతసికే హి యుత్తత్తా ఏవ తథా వత్తబ్బం హోతి. వుత్తంహేతం భగవతా. పభస్సరమిదం భిక్ఖవే చిత్తం. తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠన్తి. తేనాహ ‘‘ఉదకం వియచిత్త’’న్తిఆదిం.

చేతసికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౫. రుప్పతీతి పదం కత్తరివాహేతుకమ్మనివాసిద్ధం. రుప్పనఞ్చవికారాపత్తి ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘సీతుణ్హాదీహీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘విసమప్పవత్తివసేనా’’తి ధాతూనం విసమప్పవత్తివసేన. ధాతుక్ఖో భవసేనాతి వుత్తం హోతి, ‘‘కేనరుప్పతీ’’తి ఏత్థ ‘‘కేనా’’తి హేతు అత్థేవా హేతు కత్తరివా కరణవచనం దట్ఠబ్బం. తథా సీతేనాతిఆదీసుపి. డంసమకసా నామ సూచిముఖా ఖుద్దకమక్ఖికాచేవ మహన్త మక్ఖికా చ. వాతా నామ పురత్థిమవాతాదయో. ఆతపో నామ సూరియాతపో. సరింసపానామ అహి విచ్ఛిక సతపదికాదయో. తేసం సమ్ఫస్సేహిపి రుప్పతి. మరణం వా గచ్ఛతి, మరణ మత్తం వా దుక్ఖం. ‘‘యే ధమ్మా’’తి ద్వాదసవిధా సప్పటిఘరూపధమ్మా. ‘‘అఞ్ఞేస’’న్తి సోళసన్నం అప్పటిఘరూపానఞ్చ అరూపధమ్మానఞ్చ. ‘‘తేసూ’’తి నిద్ధారణేభుమ్మం. ఇదాని పాళియా సద్ధిం ముఖ్యరుప్పనం సంసన్దేన్తో ‘‘సమాగమో చా’’తిఆదిమాహ. సమాగమో చ నామ అఞ్ఞమఞ్ఞాభిఘట్టనం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ఆపాతాగమనఞ్చ ఆరమ్మణకరణఞ్చ ఠపేత్వాతి యోజనా. ‘‘మహాభూతానమేవ వా’’తి ఆపోధాతు వజ్జితానం తిణ్ణం మహాభూతానమేవ వా. ‘‘వికారం ఆపజ్జతీ’’తి వత్వా తమేవత్థం వివరన్తో ‘‘యస్మిం ఖణే’’తిఆదిమాహ. ‘‘సయంపి వికారపత్తా హోన్తీ’’తి తేమహాభూతాసయంపి పకతిం విజహిత్వా ఓమత్తాధిమత్తభావం పాపుణన్తీతి అత్థో. ‘‘ఓమత్తాధిమత్తరూపసన్తతీనఞ్చా’’తి పరమ్పరతో ఉప్పజ్జమానా రూపసన్తతియో సన్ధాయ వుత్తం. ఏవం పాళినయేన విపత్తివసేన రుప్పనం వత్వా ఇదాని విపత్తి వా హోతు, సమ్పత్తి వా. పురిమపచ్ఛి మసన్తతీనం విసదిసప్పవత్తిభూతో వికారోపి ఏకేన పరియాయేన రుప్పనంనామాతి కత్వా పున తం రుప్పనం దస్సేన్తో ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఘట్టనవసేన రుప్పన ధమ్మాన మేవా’’తి ఆపాతాగమనాదివసేన రుప్పనధమ్మేహివినా అభిఘట్టనవసేనరుప్పన సభావానం రూపధమ్మానమేవ సిద్ధన్తి పుచ్ఛా. ‘‘సవిగ్గహా హోన్తీ’’తి దబ్బ సణ్ఠానాకారసహితా హోన్తి. కస్మా, ఓళారికసభావత్తా. బహూనఞ్చరూపకలాపానం ఏకక్ఖణే ఏకాబద్ధభావేనపవత్తత్తా. అరూపధమ్మాహి సణ్హసుఖుమసభావా చ హోన్తి. సచే అనేకసతసహస్సానిపి ఏకతో పవత్తేయ్యుం. దబ్బసణ్ఠానభావం నగమిస్సన్తియేవ. ఏకస్మిఞ్చ సత్తసన్తానే ఏకక్ఖణే ఏక కలాపోవ పవత్తతి. కస్మా, అనన్తర పచ్చయూపనిబన్ధేన పవత్తత్తా. తస్మాతే సవిగ్గహాన హోన్తి. రూపధమ్మా పన ఓళారిక సభావా చ హోన్తి. బహూనం సన్నిచయేసతి దబ్బసణ్ఠానత్థాయ సంవత్తన్తి. ఏకక్ఖణే చ బహుకలాపాపి ఏకాబద్ధాహుత్వా పవత్తన్తి. తస్మా తేసవిగ్గహాహోన్తీతి.

‘‘సీతాదిగ్గహణసామత్థియేనా’’తి సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతీతిఆదినా లోకస్స పచ్చక్ఖతో పాకటస్స సీతాదివచనస్ససామత్థియేన. తఞ్హి వచనం లోకస్స అపాకటం అరూపధమ్మానం రుప్పనం ఇధనాధిప్పేతన్తి దీపేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘వోహారో నామా’’తి నామసఞ్ఞా నామాతి వుత్తం హోతి. ‘‘లోకోపచారేనా’’తి బహుజనస్స ఉపచారేన వోహారేన కథనేన. ‘‘పాకట నిమిత్తవసేనేవా’’తి పాకటస్స సద్దప్పవత్తినిమిత్తస్స వసేనేవ. ‘‘సీతాదిగ్గహణేన వినాపీ’’తి పిసద్దేన సీతాదిగ్గహణసామత్థియేనపీతి దీపేతి. ఏవం సన్తేపి పాళిసాధకం నామ న సక్కాసబ్బత్థ లద్ధుం. పాకటనిమిత్త వచనమేవ సబ్బత్థ సాధారణన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘తప్పసఙ్గనివత్తీ’’తి తస్స అరూపధమ్మానం రూపతాపసఙ్గస్స నివత్తి. ‘‘ఇద్ధివికుబ్బనావసప్పవత్తా’’తి ఏత్థ ఇద్ధివికుబ్బనానామఇద్ధియానానప్పకారమాపనం. ‘‘రూపతా సిద్ధీ’’తి రూపన్తి నామ సఞ్ఞాసిద్ధి. ‘‘ఇదం పనా’’తి ఇదం రూపం పన. ‘‘అనుగ్గహానం సీతాదీనం వసేనా’’తి కిఞ్చాపిపాళియం సీతాదివచనం ఉపఘాతకానం సీతాదీనం వసేన వుత్తం. తేచ బ్రహ్మలోకే నత్థి. అనుగ్గాహకా ఏవ అత్థి. తేసంవసేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘పాళియం నిద్దిట్ఠానీ’’తి సఞ్జానాతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా సఞ్ఞాతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సఞ్జానాతి. నీలంపి సఞ్జానాతి, పీతమ్పి సఞ్జానాతీ-తిఆదినా చ, విజానాతీతి ఖో భిక్ఖవే తస్మా విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి. కిఞ్చ విజానాతి. మధురంపి విజానాతి, అమ్బిలంపి విజానాతీ-తిఆదినా చ-పాళియం నిద్దిట్ఠాని.

రూపపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౬. నిబ్బానపదే. ‘‘ఖన్ధావా’’తి భవన్తరే అపాయాదీసు భవిస్సమానా ఖన్ధావా. న హి అతీత ధమ్మా, నిబ్బాయన్తి నామ, సత్తే పీళేత్వా నిరుద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. పచ్చుప్పన్నా చ ధమ్మా ఏతరహి పీళేన్తి, అవస్సం ఉప్పజ్జమానా అనాగతధమ్మా చ అనాగతే పీళేస్సన్తి, కథం తే నిబ్బాయన్తి నామాతి ఆహ ‘‘పచ్చుప్పన్నేసు…పే… వత్తబ్బమేవ నత్థీ’’తి. ‘‘విసయేభుమ్మ’’న్తి విసయాధారేభుమ్మం. విసయాధారో నామమనుస్సాభూమియం గచ్ఛన్తీతిఆదీసు వియ ముఖ్యాధారో నహోతి. తేన పన వినా అఞ్ఞత్థ తం కిరియం కాతుం నసక్కోతి. తస్మా ఆధారభావేన పరికప్పితో ఆధారోతి దస్సేతుం ‘‘యథాఆకాసే’’తిఆదివుత్తం. యథా సకుణానం పక్ఖన కిరియా నామ ఆకాసేన వినా అఞ్ఞత్థ నసిజ్ఝతి. తథా వట్టదుక్ఖధమ్మానం నిబ్బుతి కిరియాపి నిబ్బానేన వినా అఞ్ఞత్థ నసిజ్ఝతీతి దస్సేతుం ‘‘యేహితే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘యే’’తి యేతివిధవట్టదుక్ఖసన్తాపధమ్మా. హిసద్దోనిపాతో. తేసద్దో వచనాలఙ్కారో. ‘‘తబ్బినిముత్త’’న్తి నిబ్బానవినిముత్తం. నిబ్బుతిఠానం నామ నత్థి. తస్మా నిబ్బానం తేసం నిబ్బుతి కిరియాయ విసయా ధారోహోతీతి అధిప్పాయో. యథా అయం పదీపో నిబ్బాయతి. తథాధీరా నిబ్బన్తీతి యోజనా. ‘‘తం తం కిలేసానం వా’’తి తే సంతేసంకిలేసానం వా. ‘‘ఖన్ధానం వా’’తి అనాగతభవేసు ఖన్ధానం వా. ‘‘పునఅప్పటిసన్ధికభావ’’న్తి సన్తానస్స పున పటిసన్ధానాభావం పాపుణన్తి అరియా జనా. యథా మగ్గే కరణవచనం దిస్సతి అద్ధా ఇమాయపటిపత్తియా జరామరణమ్హా పరిముచ్చిస్సామీతిఆదీసు. న తథా నిబ్బానేతి ఆహ ‘‘మగ్గేవియా’’తిఆదిం. నిబ్బానేపనభుమ్మవచనమేవ దిస్సతి యత్థనామఞ్చరూపఞ్చ. అసేసం ఉపరుజ్ఝతీతిఆదీసు. తస్మా నిబ్బానే కరణ వచనం న దిస్సతి, కరణ లక్ఖణస్సేవ అభావతోతి దస్సేతుం ‘‘న చ నిబ్బాన’’న్తిఆది వుత్తం. కరణ లక్ఖణం నామకత్తునో సహకారీ పచ్చయభావో. నను అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా నిబ్బాయన్తీతి దిస్సతీతి. సచ్చం, తత్థ పన విసేసనే కరణ వచనం. న కరణకారకే. తఞ్హి సఉపాదిసేసనిబ్బానధాతుయానివత్తనత్థం వుత్తన్తి.

నిబ్బానపదవణ్ణనా.

దుతీయగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౮. కామావచరపదే. ‘‘కామీయతీ’’తి ఇచ్ఛీయతి. నిమిత్తస్సాదవత్థు మజ్ఝిమట్ఠకథాయం ఆగతం. ‘‘తేకామీయన్తీ’’తి తే అవీచినిరయాదయో ఇచ్ఛీయన్తి. ‘‘తత్థ ఉప్పన్నానమ్పీ’’తి అవీచినిరయాదీసు ఉప్పన్నానంపి సత్తానం. ‘‘భవనికన్తి నామ హోతీ’’తి భవసఙ్ఖాతం అత్తనో ఖన్ధం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసోమే అత్తాతి గణ్హన్తీ తణ్హా భవనికన్తి నామ. సా నేరయికసత్తానంపి అత్థియేవ. ‘‘కామే అవచరతీ’’తి కామేపరియాపన్నం హోతి. కామే అన్తోగధం హోతి. రూపారూపభూమీసు ఉప్పన్నంపి రూపారూపసఙ్ఖ్యం నగచ్ఛతి. కామసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. కామగణనమేవగచ్ఛతీతి అత్థో. ‘‘తీసుభవేసు ఉప్పన్నానిపీ’’తి కామరూపారూపసత్తసన్తానేసు ఉప్పన్నానిపి న తత్రపరియా పన్నానేవ హోన్తి. తత్ర అపరియాపన్నానేవ హోన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘కామావచరతాపత్తిదోసో’’తి కామావచర ధమ్మాతి వత్తబ్బతా పత్తిదోసో. ‘‘రూపావచరతాదిముత్తిదోసో’’తి ఇమే రూపావచర ధమ్మా న హోన్తి, అరూపావచర ధమ్మా న హోన్తి, లోకుత్తర ధమ్మా న హోన్తీతి ఏవం వత్తబ్బతాపత్తి దోసోతి వుత్తం హోతి. ఏసనయో ‘‘రూపారూపావచరతాపత్తి దోసో కామావచరతాముత్తి దోసో’’ తిపదేసు. అవచరసద్దస్స ఉప్పన్నత్థే గహితేపి ఏతేదోసా నాపజ్జన్తి. కస్మా, లోకే యేభూయ్యనయతబ్బహులనయానంపి సబ్భావాతి ఇమమత్థం వదన్తో ‘‘ననుయేభూయ్య వుత్తివసేనపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘కేసఞ్చీ’’తి కేసఞ్చి పుగ్గలానం వా ధమ్మానం వా. యథామిగలుద్దకో గామే చరన్తోపి వనే చరణబహులత్తా వనచరకోతి నామం లభతి. రాజహత్థీ అఞ్ఞత్థ చరన్తోపి సఙ్గామే చరణబహులత్తా సఙ్గామావచరోతి నామం లభతి. అయం యేభూయ్యనయో నామ. యస్మిం వనే అమ్బరుక్ఖాపి అత్థి, అఞ్ఞరుక్ఖాపి అత్థి. అమ్బరుక్ఖబహులత్తా పన తం వనం అమ్బవనన్తి నామం లభతి. ఏవం సిమ్బలివనాదీసు. అయం తబ్బహులనయో. ఇధ పన భూమియో తబ్బహులనయేన కామరూపారూప నామం లభన్తి, ధమ్మా యేభూయ్యనయేన కామావచరాది నామం లభన్తీతి. ఏవం గహితే సతి, తే దోసానా పజ్జన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘తస్మా ఇధపి…పే… దోసోతీ’’తిఆహ. ‘‘నా’’తి న కోచిదోసో నత్థి. అత్థి ఏవాతి అధిప్పాయో. ‘‘తస్మాస్సా’’తి ఏత్థ ‘‘అస్సా’’తి అవచరసద్దస్స. ‘‘తథా అత్థం అగ్గహేత్వా’’తి ఉప్పజ్జనత్థం అగ్గహేత్వా. ‘‘పరిగ్గాహినియా కామతణ్హాయ కతో’’తి తథా పరిగ్గాహినియా కామతణ్హాయ గోచరవిసయత్తాతాయతణ్హాయ కతోనామ హోతి. ఏతేన కామేతీతి కామో, కామతణ్హా. అవచరతి ఏత్థాతి అవచరం. కామస్స అవచరన్తి కామావచరం. కామ తణ్హాయ గోచరవిసయత్తా కామావచరన్తి అయమత్థోపి సిజ్ఝతి.

రూపేఅవచరతీతి రూపావచరం. ‘‘రూపే’’తి సోళసవిధాయరూపభూమియా. ‘‘అవచరతీ’’తి తత్థ పరియాపన్నభావేన పవత్తతి. అరూపే అవచరతీతి అరూపావచరం. ‘‘అరూపే’’తి చతుబ్బిధాయ అరూపభూమియా. ‘‘అవచరతీ’’తి తత్థ పరియాపన్నభావేన పవత్తతీతి ఇమమత్థం వదతి ‘‘రూపారూపావచరేసుపి అయంనయో నేతబ్బో’’తి. రూపే భవో రూపం. రూపతణ్హా. అరూపే భవో అరూపం, అరూపతణ్హా. రూపస్స అవచరం రూపావచరం. అరూపస్స అవచరం అరూపావచరన్తి ఇమమత్థం దీపేతి ‘‘తేసు పనా’’తిఆదినా. ‘‘అత్రా’’తి ఇమస్మిం ఠానే. యదిపి లోభో, రాగో, కామో, తణ్హా, తిసబ్బమ్పేతం లోభస్సవేవచనం హోతి. రూపరాగో అరూపరాగోతి పన విసుం విభత్తత్తా ఇధ కామసద్దేన తం దఞ్ఞోలోభో గయ్హతి. ‘‘సబ్బోపి లోభో’’తి ఏతేనసస్సతుచ్ఛేద దిట్ఠిసహగతోపి సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బం.

౧౯. ‘‘రూపారూపసద్దా తాసు భూమీసు నిరుళ్హా’’తి అనిమిత్తా హుత్వా నిరుళ్హాతి అధిప్పాయో. ఇదాని సనిమిత్తం నయం వదతి ‘‘అపిచా’’తిఆదినా. ‘‘నిస్సయోపచారో’’తి ఠానూపచారో, యథా సబ్బోగామో ఆగతోతి. ‘‘నిస్సితో పచారో’’తి ఠాన్యూపచారో. యథా ధజా ఆగచ్ఛన్తీతి. ‘‘యం ఏతస్మిం అన్తరే’’తి యే ఏతస్మిం అన్తరే ఖన్ధధాతు ఆయతనా. యం రూపం, యా వేదనా, యాసఞ్ఞా, యే సఙ్ఖారా, యంవిఞ్ఞాణన్తి యోజనా. ‘‘సువిసద’’న్తి యేభూయ్యాది నయేహి అనాకులత్తాసువిసుద్ధం. ‘‘కిం విక్ఖేపేనా’’తి చిత్తవిక్ఖేపేన కిం పయోజనన్తి అత్థో.

౨౦. ‘‘లుజ్జనప్పలుజ్జనట్ఠేనా’’తి భిజ్జనప్పభిజ్జనట్ఠేన. ‘‘యత్థా’’తి యస్మిం తేభూమకే ధమ్మసమూహే. ‘‘నివిసతీ’’తి నిచ్చం విసతి, ఉపగచ్ఛతి. ‘‘తస్సా’’తి మిచ్ఛాగ్గాహస్స. ‘‘తేస’’న్తి లోకుత్తర ధమ్మానం. ‘‘యేస’’న్తి లోకియ ధమ్మానం. ‘‘లుజ్జన’’న్తి ఖణికభఙ్గేన భిజ్జనం. ‘‘పలుజ్జన’’న్తి సణ్ఠానభేదేన సన్తతిచ్ఛేదేన నానప్పకారతో భిజ్జనం. నిబ్బానం పన ఇధ న లబ్భతి చిత్తసఙ్గహాధికారత్తాతి అధిప్పాయో. సో చ అపరియాపన్నభావో, విసుం ఏకాచతుత్థీ అవత్థా భూమినామాతి యోజనా.

చతుబ్భూమివిభాగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨౧. ‘‘హీన’’న్తి సద్ధాసతిఆదీహి సోభణధమ్మేహి అయుత్తత్తాహీనం. ‘‘సబ్బహీన’’న్తి లోభాదీహి పాపధమ్మేహి యుత్తత్తా సబ్బ చిత్తేహి హీనతరం. ‘‘తదత్థో’’తి ఉపరిమానం చిత్తానం సోభణసఞ్ఞాకరణసుఖత్థో. ‘‘ఆదితో’’తిఆదిమ్హి. ‘‘వీథిచిత్తవసేనాతి ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసోమే అత్తాతి ఏవం పవత్తస్స భవనికన్తి జవనవీథిచిత్తస్స వసేన. ఏవఞ్చసతి, కిం కారణం లోభమూలచిత్తస్సపథమం వచనేతి ఆహ ‘‘అకుసలేసు పనా’’తిఆదిం.‘‘ద్వీహివట్టమూలేహీ’’తి లోభమోహసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి వట్టమూలేహి.

౨౨. ‘‘సినిద్ధచిత్త’’న్తి సాతవేదనాయుత్తత్తాలూఖచిత్తం న హోతీతి అధిప్పాయో. సుమనస్సభావోతి వుత్తే కాయికసుఖవేదనాయపి పసఙ్గో సియాతి వుత్తం ‘‘మానసిక…పే… నామ’’న్తి. ‘‘సుమనాభిధానస్సా’’తి సుమననామస్స. ‘‘పవత్తినిమిత్త’’న్తి పవత్తియా ఆసన్న కారణం. కథం పన భావో పవత్తినిమిత్తం నామహోతీతి ఆహ ‘‘భవన్తి…పే… కత్వా’’తి. నిమిత్తే భుమ్మం. తథాహి భావో నామ సద్దప్పవత్తినిమిత్తన్తి వుత్తం. ఇదాని నిమిత్త లక్ఖణం దస్సేన్తో ‘‘యథాహీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం పయోగే. ‘‘దన్త నిమిత్త’’న్తి దన్తకారణా. ‘‘తం వేదనా నిమిత్త’’న్తి తం వేదనాకారణా. ఏత్థ సియా, ‘‘ఏతస్మిన్తి నిమిత్తే భుమ్మ’’న్తి వుత్తం, నిమిత్తఞ్చనామ అకారకం అసాధనం, తం కథం సాధనవిగ్గహే యుజ్జతీతి. అధికరణ సాధనానురూపత్తా సద్దప్పవత్తినిమిత్తస్సాతి దట్ఠబ్బం. ఏతేనాతి చ ఏతస్మాతి చ హేతు అత్థే ఉభయవచనన్తి వదన్తి. ఆసన్నహేతు నామసాధనరూపో భవతీతి తేసం అధిప్పాయో. సుట్ఠు కరోతి, పకతిపచ్చయేన అనిప్ఫన్నం కమ్మం అత్తనో బలేన నిప్ఫాదేతీతి సఙ్ఖారో. ‘‘పుబ్బాభిసఙ్ఖారో’’తి పుబ్బభాగే అభిసఙ్ఖారో. పయోజేతి నియోజేతీతి పయోగో. ఉపేతి ఫలసఙ్ఖాతో అత్థో ఏతేనాతి ఉపాయో. ‘‘ఆణత్తియావా’’తి పేసనాయవా. ‘‘అజ్ఝేసనేన వా’’తి ఆయాచనేన వా. ‘‘తజ్జేత్వా వా’’తి భయం దస్సేత్వా వా. ‘‘తం తం ఉపాయం పరే ఆచిక్ఖ’’న్తి. కథం ఆచిక్ఖన్తీతి ఆహ ‘‘అకరణే’’తిఆదిం. ‘‘తస్మిం తస్మిం కమ్మే పయోజేతీతికత్వా ఇధ సఙ్ఖారో నామా’’తి యోజనా. ‘‘పచ్చయ గణో’’తి పకతిపచ్చయగణో. ‘‘తేనా’’తి సఙ్ఖారేన. ‘‘సాధారణో’’తి కుసలాకుసలాబ్యాకతానం సాధారణో. ‘‘దువిధేన సఙ్ఖారేనా’’తి పయోగేన వా ఉపాయేన వా. ‘‘యో పన తేనసహితో’’తిఆదినా పుబ్బేవుత్తమేవత్థం పకారన్తరేనపాకటం కాతుం ‘‘సోపన యదా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఇతీ’’తిఆది లద్ధగుణ వచనం. ‘‘పచ్చయగణస్సేవనామ’’న్తి పచ్చయగణస్సేవ విసేస నామన్తి వుత్తం హోతి. ఉప్పన్నత్థే ఇకపచ్చయోతి కథం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యస్మిం సమయే’’తిఆదిం. ‘‘పాళియ’’న్తి ధమ్మసఙ్గణిపాళియం. ‘‘అసల్లక్ఖేత్వా’’తి అచిన్తేత్వా ఇచ్చేవత్థో. సబ్బమేతం నయుజ్జతియేవ. కస్మా, పాళిఅట్ఠకథాహి అసంసన్దనత్తా, అత్థయుత్తిబ్యఞ్జనయుత్తీనఞ్చ అవిసదత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘త’’న్తి చిత్తం. ‘‘ఏతేనా’’తి పుబ్బప్పయోగేన. ‘‘యథావుత్తనయేనా’’తి తిక్ఖభావసఙ్ఖాతమణ్డనవిసేసేన. ‘‘సో పనా’’తి పుబ్బప్పయోగో పన. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. ‘‘తం నిబ్బత్తితో’’తి తేన పుబ్బప్పయోగేన నిబ్బత్తితో. ‘‘విరజ్ఝిత్వా’’తి అయుత్తపక్ఖేపతిత్వా. ఏతేనపటిక్ఖిత్తా హోతీతి సమ్బన్ధో. గాథాయం. ‘‘చిత్తసమ్భవీ’’తి చిత్తస్మిం సమ్భూతో. విసేసో సఙ్ఖారో నామాతి యోజనా. సలోమకో, సపక్ఖకోత్యాదీసువియాతి వుత్తం. సాసవా ధమ్మా, సారమ్మణా ధమ్మాత్యాదీసువియాతి పన వుత్తే యుత్తతరం. ‘‘పాళిఅట్ఠకథా సిద్ధ’’న్తి పాళిఅట్ఠకథాతో సిద్ధం. అపిచయత్థవిసుద్ధిమగ్గాదీసు అసఙ్ఖారం చిత్తం, ససఙ్ఖారం చిత్తన్తి ఆగతం. తత్థ అయం పచ్ఛిమనయో యుత్తో. ఉపాయసముట్ఠితస్స అనేకసతసమ్భవతో ‘‘ఇదఞ్చ నయదస్సనమేవా’’తి వుత్తం. ‘‘ఉదాసినభావేనా’’తి మజ్ఝత్తభావేన. ‘‘యతో’’తి యస్మా. వికారపత్తో హోతి. తతో అధిమత్తపస్సనం విఞ్ఞాయతీతి యోజనా.

౨౩. ఇదాని సహగతవచన సమ్పయుత్తవచనాని విచారేన్తో ‘‘ఏత్థచా’’తిఆదిమారభి. ‘‘న పన తే భేదవన్తా హోన్తీ’’తి కస్మా వుత్తం. న ను తేపిచక్ఖు సమ్ఫస్సో, సోతసమ్ఫస్సో, తిఆదినా చ, కామవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కో, తిఆదినా చ, దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణ, న్తిఆదినాచ భేదవన్తా హోన్తీతి. సచ్చం. తే పన భేదా ఇమం చిత్తం భిన్నం న కరోన్తి. తస్మా తే భేదవన్తాన హోన్తీతి వుత్తా. న చ తేసం అయం వికప్పో అత్థీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇమస్మిం చిత్తే’’తి లోభమూలచిత్తే. ‘‘కత్థచీ’’తి కిస్మిఞ్చి చిత్తే. యేవాపనాతి వుత్తే సుధమ్మేసు ఆగతానియేవాపనకాని. ‘‘అఞ్ఞేహీ’’తి దోసమూలమోహమూలేహి. ననుతానిపి ఇధ గహేతబ్బానీతి సమ్బన్ధో. ‘‘నా’’తి న గహేతబ్బాని. కస్మాతి ఆహ ‘‘తేసుహీ’’తిఆదిం. తేపి ఇధ నగహేతబ్బా సియుం. న పన న గహేతబ్బా. కస్మా, వేదనాయ చ సయం భేదవన్తత్తా, దిట్ఠిసఙ్ఖారానఞ్చ వికప్పసబ్భావాతి అధిప్పాయో.

౨౪. ‘‘సోమనస్సస్సకారణ’’న్తి సోమనస్సుప్పత్తియా కారణం. సోమనస్సుప్పత్తియా కారణే వుత్తే తం సహగత చిత్తుప్పత్తియాపికారణం సిద్ధం హోతీతి కత్వా తమేవ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘సోమనస్సప్పటిసన్ధికోహీ’’తిఆదిం. హీనేన వా…పే… ఆరమ్మణేన సమాయోగో, తేన సమాయుత్తస్సాపి చిత్తం ఉప్పజ్జమానన్తిఆదినా వత్తబ్బం. తథా బ్యసనముత్తియంపి. ఉపేక్ఖాకారణే ‘‘బ్యసనముత్తీ’’తి ఇదం దోమనస్సప్పసఙ్గపరిహారవచనం. అజ్ఝాసయోవుచ్చతి అజ్ఝావుత్తం గేహం. దిట్ఠిసఙ్ఖాతో అజ్ఝాసయోయస్సాతి దిట్ఠజ్ఝాసయో. తస్స భావో దిట్ఠజ్ఝాసయతా. ‘‘అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన’’న్తి అనుపాయతో ఆభుజనం, మనసికరణం. ‘‘చిన్తా పసుతవసేనా’’తి గమ్భీరేసు ధమ్మేసు చిన్తాపసవనవసేన, వీమంసా వడ్ఢనవసేన. ‘‘దిట్ఠకారణమేవా’’తి దిట్ఠం కారణప్పటిరూపకమేవ. తేనాహ ‘‘సారతోసచ్చతో ఉమ్ముజ్జన’’న్తి. ‘‘తబ్బిపరీతేనా’’తి తతో విపరీతేన. అదిట్ఠజ్ఝాసయతా, దిట్ఠివిపన్నపుగ్గలపరివజ్జనతా, సద్ధమ్మసవనతా, సమ్మావితక్కబహులతా, యోనిసో ఉమ్ముజ్జనఞ్చ దిట్ఠివిప్పయోగకారణన్తి వత్తబ్బం.

‘‘ఇమేసం పన చిత్తానం ఉప్పత్తివిధానం విసుద్ధిమగ్గేగహేతబ్బ’’న్తి విసుద్ధి మగ్గేఖన్ధ నిద్దేసతో గహేతబ్బం. వుత్తఞ్హితత్థ. యదా హినత్థికామేసు ఆదీనవోతిఆదినానయేన మిచ్ఛాదిట్ఠిం పురేక్ఖిత్వా హట్ఠతుట్ఠో కామేవా పరిభుఞ్జతి, దిట్ఠమఙ్గలాదీని వా సారతోపచ్చేతి సభావ తిక్ఖేన అనుస్సాహితేనచిత్తేన. తదా పథమం అకుసల చిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా మన్దేన సముస్సాహితేన చిత్తేన, తదాదుతీయం. యదా మిచ్ఛా దిట్ఠిం అపురేక్ఖిత్వా కేవలం హట్ఠతుట్ఠో మేథునం వా సేవతి, పర సమ్పత్తిం వా అభిజ్ఝాయతి, పరభణ్డం వా హరతి సభావతిక్ఖేనేవ అనుస్సాహితేన చిత్తేన. తదా తతీయం. యదా మన్దేన సముస్సాహితేనచిత్తేన, తదా చతుత్థం. యదా పన కామానం వా అసమ్పత్తిం ఆగమ్మ అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావేన చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితాహోన్తి, తదాసేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తీతి.

లోభమూలచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨౫. దోసమూలచిత్తే. ‘‘విరూప’’న్తి దుట్ఠం, లుద్దం. దుమ్మనస్స భావోతి వుత్తే కాయికదుక్ఖవేదనాయపి పసఙ్గో సియాతి వుత్తం ‘‘మానసిక…పే… నామ’’న్తి. పటిహఞ్ఞతి బాధతి. ‘‘సన్తత్తే’’తి సన్తాపితే.

౨౬. ‘‘భేదకరో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞవిసేసకరో. ‘‘భేదకరాన హోన్తీ’’తి ఇమస్స చిత్తస్స అఞ్ఞమఞ్ఞవిసేసకరాన హోన్తి. దోమనస్సగ్గహణం పసఙ్గనివత్తనత్థం గహితన్తి యోజనా. పసఙ్గోతి చనానప్పకారతో సజ్జనం లగ్గనం. కథం పసఙ్గోతి ఆహ ‘‘యదాహీ’’తిఆదిం. ‘‘తుట్ఠిం పవేదేన్తీ’’తి తుట్ఠామయం ఇమేసం మరణేనాతిఆది చిక్ఖన్తి. ఏవం సహగతప్పసఙ్గం నివత్తేత్వా సమ్పయుత్తప్పసఙ్గం నివత్తేతుం ‘‘పటిఘగ్గహణంపీ’’తిఆది వుత్తం. తిరచ్ఛానగతపాణవధే అపుఞ్ఞం నామ నత్థి. ఆదికప్పతో పట్ఠాయ మనుస్సానం యథాకామ పరిభోగత్థాయ లోకిస్సరియేనథావరట్ఠాయినా నిమ్మితత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘విస్సట్ఠా’’తి అనాసఙ్కా. ‘‘అఞ్ఞేవా’’తి అఞ్ఞే వా జనే. విమతి ఏవ వేమతికం. వేమతికం జాతం యేసం తే వేమతికజాతా. పురిమచిత్తస్సలోభసహగతభావో ఇమానిఅట్ఠపి లోభసహగతచిత్తానినామాతి ఇమినా చూళనిగమనే నేవ సిద్ధోవియాతి యోజనా. చూళనిగమనేన పటిఘసమ్పయుత్త భావేసిద్ధే దోమనస్ససహగతభావోపి తేనసిద్ధో యేవాతి కత్వా ‘‘తేసం గహణం’’తి వుత్తం. ‘‘తేస’’న్తి దోనస్సపటిఘానం. ఇమస్మిం చిత్తే ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చానిచథినమిద్ధాని చ అనియతయోగీని చ హోన్తి యేవాపనకాని చ. తేనాహ ‘‘పురిమచిత్తే’’తిఆదిం. దోమనస్సం ఇమస్మిం చిత్తే అత్థి, అఞ్ఞచిత్తేసు నత్థి, తస్మా అసాధారణ ధమ్మో నామ. అనఞ్ఞసాధారణ ధమ్మోతిపి వుచ్చతి. ‘‘యథాతం’’తి తం నిదస్సనం తదుదాహరణం యథా కతమన్తి అత్థో. ‘‘ఉపలక్ఖేతీ’’తి సఞ్ఞాపేతి. ఆతపంతాయతిరక్ఖతీతి ఆతపత్తం. సేతచ్ఛత్తం. లద్ధం ఆతపత్తం యేనాతి లద్ధాతపత్తో. రాజకుమారో. సో ఆతపత్తం లద్ధోతి వుత్తే సబ్బం రాజసమ్పత్తిం లద్ధోతి విఞ్ఞాయతి. తస్మా ఇదం ఉపలక్ఖణ వచనం జాతన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఉభిన్న’’న్తి ద్విన్నం దోమనస్స పటిఘానం. పుబ్బే దోమనస్ససహగతన్తి వత్వా నిగమనే పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తానీతి వుత్తత్తా ‘‘ఇమస్స…పే… సిద్ధితో’’తి వుత్తం.

౨౭. ‘‘అనిట్ఠలోకధమ్మేహీ’’తి అలాభో చ, అయసోచ, నిన్దాచ, దుక్ఖఞ్చాతి చతూహి అనిట్ఠలోకధమ్మేహి. ‘‘తం కుతేత్థ లబ్భా’’తి అహం అలాభాదీహి మాసమాగచ్ఛీతి పత్థేన్తస్సపి కుతోమేఏత్థలోకేతం పత్థనా పూరణం సబ్బకాలం లబ్భాతి అత్థో. ‘‘లబ్భా’’తి చ కమ్మత్థదీపకం పాటిపదికపదం. ఇమేసం ఉప్పత్తివిధానం విసుద్ధిమగ్గే సఙ్ఖేపతోవ వుత్తం తస్స పాణాతి పాతాదీసు తిక్ఖమన్దప్పవత్తికాలే పవత్తివేదితబ్బాతి.

దోసమూలచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨౮. మోహమూలచిత్తే. ‘‘మూలన్తరవిరహేనా’’తి అఞ్ఞమూలవిరహేన. సంసప్పతీతి సంసప్పమానా. ఏవం ను ఖో, అఞ్ఞథాను ఖోతి ఏవం ద్విధా ఏరయతి కమ్పతీతి అత్థో. విక్ఖిపతీతి విక్ఖిపమానం. ‘‘నియమనత్థ’’న్తి ఇదం విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం నామాతి నియమనత్థం. ఇదఞ్హి పటిఘసమ్పయుత్తం వియ నిగమనేన సిద్ధం న హోతి. ‘‘ఇధ లద్ధోకాసం హుత్వా’’తి మూలన్తర విరహత్తా ఏవ ఇధలద్ధోకాసం హుత్వా. పకతి సభావభూతం, ఇతి తస్మా నత్థీతి యోజనా. ‘‘అనోసక్కమాన’’న్తి పచ్ఛతో అనివత్తమానం. ‘‘అసంసీదమాన’’న్తి హేట్ఠతో అపతమానం. ఉభయేన అబ్బోచ్ఛిన్నన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘అతిసమ్ముళ్హతాయా’’తి మూలన్తర విరహేన మోహేన అతిసమ్ముళ్హతాయ. ‘‘అతిచఞ్చలతాయా’’తి సంసప్పమానవిక్ఖిపమానేహివిచికిచ్ఛుద్ధచ్చేహి అతిచఞ్చలతాయ. ‘‘సబ్బత్థపీ’’తి సబ్బేసుపి ఆరమ్మణేసు. అట్ఠకథాయం సఙ్ఖార భేదేన అవిజ్జాయ దువిధభావోవ వుత్తో. కథం వుత్తో. అవిజ్జా అప్పటిపత్తి మిచ్ఛా పటిపత్తితో దువిధా తథా ససఙ్ఖా రాసఙ్ఖారతోతి వుత్తో. ‘‘తివిధభావోవా’’తి ఇమస్మిం చిత్తేసఙ్ఖారవిముత్తాయ అవిజ్జాయ సద్ధిం తివిధభావోవ. ఇమేసం ద్విన్నం చిత్తానం ఉప్పత్తివిధానం విసుద్ధిమగ్గేసఙ్ఖేపతోవవుత్తం తస్సఅసన్నిట్ఠానవిక్ఖేపకాలేపవత్తి వేదితబ్బాతి.

౨౯. ‘‘సబ్బథాపీ’’తి నిపాతసముదాయో వా హోతు అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనో వా, విసుం నిపాతోవాతి ఏవం సబ్బప్పకారతోపి. అకుసలపదే అకారో విరుద్ధత్థో. యథా అమిత్తో, అసురో, తిదస్సేతుం ‘‘అకుసలానీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘పటివిరుద్ధభావో’’తి మోహాదీహి అకుసలేహి విరుద్ధభావో. భావనంనారహన్తీతి ‘‘అభావనారహా’’. కథం పన భావనంనారహన్తీతి ఆహ ‘‘పునప్పున’’న్తిఆదిం. ‘‘నియామం ఓక్కమన్తాపీ’’తి పఞ్చానన్తరియ కమ్మభావేన నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిభావేన చ నియామం ఓక్కమన్తాపి. అపాయం భజన్తీతి అపాయభాగినో. కమ్మకారకా. తేసం భావో. తాయ. ‘‘వట్టసోతనియతే’’తి సంసారవట్ట సోతస్మిం నియతే. ‘‘థిరతరపత్తా’’తి సమాధివసేన థిరతరభావం పత్తా. ఇదాని తమేవత్థం పకారన్తరేన విభావేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ‘‘సియు’’న్తి పదం ధాతుపచ్చయేహి సిద్ధం నిప్ఫన్నపదం నామ నహోతి. కస్మా, ఇధపరికప్పత్థస్స అసమ్భవతో. నిపాతపదం హోతి. కస్మా, అనేకత్థతా సమ్భవతో. ఇధ పన భవన్తి సద్దేన సమానత్థో. తేనాహ ‘‘నిపాతపదం ఇధ దట్ఠబ్బ’’న్తి.

అకుసలవణ్ణనా.

౩౦. అహేతుకచిత్తే. ‘‘సబ్బనిహీన’’న్తి సబ్బచిత్తేహి హీనం. పున ‘‘సబ్బనిహీన’’న్తి సబ్బాహేతుకేహి హీనం. ‘‘త’’న్తి అకుసల విపాకం.

౩౧. సుత్తపాళియం, ‘‘కట్ఠ’’న్తి సుక్ఖదారుం. ‘‘సకలిక’’న్తి ఛిన్దితఫాలితం కట్ఠక్ఖణ్డకం. ‘‘థుస’’న్తి వీహిసుఙ్కం. ‘‘సఙ్కార’’న్తి కచవరం. చక్ఖుఞ్చరూపే చ పటిచ్చ యంవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తం చక్ఖువిఞ్ఞాణన్త్వేవ వుచ్చతీతిఆదినా యోజేతబ్బం. తత్థ ‘‘రూపే’’తి రూపారమ్మణాన. ‘‘సద్దే’’తిఆదీసుపి ఏసనయో. ఏత్థ చ విఞ్ఞాణాని ఏకవత్థు నిస్సితాని హోన్తి. తస్మా వత్థు ద్వారేసు ఏకవచనం వుత్తం. ఆరమ్మణాని పన ఏకవిఞ్ఞాణేనాపి బహూని గహితాని. తస్మా ఆరమ్మణేసు బహువచనం. ‘‘దుక్ఖయతీ’’తి దుక్ఖం కరోతి. నామధాతు పదఞ్హేతం. యథా అత్తానం సుఖేతి వీణేతీతి సద్దవిదూ. ధాతుపాఠేసు పన సుఖదుక్ఖతక్కిరియాయంతి వుత్తం. తక్కిరియాతి చ సుఖకిరియా దుక్ఖ కిరియాతి అత్థో. సాతకిరియా అస్సాతకిరియాతి వుత్తం హోతి. చ సద్దో ఓకాసత్థోతి కత్వా ‘‘దుక్కరం ఓకాసదాన’’న్తి వుత్తం.

౩౨. ‘‘చక్ఖుస్స అసమ్భిన్నతా’’తి చక్ఖుపసాదరూపస్స అభిన్నతా. తస్మిఞ్హి భిన్నేసతి అన్ధస్స చక్ఖుస్స రూపానినుపట్ఠహన్తీతి. ‘‘సోతస్సఅసమ్భిన్నతా’’తిఆదీసుపి ఏసనయో. ‘‘ఆలోకసన్నిస్సయప్పటిలాభో’’తి చక్ఖు చ ఆలోకేసతి కిచ్చకారీ హోతి. అసతి నహోతి. తథా రూపఞ్చ. తస్మా ఆలోకో తేసం విసయవిసయీభావూపగమనే సన్నిస్సయో హోతి. తస్స ఆలోకసన్నిస్సయస్స పటిలాభో. ఏసనయో ఆకాససన్నిస్సయాదీసు. ఇమేసం అఙ్గానం యుత్తి దీపనా ఉపరిరూపసఙ్గహే ఆగమిస్సతి. ‘‘అట్ఠకథాయ’’న్తి అట్ఠసాలినియం. తత్థ ‘‘తస్మిం పన ఆపాతం ఆగచ్ఛన్తేపి ఆలోకసన్నిస్సయే అసతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతీ’’తి వచనం అసమ్భావేన్తో ‘‘తం వినా ఆలోకేనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘అభావదస్సన పర’’న్తి అభావదస్సనప్పధానం.

౩౩. విపాకవచనత్థే. విపచ్చతీతి విపాకం. విపచ్చతీతి చ విపక్కభావం ఆపజ్జతి. పుబ్బే కతకమ్మం ఇదాని నిబ్బత్తిం పాపుణాతీతి వుత్తం హోతి. ఇదాని తదత్థం పాకటం కరోన్తో ‘‘అయఞ్చ అత్థో’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం ఆయూహన సమఙ్గితాపి ఆగతా. ఇధ పనసా చేతనా సమఙ్గితాయ సఙ్గహితాతి కత్వా ‘‘చతస్సో సమఙ్గిథా’’తి వుత్తం. సమఙ్గితాతి చ సమ్పన్నతా. ‘‘తం తం కమ్మాయూహన కాలే’’తి పాణాతి పాతాదికస్స తబ్బిరమణాదికస్స చ తస్స తస్స దుచ్చరితసుచరితకమ్మస్స ఆయూహనకాలే. సముచ్చిననకాలేతి అత్థో. ‘‘సబ్బసో అభావం పత్వాన నిరుజ్ఝతీ’’తి యథా అబ్యాకత ధమ్మానిరుజ్ఝమానా సబ్బసో అభావం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి. తథా ననిరుజ్ఝన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘సబ్బాకార పరిపూర’’న్తి పాణాతిపాతం కరోన్తస్స కమ్మాను రూపాబహూకాయ వచీమనో వికారా సన్దిస్సన్తి. ఏసనయో అదిన్నాదానాదీసు. ఏవరూపేహి సబ్బేహి ఆకార వికారేహి పరిపూరం. ‘‘నిదహిత్వా వా’’తి సణ్ఠపేత్వా ఏవ. ‘‘యంసన్ధాయా’’తి యంకిరియావిసేసనిధానం సన్ధాయ.

గాథాయం. ‘‘సజ్జూ’’తి ఇమస్మిం దివసే. ‘‘ఖీరం వముచ్చతీ’’తి యథా ఖీరం నామ ఇమస్మిం దివసే ముచ్చతి. పకతిం జహతి. విపరిణామం గచ్ఛతి. న తథా పాపం కతం కమ్మన్తి యోజనా. కథం పన హోతీతి ఆహ ‘‘దహన్తం బాలమన్వేతీ’’తి. ‘‘భస్మాఛన్నోవపావకో’’తి ఛారికా ఛన్నోవియ అగ్గి. ‘‘సో పనా’’తి కిరియా విసేసో పన. ‘‘విసుం ఏకో పరమత్థ ధమ్మోతిపి సఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి విసుం సమ్పయుత్త ధమ్మ భావేన సఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. సో హి కమ్మపచ్చయధమ్మత్తా పరమత్థ ధమ్మో న హోతీతి న వత్తబ్బో. తేనాహ ‘‘అనుసయధాతుయో వియా’’తి. ‘‘సో’’తి కిరియావిసేసో. ‘‘త’’న్తి కమ్మం వా, కమ్మనిమిత్తం వా, గతినిమిత్తం వా. ‘‘తదా ఓకాసం లభతీ’’తి విపచ్చనత్థాయ ఓకాసం లభతి. ఓకాసం లభిత్వా పచ్చుపట్ఠాతీతి అధిప్పాయో. ‘‘తత్థా’’తి తాసు చ తూసుసమఙ్గితాసు. ‘‘ఇతీ’’తి లద్ధగుణవచనం. ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తిఆది పున లద్ధగుణవచనం. ‘‘పాళియ’’న్తి ధమ్మసఙ్గణి పాళియం. ‘‘కమ్మసన్తానతో’’తి అరూపసన్తానం ఏవ వుచ్చతి. ‘‘యే పనా’’తి గన్థకారా పన. ‘‘తేస’’న్తి గన్థకారానం. ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. తేసం వాదేతి వా యోజేతబ్బం. యఞ్చఉపమం దస్సేన్తీతి యోజనా. ‘‘తత్థా’’తి తస్మిం వచనే. న చ న లభన్తీతి యోజనా. ‘‘తదా’’తి తస్మిం పరిణతకాలే. ‘‘నాళ’’న్తి పుప్ఫఫలానం దణ్డకం.

౩౪. ‘‘సమ్భవో’’తి పసఙ్గకారణం. అభివిసేసేన చరణం పవత్తనం అభిచారో. విసేస వుత్తి. న అభిచారో బ్యభిచారో. సామఞ్ఞ వుత్తి. పక్ఖన్తరేన సాధారణతాతి వుత్తం హోతి. పక్ఖన్తరేన సాధారణతా నామపక్ఖన్తరస్స నానప్పకారతో సజ్జనమేవ లగ్గనమేవాతి వుత్తం బ్యభిచారస్సాతి పసఙ్గస్స ఇచ్చేవత్థోతి. ఏత్థచాతిఆదినా సమ్భవబ్యభిచారానం అభావమేవ వదతి. అకుసలహేతూహి చ సహేతుకతా సమ్భవో నత్థీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తేస’’న్తి అకుసలవిపాకానం. ‘‘అబ్యభిచారోయేవా’’తి బ్యభిచారరహితోయేవ.

౩౫. ‘‘పఞ్చద్వారే ఉప్పన్న’’న్తి పఞ్చద్వారవికారం పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా వుత్తం. తేనాహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆదిం. ఏసనయో మనోద్వారావజ్జనేపి.

యది హి అయమత్థోసియా, ఏవఞ్చసతి, అయమత్థో ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తేస’’న్తి వీథిచిత్తానం. ఉప్పాదసద్దోనియతపుల్లిఙ్గోతి కత్వా ‘‘టీకాసు పన…పే… నిద్దిట్ఠం’’ సియాతి వుత్తం. ‘‘వుత్తనయేనా’’తి సమ్పయుత్తహేతువిరహతోతి వుత్తనయేన. విపచ్చన కిచ్చం నామ విపాకానం కిచ్చం. విపాకుప్పాదనకిచ్చం నామ కుసలాకుసలానం కిచ్చం. ‘‘తం తం కిరియామత్తభూతానీ’’తి ఆవజ్జన కిరియా హసనకిరియామత్తభూతాని. పటిసన్ధిభవఙ్గచుతిచిత్తాని నామ కేవలం కమ్మవేగుక్ఖిత్తభావేనసన్తానేపతితమత్తత్తా దుబ్బల కిచ్చాని హోన్తి. పఞ్చ విఞ్ఞాణాని చ అసారానం అబలానం పసాదవత్థూనం నిస్సాయ ఉప్పన్నత్తా దుబ్బలవత్థుకాని హోన్తి. సమ్పటిచ్ఛనాదీని చ పఞ్చవిఞ్ఞాణానుబన్ధ మత్తత్తా దుబ్బల కిచ్చట్ఠానాని హోన్తి. తస్మా తాని సబ్బాని అత్తనో ఉస్సాహేనవినా కేవలం విపచ్చనమత్తేన పవత్తన్తి. ‘‘విపాకసన్తానతో’’తి పఞ్చద్వారావజ్జనఞ్చ మనోద్వారావజ్జనఞ్చ భవఙ్గవిపాకసన్తానతో లద్ధపచ్చయం హోతి. వోట్ఠబ్బనం పఞ్చవిఞ్ఞాణాది విపాకసన్తానతో లద్ధపచ్చయం. ‘‘ఇతరాని పనా’’తి హసితుప్పాదచిత్త మహాకిరియచిత్తాదీని. ‘‘నిరనుసయసన్తానే’’తి అనుసయరహితే ఖీణాసవసన్తానే. ‘‘ఉస్సాహరహితాని ఏవా’’తి యథా రుక్ఖానం వాతపుప్ఫాని నామ అత్థి. తాని ఫలుప్పాదకసినేహరహితత్తా ఫలాని న ఉప్పాదేన్తి. తథా తాని చ విపాకుప్పాదకతణ్హాసినేహరహితత్తా ఉస్సాహబ్యాపార రహితాని ఏవ.

౩౬. వేదనావిచారణాయం. ‘‘పిచుపిణ్డకానం వియా’’తి ద్విన్నం కప్పాసపిచుపిణ్డకానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనం వియ ఉపాదారూపానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనం దుబ్బలమేవాతి యోజనా. ‘‘తేసం ఆరమ్మణభూతాన’’న్తి తిణ్ణం మహాభూతానం. ‘‘కాయనిస్సయభూతేసూ’’తి కాయనిస్సయమహాభూతేసు.‘‘తేహీ’’తి పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి. ‘‘పురిమచిత్తేనా’’తి సమ్పటిచ్ఛనచిత్తతో. ‘‘త’’న్తి అకుసలవిపాకసన్తీరణం. పటిఘేన వినా నప్పవత్తతి. కస్మా నప్పవత్తతీతి ఆహ ‘‘ఏకన్తాకుసలభూతేనా’’తిఆదిం. ‘‘అబ్యాకతేసు అసమ్భవతో’’తి అబ్యాకత చిత్తేసు యుజ్జితుం అసమ్భవతో. కమ్మానుభావతో చ ముఞ్చిత్వా యథాపురిమం విపాకసన్తానం కమ్మానుభావేన పవత్తం హోతి. తథా అప్పవత్తిత్వాతి అధిప్పాయో. ‘‘కేనచీ’’తి కేనచి చిత్తేన. ‘‘విసదిసచిత్తసన్తాన పరావట్టనవసేనా’’తి పురిమేనవిపాక చిత్త సన్తానేన విసదిసం కుసలాది జవన చిత్తసన్తానం పరతో ఆవట్టా పన వసేన. తథాహిదం చిత్తద్వయం పాళియం ఆవట్టనా, అన్వావట్టనా, ఆభోగో, సమన్నాహారోతి నిద్దిట్ఠం. ‘‘సబ్బత్థాపీ’’తి ఇట్ఠారమ్మణేపి అనిట్ఠారమ్మణేపి. ‘‘అత్తనో పచ్ఛా పవత్తస్స చిత్తస్స వసేనా’’తి అత్తనో పచ్ఛా పవత్తం చిత్తం పటిచ్చ న వత్తబ్బోతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్తనో పచ్చయేహి ఏవ సో సక్కా వత్తు’’న్తి అత్తనో పచ్చయేసు బలవన్తేసు సతి, బలవా హోతి. దుబ్బలేసు సతి, దుబ్బలో హోతీతి సక్కావత్తున్తి అధిప్పాయో. ‘‘విసదిస చిత్తసన్తాన’’న్తి వోట్ఠబ్బనకిరియచిత్తసన్తానం.

౩౭. సఙ్ఖార విచారణాయం ‘‘విపాకుద్ధారే’’తి అట్ఠసాలినియం విపాకుద్ధార కథాయం. ‘‘ఉభయకమ్మేనపీ’’తి ససఙ్ఖారిక కమ్మేనపి, అసఙ్ఖారిక కమ్మేనపి. ‘‘థేరేనా’’తి మహాదత్తత్థేరేన. ‘‘తదుభయభావాభావో’’తి ససఙ్ఖారిక అసఙ్ఖారికభావానం అభావో. ‘‘తానిపి హి అపరిబ్యత్తకిచ్చానియేవా’’తి ఏత్థ ఆవజ్జన ద్వయం జవనానం పురేచారిక కిచ్చత్తా అపరిబ్యత్తకిచ్చం హోతు. హసితుప్పాదచిత్తం పన జవనకిచ్చత్తా కథం అపరిబ్యత్తకిచ్చం భవేయ్యాతి. తమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదీనం అనుచారికమత్తత్తా అపరిబ్యత్తకిచ్చం నామ హోతీతి. ‘‘అట్ఠమహావిపాకేసు వియ వత్తబ్బో’’తి మహావిపాకానం ససఙ్ఖారికా సఙ్ఖారికభావో పురిమభవే మరణాసన్నకాలే ఆరమ్మణానం పయోగేన సహ వా వినా వా ఉపట్ఠానం పటిచ్చ వుత్తో, తథా వత్తబ్బోతి అధిప్పాయో.

౩౮. ‘‘దుబ్బల కమ్మనిబ్బత్తేసూ’’తి పటిసన్ధి భవఙ్గ చుతికిచ్చాని సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘దుబ్బలవత్థు కిచ్చట్ఠానేసూ’’తి చక్ఖాదివత్థుకేసు ఆవజ్జనాది దుబ్బలకిచ్చ దుబ్బలట్ఠానికేసు. ‘‘తత్థా’’తిఆదినా తదత్థం వివరతి. తత్థ ‘‘విక్ఖేపయుత్త’’న్తి విక్ఖేపకిచ్చేన ఉద్ధచ్చేనయుత్తం హుత్వా. ‘‘కప్పట్ఠితికం’’ నామ సఙ్ఘభేదకమ్మం. ఛసువత్థు రూపేసు హదయవత్థుమేవ సువణ్ణరజతం వియ సారవత్థు హోతి. ఇతరాని ఫలికానివియ పసాదమత్తత్తా అసారాని హోన్తీతి వుత్తం ‘‘చక్ఖాదీసు దుబ్బలవత్థూసూ’’తి. దస్సనాదీని చ కిచ్చాని జవన కిచ్చస్స పురేచరత్తా ఖుద్దకిచ్చాని హోన్తి. తేనాహ ‘‘దస్సనాదీసూ’’తిఆదిం.

౩౯. ఇధ దీపనియం ఇచ్చేవన్తి పదం అట్ఠారసాతిపదస్సవిసేసనన్తి కత్వా ‘‘సబ్బథాపీతి పదస్స…పే… వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. విభావనియం పన తం సబ్బథాపీతి పదస్స విసేసనన్తి కత్వా ‘‘సబ్బథా పీతికుసలాకుసలవిపాకకిరియాభేదేనా’’తి వుత్తం.

అహేతుకచిత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౦. సోభణచిత్తేసు. అవుత్తాపి సిద్ధా హోతి. యథా అట్ఠచిత్తాని లోకుత్తరానీతి చ వుత్తే అవుత్తేపిసిజ్ఝన్తి సేసచిత్తాని లోకియానీతి చ సఉత్తరానీతి చాతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్తసమఙ్గీనో’’తి అత్తనా పాపకమ్మేన సమన్నాగతే. ‘‘అనిచ్ఛన్తే యేవా’’తి సచేపి అవీచినిమిత్తస్సాదవత్థు వియ కేచి ఇచ్ఛన్తు. అజానన్తానం పన ఇచ్ఛా అప్పమాణన్తి అధిప్పాయో. ‘‘సోభగ్గ పత్తియా’’తి ఏత్థ సుభగస్స భావో సోభగ్గన్తి విగ్గహో. సుభగస్సాతి చ సుసిరికస్స.

౪౧. ‘‘యాథావతో’’తి యథా సభావతో. ఏత్థ సియా జానాతీతి ఞాణన్తి వుత్తం, కిం సబ్బం ఞాణం యాథావతో జానాతీతి. కిఞ్చేత్థ. యది సబ్బం ఞాణం యాథావతో జానాతి. ఏవం సతి, ఞాణేన చిన్తేన్తానం అజాననం నామ నత్థి, విరజ్ఝనం నామ నత్థీతి ఆపజ్జతి. అథ సబ్బం ఞాణం యాథావతో న జానాతి, కత్థచి జానాతి, కత్థచి న జానాతి. ఏవఞ్చసతి, యత్థ జానాతి, తత్థేవ తం ఞాణం హోతి. యత్థ న జానాతి, తత్థ తం ఞాణమేవ న హోతీతి ఆపజ్జతీతి. వుచ్చతే. ఞాణేన చిన్తేస్సామీతి చిన్తేన్తానంపి యత్థ యత్థ యాథావతో జాననం న హోతి, తత్థ తత్థ ఞాణ విప్పయుత్త చిత్తం హోతి. ఞాణప్పటి రూపకా చ ధమ్మా అత్థి చిత్తఞ్చ వితక్కో చ, విచారో చ, దిట్ఠి చ. ఏతేహి చిన్తేన్తాపి అహం ఞాణేన చిన్తేమీతి మఞ్ఞన్తి. ‘‘దేయ్య ధమ్మపటిగ్గాహక సమ్పత్తీ’’తి దేయ్యధమ్మ వత్థు సమ్పత్తి, పటిగ్గాహక పుగ్గల సమ్పత్తి. ‘‘అబ్యాపజ్జలోకూపపత్తితా’’తి ఏత్థ అబ్యాపజ్జలోకో నామ కాయికదుక్ఖ చేతసిక దుక్ఖ రహితో ఉపరిదేవలోకో వా బ్రహ్మలోకో వా. ఉపపజ్జనం ఉపపత్తి. పటిసన్ధివసేన ఉపగమనన్తి అత్థో. అబ్యాపజ్జలోకం ఉపపత్తి యస్స సో అబ్యాపజ్జ లోకూపపత్తి. తస్స భావోతి విగ్గహో. ‘‘కిలేస దూరతా’’తి సమాపత్తి బలేన వా, అఞ్ఞతరప్పటిపత్తియా వా, విక్ఖమ్భిత కిలేసతా వా, అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్న కిలేసతా వా.

తేసం ఉప్పత్తి విధానం విసుద్ధి మగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే ఏవం వుత్తం. యదాహి దేయ్యధమ్మ పటిగ్గాహకాది సమ్పత్తిం అఞ్ఞం వా సోమనస్సహేతుం ఆగమ్మ హట్ఠతుట్ఠో అత్థిదిన్నన్తిఆదినయప్పవత్తం సమ్మాదిట్ఠిం పురేక్ఖిత్వా అసంసీదన్తో అనుస్సాహితోపరేహి దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోతి, తదాస్స సోమనస్ససహగతం ఞాణ సమ్పయుత్తం చిత్తం అసఙ్ఖారం హోతి. యదా పన వుత్తనయేన హట్ఠతుట్ఠో సమ్మాదిట్ఠిం పురేక్ఖిత్వా అముత్త చా గతాదివసేన సంసీదమానో వా పరేహి వా ఉస్సాహితో కరోతి, తదాస్స తదేవ చిత్తం ససఙ్ఖారం హోతి. ఇమస్మిఞ్హి అత్థే సఙ్ఖారోతి ఏతం అత్తనో వా పరేసం వా వసేన పవత్తస్స పుబ్బప్పయోగస్సాధివచనం. యదా పన ఞాతి జనస్స పటిపత్తి దస్సనేన జాతపరిచయాబాలదారకా భిక్ఖూ దిస్వా సోమనస్స జాతాసహసా కిఞ్చి దేవ హత్థగతం దదన్తి వా వన్దన్తి వా, తదా తతీయం చిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన దేథవన్దథాతి ఞాతీహి ఉస్సాహితా ఏవం పటిపజ్జన్తి, తదా చతుత్థం చిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన దేయ్యధమ్మ పటిగ్గాహకాదీనం అసమ్పత్తిం అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావం ఆగమ్మ చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి. తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తీతి.

౪౨. అట్ఠపీతి ఏత్థ పిసద్దేన ఇమాని చిత్తాని న కేవలం అట్ఠేవ హోన్తి. అథ ఖో తతో బహూనిపి బహుతరానిపి హోన్తీతి ఇమం సమ్పిణ్డనత్థం దీపేతీతి దస్సేతుం ‘‘తేనా’’తిఆదివుత్తం. దససు పుఞ్ఞకిరియావత్థూసు దిట్ఠుజు కమ్మం నామ ఞాణ కిచ్చం. తం కథం ఞాణ విప్పయుత్త చిత్తేహి కరోన్తీతి. వుచ్చతే. ఞాణ సమ్పయుత్త చిత్తేహి దిట్ఠిం ఉజుంకరోన్తా తేసం అన్తరన్తరా ఞాణసోతే పతితవసేన ఞాణవిప్పయుత్త చిత్తేహిపి కరోన్తియేవ. సబ్బేసత్తా కమ్మస్సకాతిఆదినా, బుద్ధో సోభగవా, స్వాక్ఖాతో సో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సో సఙ్ఘో, తిఆదినా చాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘ఇమాని అట్ఠ చిత్తానీ’’తిఆదిం. తత్థ దసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని నామ ‘దానం, సీలం, భావనా, అపచాయనం, వేయ్యావచ్చం, పత్తిదానం, పత్తానుమోదనం, ధమ్మస్సవనా, ధమ్మదేసనా, దిట్ఠుజు కమ్మం,. తేహి గుణితాని వడ్ఢితాని. తాని చ అట్ఠఛసు ఆరమ్మణేసు ఉప్పజ్జన్తి. తీణి చ కమ్మాని కరోన్తా తే హేవ అట్ఠహి కరోన్తి. తానియేవ చ సబ్బాని అత్థి హీనాని, అత్థి మజ్ఝిమాని, అత్థి పణీతాని. తస్మా పున అనుక్కమేన ఆరమ్మణాదీహి వడ్ఢనం కరోతి. తత్థ ‘‘తాని ఠపేతబ్బానీ’’తి సమ్బన్ధో. ‘‘సుద్ధికానీ’’తి అధిపతీహి అమిస్సితాని. ‘‘ఇతి కత్వా’’తి ఇతి మనసి కరిత్వా. తథా ఞాణవిప్పయుత్తాని ద్వేసహస్సాని సతం సట్ఠి చ హోన్తీతి యోజనా. ‘‘వీమంసావజ్జితేహీ’’తి వీమంసాధిపతి వజ్జితేహి. ‘‘తథాగుణితానీ’’తి సబ్బాని పుఞ్ఞకిరియాదీహి సమం గుణితాని. ‘‘కోసల్లేనా’’తి కోసల్లసఙ్ఖాతేన. ‘‘నానావజ్జనవీథియ’’న్తి ఞాణవిప్పయుత్త వీథీహి విసుం భూతాయ ఆవజ్జనాయ యుత్త వీథియం. ‘‘తేనేవా’’తి వీమంసాధిపతిభూతేన తేనేవ ఉపనిస్సయఞ్ఞాణేన. ఏవం సన్తేపి న సక్కాభవితున్తి సమ్బన్ధో.

౪౩. వచనత్థే ‘‘రుజ్జనట్ఠేనా’’తి తుదనట్ఠేన. ‘‘అహితట్ఠేనా’’తి హితవిరుద్ధట్ఠేన. ‘‘అనిపుణట్ఠేనా’’తి అసణ్హా సుఖుమట్ఠేన. ‘‘అనిట్ఠవిపాకట్ఠేనా’’తి అనిట్ఠం విపాకం ఏతేసన్తి అనిట్ఠ విపాకాని. తేసం భావో అనిట్ఠ విపాకట్ఠో. తేన అనిట్ఠ విపాకట్ఠేన. ‘‘తప్పటి పక్ఖత్తా’’తి రాగాదీహి పటిపక్ఖత్తా. ఏవం పరియాయత్థ సఙ్ఖాతం అభిధానత్థం దస్సేత్వా ఇదాని అట్ఠకథాసు ఆగతం వచనత్థం దస్సేతి కుచ్ఛితేతిఆదినా. తత్థ ‘‘కుచ్ఛితే’’తి జేగుచ్ఛితబ్బే, నిన్ది తబ్బే వా. చాలేన్తి తదఙ్గప్పహానవసేన, కమ్పేన్తి విక్ఖమ్భనప్పహానవసేన, విద్ధంసేన్తి సముచ్ఛేదప్పహానవసేన. ‘‘తనుకరణట్ఠేనా’’తి సల్లిఖనట్ఠేన. ‘‘అన్తకరణట్ఠేనా’’తి పరియోసానకరణట్ఠేన. ‘‘అపి చా’’తిఆది దీపనీనయదస్సనం. ‘‘కోసల్ల సమ్భూతట్ఠేనా’’తి మహాఅట్ఠకథానయో. తత్థ, కుసలస్స పణ్డితస్స భావో ఏకాసల్లం. ఞాణం. తేన సమ్భూతం సఞ్జాతం కోసల్ల సమ్భూతం తివిగ్గహో.

౪౪. ‘‘బలవకమ్మేనా’’తి తిహేతు కుక్కట్ఠ కమ్మేన. ‘‘దుబ్బల కమ్మేనా’’తి తిహేతుకోమకేన వా ద్విహేతుక కుసల కమ్మేన వా. ‘‘కేహిచి ఆచరియేహీ’’తి మోరవాపి వాసీ మహాదత్తత్థేరం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సఙ్గహకారేనా’’తి భద్దన్త బుద్ధఘోసత్థేరేన. ‘‘సన్నిహిత పచ్చయవసేనా’’తి ఆసన్నే సణ్ఠితపచ్చయ వసేన. పచ్చుప్పన్న పచ్చయవసేనేవాతి వుత్తం హోతి. ఉపట్ఠితాని కమ్మాదీని ఆరమ్మణాని. పవత్తాని మహావిపాకాని. ‘‘అవిపాక సభావతో’’తి అవిపచ్చనసభావతో. అవిపాకుప్పాదనసభావతోతి వుత్తం హోతి. ‘‘అట్ఠకథాయ’’న్తి ధమ్మసఙ్గణిట్ఠకథాయం. ‘‘ఇధా’’తి మహావిపాకచిత్తే. ‘‘తథా అప్పవత్తియా చా’’తి దానాదివసేన అప్పవత్తితో చ.

౪౫. మహాకిరియచిత్తే. ‘‘ఉపరీ’’తి వీథిసఙ్గహే తదా రమ్మణ నియమే. ‘‘సయమేవా’’తి అనురుద్ధత్థేరేనేవ. ‘‘వక్ఖతీ’’తి వుచ్చిస్సతి. ‘‘యథారహ’’న్తి ఖీణాసవసన్తానే ఉప్పన్నానం మహాకిరియానం అరహానురూపం. భూతకథన విసేసనం తేన నివత్తేతబ్బస్స అత్థస్స అభావాతి అధిప్పాయో. ‘‘తం’’తి సహేతుకగ్గహణం. ‘‘బ్యవచ్ఛేదకవిసేసన’’న్తి అహేతుక విపాకకిరియ చిత్తానఞ్చ సబ్భావాతప్పసఙ్గస్స అవచ్ఛేదకం విసేసనం. ‘‘యథా సక్ఖర కథలికంపి మచ్ఛగుమ్బంపి తిట్ఠన్తంపి చరన్తంపి పస్సతీ’’తి వచనే సక్ఖర కథలికం తిట్ఠన్తం, మచ్ఛగుమ్బం తిట్ఠన్తంపి చరన్తంపి పస్సతీతి ఏవం యథా లాభ యోజనా హోతి. తథా ఇధ పీతి.

౪౬. ‘‘యదిద’’న్తి యా అయం దీపన సమత్థతా, ‘‘ఇదం సామత్థియ’’న్తి యోజనా. అయం సమత్థ భావోతి అత్థో. భేదవచనే చోదనాయాతి సమ్బన్ధో. రచనాగాథాయం. ‘‘ఏతానీ’’తి సోభణ కామావచర చిత్తాని. ‘‘పుఞ్ఞ పాప క్రియాభేదా’’తి పుఞ్ఞ పాప క్రియభేదేన.

౪౭. కతమే ధమ్మా కామావచరా. హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మిత వసవత్తిదేవే అన్తో కరిత్వాతి ఏవం పాళియం నిద్దిట్ఠత్తా ఇధకామసద్దేన సహోకాసాకామభూమి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కామే కామభూమియ’’న్తి. పరియాపన్నాతి పాఠసేసో. ‘‘క్రియా చా’’తి ఏత్థ చ సద్దో పన సద్దత్థో. ఇతి సద్దో ఇచ్చేవం సద్దత్థో. ఏతేన పటిసిద్ధాతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇధా’’తి ఇమస్మిం చిత్తసఙ్గహే. ‘‘తస్సా’’తి సబ్బథాసద్దస్స. భవో నామ ఇన్ద్రియ బద్ధసన్తానగతో ధమ్మ సమూహో వుచ్చతి. ఇధ పన కామావచరా ధమ్మాతి పదే కామసద్దో. సో చ పథవి పబ్బతాదీహి సద్ధిం సబ్బం కామభూమిం వదతీతి వుత్తం ‘‘భూమిపరియాయో చా’’తిఆది. ‘‘ఇన్ద్రియానిన్ద్రియబద్ధ ధమ్మ సమూహో’’తి ఇన్ద్రియబద్ధ ధమ్మ సమూహో సత్తసన్తానాగతో, అనిన్ద్రియబద్ధ ధమ్మ సమూహో పథవి పబ్బతాది గతో. తత్థ జీవితిన్ద్రియేన అనాబద్ధో అనాయత్తో అనిన్ద్రియబద్ధోతి.

ఇతికామచిత్తసఙ్గహదీపనియాఅనుదీపనా నిట్ఠితా.

౪౮. రూపావచరచిత్తే. ‘‘సముదితేనా’’తి పఞ్చఙ్గ సముదితేన. పఞ్చన్నం అఙ్గానం ఏకతో సామగ్గిభూతేనాతి అత్థో. పఞ్చన్నఞ్హి ఏకతో సామగ్గియం సతియేవ అప్పనా హోతి, నో అసతి. సామగ్గియన్తి చ సుట్ఠు బలవతాయ సమగ్గభావేతి అత్థో. ‘‘పటిపజ్జితబ్బత్తా’’తి పత్తబ్బత్తా. ఝానం దువిధం ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానఞ్చ లక్ఖణూ పనిజ్ఝానఞ్చాతి ఆహ ‘‘కసిణాదికస్సా’’తిఆదిం. ఇధ పన ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం అధిప్పేతం. ఉపనిజ్ఝానన్తి చ కసిణ నిమిత్తాదికం ఆరమ్మణం చేతసా ఉపగన్త్వానిజ్ఝానం ఓలోకనం. ఝానసద్దస్సఝాపనత్థోపి సమ్భవతీతి వుత్తం ‘‘పచ్చనీక ధమ్మానఞ్చ ఝాపనతో’’తి. అగ్గినా వియ కట్ఠానం కిలేసానం దయ్హనతోతి అత్థో. ఏకగ్గతా ఏవ సాతిస్సయ యుత్తా అప్పనాపత్తకాలేతి అధిప్పాయో. పుబ్బభాగే పన పథమజ్ఝానే వితక్కస్స బలవభావో ఇచ్ఛితబ్బో. ‘‘సాహీ’’తిఆదినా తదత్థం వివరతి. సాహి ఏకగ్గతాతి చ వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ఏకో అత్తాసభావో అస్సాతి ఏకత్తం. ఏకత్తం ఆరమ్మణమస్సాతి ఏకత్తా రమ్మణా. ఏకగ్గతా. తస్స భావోతి విగ్గహో.

అగ్గసద్దో కోటి అత్థో. కోట్ఠాసట్ఠోవా. ‘‘తథా పవత్తనే’’తి చిత్తస్స ఏకగ్గభావేన పవత్తియం. ‘‘ఆధిప్పచ్చగుణయోగేనా’’తి అధిపతిభావగుణయోగేన. ఇన్ద్రియపచ్చయతాగుణయోగేనాతి వుత్తం హోతి. సాయేవ ఏకగ్గతా ఏకగ్గతా, సమాధీ,తి చ వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సమాధీ’’తి పదస్స-సం-ఆధీ-తి-వా, సమఆధీతి-వా, ద్విధా పదచ్ఛేదో. తత్థ సంఉపసగ్గో సమ్మాసద్దత్థో. సమసద్దో పన ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేతీతిఆదీసు వియ నామికసద్దోతి ద్విధా వికప్పం దస్సేన్తో ‘‘సాయేవ చిత్త’’న్తిఆదిమాహ. సాయేవ చిత్తం-సమ్మా చ ఆధియతీతి సమాధి, సాయేవ చిత్తం-సమఞ్చ ఆధియతీతి సమాధీతి ద్విధా వికప్పో. తత్థ సమ్మా చాతి సున్దరేన. ఆధియతీతి ఆదహతి. ఆదహనఞ్చ ఠపనమేవాతి వుత్తం ‘‘ఠపేతీ’’తి. సమఞ్చాతి అవిసమఞ్చ. ‘‘తత్థేవా’’తి తస్మిం ఆరమ్మణే ఏవ. ‘‘లీనుద్ధచ్చాభావా పాదనేనా’’తి లీనస్స చ ఉద్ధచ్చస్స చ అభావో లీనుద్ధచ్చాభావో. తస్స ఆపాదనం ఆపజ్జాపనన్తి విగ్గహో. వివిధేన చిత్తస్స సంహరణం విసాహారో. న విసాహారో అవిసాహారో. సాయేవ చ నిద్దిట్ఠా. ఇతి ఏవం ఇమేసు ద్వీసు అత్థేసు ఏకగ్గతా ఏవ సాతిస్సయయుత్తాతి యోజేతబ్బం. ఏవం పన సతి, ఏకగ్గతా ఏవ ఝానన్తి వత్తబ్బా, న వితక్కాదయోతి చోదనం పరిహరన్తో ‘‘వితక్కాదయోపనా’’తిఆదిమాహ. అపిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. పనసద్దో పక్ఖన్తరత్థో. తస్సా ఏకగ్గతాయ. ‘‘సా తిస్సయ’’న్తి అతిస్సయేన సహ. ‘‘ఓసక్కితు’’న్తి సంసీదితుం. ‘‘నం’’తి చిత్తం. ‘‘సంసప్పితు’’న్తి ఏవం ను ఖో అఞ్ఞథాను ఖోతి ద్విధా చఞ్చలితుం. ‘‘ఉక్కణ్ఠితు’’న్తి అఞ్ఞాభిముఖీ భవితుం. ఆరమితున్తి వుత్తం హోతి. లద్ధం సాతం యేనాతి లద్ధస్సాతం. ‘‘సాతం’’తి సారత్తం. ‘‘ఉపబ్రూహితం’’తి భుసంవడ్ఢితం. ‘‘సన్త సభావత్తా’’తి ఉపసన్త సభావత్తా. ‘‘తథా అనుగ్గహితా’’తి ఆరమ్మణాభిముఖకరణాదివసేన అనుగ్గ హితా. సమాధిస్స కామచ్ఛన్దనీవరణప్పటిపక్ఖత్తా ‘‘సయం…పే… నీవారేత్వా’’తి వుత్తం. ‘‘నిచ్చలంఠత్వా’’తి అప్పనాకిచ్చమాహ.

ఏవం ఉపనిజ్ఝానత్థం దస్సేత్వా ఝాపనత్థం దస్సేన్తో ‘‘తేసు చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తప్పచ్చనీకా’’తి తేసం ఝానఙ్గ ధమ్మానం పచ్చనీకా పటిపక్ఖా. ‘‘మనస్మిం పీ’’తి మనోద్వారేపి. పగేవ కాయవచీద్వారేసూతి ఏవం సమ్భావనత్థో చేత్థ పిసద్దో. అపిసద్దోపి యుజ్జతి. ‘‘ఝాపితా నామ హోన్తీ’’తి ఝానఙ్గ ధమ్మగ్గీహి దడ్ఢానామ హోన్తి. ‘‘ఏవం సన్తేపి తేసం సముదాయే ఏవ ఝాన వోహారో సిద్ధో’’తి యోజనా. ‘‘ధమ్మ సామగ్గిపధాన’’న్తి ఝానట్ఠానే ఝానఙ్గ ధమ్మానం మగ్గట్ఠానే మగ్గఙ్గ ధమ్మానం బోధిట్ఠానే బోజ్ఝఙ్గ ధమ్మానం సమగ్గభావప్పధానం.

ఏవం సఙ్గహకారానం మతియా ఝానం వత్వా ఇదాని అపరేసానం మతియా తం దస్సేతుం ‘‘అపరే’’తిఆదిమాహ. అపరే పన వదన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థ ‘‘యథా సకంకిచ్చానీ’’తి సస్స ఇదం సకం. సస్సాతి అత్తనో. ఇదన్తి సన్తకం. యానియాని అత్తనో సన్తకానీతి అత్థో. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. ‘‘పట్ఠానే ఝానపచ్చయం పత్వా…పే… సాధేన్తియేవ’’. వుత్తఞ్హి తత్థ. ఝానపచ్చయోతి ఝానఙ్గానిఝానసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తం సముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో. మగ్గపచ్చయోతి మగ్గఙ్గాని మగ్గసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తం సముట్ఠానానఞ్చ రూపానం మగ్గపచ్చయేన పచ్చయోతి. ‘‘పఞ్చసముదితాదీనీ’’తి పఞ్చసమూహ దససమూహాని. ‘‘పథమజ్ఝానాదిభావస్సేవచా’’తి పథమజ్ఝానాది నామలాభస్సేవచాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఝానభావస్సా’’తి ఝాననామలాభస్స. ‘‘తథావిధకిచ్చవిసేసాభావా’’తి తథావిధానం ఆరమ్మణాభినిరోపనాదీనం కిచ్చ విసేసానం అభావతో.

౪౯. ‘‘ఏత్థ సియా’’తి ఏతస్మిం ఠానే పుచ్ఛాసియా. ‘‘అఙ్గ భేదో’’తి పథమజ్ఝానే పఞ్చ అఙ్గాని, దుతీయజ్ఝానే చత్తారి అఙ్గానీ తిఆదికో అఙ్గభేదో. ‘‘పుగ్గలజ్ఝాసయేనా’’తి పుగ్గలస్స ఇచ్ఛావిసేసేన. ఇతి అయం విసజ్జనా. ‘‘సో’’తి సో పుగ్గలో. ‘‘హీ’’తి విత్థార జోతకో. వితక్కో సహాయో యస్సాతి వితక్కసహాయో. ‘‘వితక్కే నిబ్బిన్దతీ’’తి ఓళారికోవతాయం వితక్కో, నీవరణానం ఆసన్నే ఠితోతి ఏవం వితక్కే ఆదీనవం దిస్వా నిబ్బిన్దతి. తస్స అజ్ఝాసయోతి సమ్బన్ధో. వితక్కం విరాజేతి విగమేతి అతిక్కమాపేతీతి వితక్కవిరాగో. వితక్కవిరాగో చ సో భావనా చాతి సమాసో. ‘‘ఉత్తరుత్తరజ్ఝానాధిగమనే’’తి ఉత్తరి ఉత్తరిఝానప్పటిలాభే. అజ్ఝాసయ బలేన పాదకజ్ఝానసదిసం న హోతీతి సమ్బన్ధో. చేతోపణిధి ఇజ్ఝతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘విసుద్ధత్తా’’తి సీలవిసుద్ధత్తా.

౫౦. సఙ్ఖార భేదవిచారణాయం. ‘‘సఙ్ఖార భేదో న వుత్తో’’తి పథమజ్ఝాన కుసల చిత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకన్తిఆదినా న వుత్తోతి అధిప్పాయో. ‘‘సో’’తి సఙ్ఖార భేదో. ‘‘సిద్ధత్తా’’తి సఙ్ఖార భేదస్స సిద్ధత్తా. కథం సిద్ధోతి ఆహ ‘‘తథాహీ’’తిఆదిం. సుఖా పటిపదా యేసం తాని సుఖప్పటిపదాని. తేసం భావోతి విగ్గహో. ‘‘యో’’తి యోగీపుగ్గలో. ‘‘ఆదితో’’తిఆదిమ్హి. ‘‘విక్ఖమ్భేన్తో’’తి విమోచేన్తో వియోగం కరోన్తో. దుక్ఖేన విక్ఖమ్భేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘కామాదీనవదస్సనాదినా’’తి అఙ్గారకాసూ పమాకామాబహుదుక్ఖాబహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థభియ్యోతిఆదినా కామేసుఆదీనవం దిస్వా. ఆదిసద్దేన వితక్కాదీసు ఆదీనవదస్సనం సఙ్గయ్హతి. ‘‘తేనేవా’’తి కామాదీనవదస్సనాదినా ఏవ. ఏత్థ అభిఞ్ఞాభేదేన సఙ్ఖార భేదో న వత్తబ్బో, పటిపదా భేదేనేవ వత్తబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞజ్ఝానానంపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ, అభిజాననం అభిఞ్ఞా. ఖిప్పాసీఘా అభిఞ్ఞా యేసం తాని ఖిప్పాభిఞ్ఞాని. దన్ధా అసీఘా అభిఞ్ఞా యేసం తాని దన్ధాభిఞ్ఞాని. ఝానాని. ‘‘యది ఏవ’’న్తి ఏవం పటిపదా భేదేన సఙ్ఖార భేదో యది సియాతి అత్థో. ‘‘వళఞ్జనకాలే’’తి సమాపత్తి సమాపజ్జనకాలే. పటిబన్ధకా నామ అన్తరాయికా. ‘‘సన్నిహితాసన్నిహితవసేనా’’తి ఆసన్నే సణ్ఠితాసణ్ఠితవసేన. సుద్ధం విపస్సనాయానం యేసం తే సుద్ధవిపస్సనాయానికా. ‘‘సుద్ధం’’తి సమథజ్ఝానేన అసమ్మిస్సం. ‘‘సత్థేన హనిత్వా’’తి పరే న సత్థేన హననతో ఛిన్దనతో. ‘‘సహసా’’తి సీఘతరేన. ‘‘మరన్తానం ఉప్పన్నం’’తి మరణాసన్నకాలే ఉప్పన్నంతి అధిప్పాయో. అనాగామినో హి సుద్ధ విపస్సనాయానికాపి సమానా సమాధిస్మిం పరిపూరకారినో నామ హోన్తి. ఇచ్ఛన్తే సుసతి కిఞ్చి నిమిత్తం ఆరబ్భమనసికార మత్తేనపి ఝానం ఇజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘తంపి మగ్గసిద్ధగతిక’’న్తి. ‘‘రూపీబ్రహ్మలోకే’’తి ఇదం అట్ఠన్నం సమాపత్తీనంపి తత్థ పాకతికభావం సన్ధాయ వుత్తం. అరూపీ బ్రహ్మలోకే పన ఏకా ఏవ సమాపత్తి పాకతికాసమ్భవతి. ఉపపత్తిసిద్ధజ్ఝానానం భవన్తరే సన్నిహిత పచ్చయభేదేన సఙ్ఖార భేదో వుత్తో, సో కథం పచ్చేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం భవేపి…పే… యుత్తాని హోన్తీ’’తి. ఏకస్మిం భవేసబ్బప్పథమం లద్ధకాలే సఙ్ఖార భేదస్స ఆసన్నత్తా వళఞ్జనకాలేపి సో ఏవ సఙ్ఖార భేదో సియాతి ఆసఙ్కాసమ్భవతో ఇదం వుత్తం. తేన భవన్తరే ఉపపత్తి సిద్ధజ్ఝానానం సన్నిహిత పచ్చయభేదేన సఙ్ఖారభేదే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. ఇదాని తాని మగ్గ సిద్ధజ్ఝాన ఉపపత్తి సిద్ధజ్ఝానాని సన్నిహితపచ్చయం అనపేక్ఖిత్వా మగ్గక్ఖణ ఉపపత్తిక్ఖణేసు సిద్ధకాలే ఝానుప్పత్తి పటిపదాయ ఏవ సబ్బసో అభావం గహేత్వా అపరం వికప్పం దస్సేతుం ‘‘ఝానుప్పత్తి పటిపదా రహితత్తా వా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం మహగ్గతఝానానం అట్ఠకథావసేన సిద్ధం సఙ్ఖార భేదం వత్వా ఇదాని పాళివసేనాపి సో సిద్ధో యేవాతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. దుక్ఖప్పటిపదాపుబ్బకానం ద్విన్నం దన్ధాభిఞ్ఞఖిప్పాభిఞ్ఞసమాధీనం. ‘‘ఏత్తావతా’’తి ఏతం పరిమాణం అస్సాతి ఏత్తావం. ఏత్తావన్తేన. ఏత్థ సియా, కస్మా ఇధ సఙ్ఖారభేదో న వుత్తోతిఆదినా వచనక్కమేన సిద్ధో హోతీతి సమ్బన్ధో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యం.

౫౧. విభావనిపాఠే. పరికమ్మం నామ పథవీ, పథవీ, ఆపో, ఆపో-తిఆదికం, రూపం అనిచ్చం, రూపం దుక్ఖం, రూపం అనత్తా-తిఆదికఞ్చభావనాపరికమ్మం అధికారో నామ పుబ్బభవేకతభావనాకమ్మం. పుబ్బభవేఝానమగ్గఫలానిపత్థేత్వా కతం దానసీలాది పుఞ్ఞకమ్మఞ్చ. ‘‘ఇదం తావనయుజ్జతీ’’తి ఏత్థ తావసద్దో వత్తబ్బన్తరాపేక్ఖనే నిపాతో. తేన అపరంపి వత్తబ్బం అత్థీతి దీపేతి. పుబ్బాభిసఙ్ఖారో దువిధో పకతి పుబ్బాభిసఙ్ఖారో, పయోగపుబ్బాభిసఙ్ఖారోతి. తత్థ పరికమ్మ పుబ్బాభిసఙ్ఖారో పకతి పుబ్బాభిసఙ్ఖారో నామ, అయం పకతి పచ్చయగణో ఏవ. పుబ్బే వుత్తో పుబ్బప్పయోగో పయోగపుబ్బాభిసఙ్ఖారో నామ. సో ఏవ ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేతుం ‘‘నహీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘అన్తమసో’’తి అన్తిమ పరిచ్ఛేదేన. ‘‘ఆలోపభిక్ఖా’’ నామ ఏకా లోపభిక్ఖా. సో పరికమ్మసఙ్ఖాతపుబ్బాభిసఙ్ఖారో. ఝానాని చ సబ్బాని ఉప్పన్నాని నామ నత్థీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇతీ’’తి తస్మా. ‘‘సో’’తి భావనాభిసఙ్ఖారో. ‘‘తేసం’’తి సబ్బేసంపి ఝానానం. న హి లోకియజ్ఝానాని నామ…పే… అత్థి, ఇమేసం సత్తానం సబ్బకప్పేసుపి కప్పవినాసకాలే ఝానాని భావేత్వా బ్రహ్మలోక పరాయనతా సబ్భావాతి అధిప్పాయో. ‘‘పుబ్బే సమథకమ్మేసు కతాధికారస్సా’’తి ఆసన్నభవేకతాధికారం సన్ధాయ వుత్తం. దూరభవే పన సమథకమ్మేసు అకతాధికారో నామ కోచి నత్థీతి. ‘‘ఏవమేవా’’తి ఏవం ఏవ. విపాకజ్ఝానేసు సఙ్ఖార భేదస్స పుబ్బ కమ్మవసేన వత్తబ్బత్తా ‘‘కుసల క్రియజ్ఝానేసూ’’తి వుత్తం. ‘‘అథవాతిఆదికో పచ్ఛిమ వికప్పో నామ’’ అథవా పుబ్బాభిసఙ్ఖారేనేవ ఉప్పజ్జమానస్స నకదాచి అసఙ్ఖారికభావో సమ్భవతీతి అసఙ్ఖారికన్తి చ, బ్యభిచారాభావతో ససఙ్ఖారికన్తి చ న వుత్తన్తి అయం వికప్పో. తత్థ అసఙ్ఖారికన్తి చ న వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘బ్యభిచారా భావతో’’తి అసఙ్ఖారికభావేన పసఙ్గాభావతో. ససఙ్ఖారికన్తి చ న వుత్తం. యది వుచ్చేయ్య. నిరత్థ కమేవతంభవేయ్య. కస్మా, సమ్భవ బ్యభిచారానం అభావతో. సమ్భవే బ్యభిచారే చ. విసేసనం సాత్థకం సియాతి హి వుత్తం. న చ నిరత్థకవచనం పణ్డితా వదన్తి. కస్మా, అపణ్డితలక్ఖణత్తా. సతి పన సమ్భవే చ బ్యభిచారే చ, తథా సక్కా వత్తుం. కస్మా, సాత్థకత్తా. సాత్థకమేవ పణ్డితా వదన్తి. కస్మా, పణ్డిత లక్ఖణత్తాతి అధిప్పాయో.

౫౨. పటిపదా అభిఞ్ఞావవత్థానే. ‘‘నిమిత్తుప్పాదతో’’తి పటిభాగనిమిత్తస్స ఉప్పాదతో. సుఖాపన పటిపదా, పచ్ఛాదన్ధం వా ఖిప్పం వా ఉప్పన్నం ఝానం సుఖప్పటిపదం నామ కరోతీతి యోజనా. ‘‘పుబ్బభవే’’తి ఆసన్నే పుబ్బభవే. అన్తరాయికధమ్మా నామ ‘కిలేసన్తరాయికో చ, కమ్మన్తరాయికో చ, విపాకన్తరాయికో చ, పఞ్ఞత్తి వీతిక్కమన్తరాయికో చ, అరియూపవాదన్తరాయికో చ. తత్థ తిస్సో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియోకిలేసన్తరాయికో నామ. పఞ్చానన్తరియ కమ్మాని కమ్మన్తరాయికో నామ. అహేతుక ద్విహేతుకప్పటిసన్ధివిపాకా విపాకన్తరాయికో నామ. భిక్ఖు భావేఠితానం వినయ పఞ్ఞత్తిం వీతిక్కమిత్వా అకతప్పటికమ్మో వీతిక్కమో పఞ్ఞత్తివీతిక్కమన్తరాయికో నామ. పటికమ్మేపనకతే అన్తరాయికో న హోతి. అరియపుగ్గలానం జాతిఆదీహి ఉపవదిత్వా అక్కోసిత్వా అకతప్పటికమ్మం అక్కోసనం అరియూపవాదన్తరాయికో నామ. ఇధపి పటికమ్మే కతే అన్తరాయికో న హోతి. సేసేసు తీసు పటికమ్మం నామ నత్థి. ఇమే ధమ్మా ఇమస్మిం భవే ఝానమగ్గానం అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా నామ. తేహి విముత్తో అన్తరాయిక ధమ్మ విముత్తో నామ. ‘‘కల్యాణప్పటిపత్తియం ఠితో’’తి సీలవిసుద్ధి ఆదికాయ కల్యాణప్పటిపత్తియం పరిపూరణ వసేన ఠితో. ‘‘ఛిన్నపలిబోధో’’తి ఆవాసపలిబోధాదీని దసవిధాని పలిబోధకమ్మాని ఛిన్దిత్వా ఠితో. ‘‘పహితత్తో’’తి, యన్తం పురిసథామేన పురిసపరక్కమేన పత్తబ్బం, న తం అపత్వా వీరియస్స సణ్ఠానం భవిస్సతీతి ఏవం పవత్తేన సమ్మప్పధాన వీరియేన సమన్నాగతో. సో హి పహితో పేసితో అనపేక్ఖితో అత్తభావో అనేనాతి పహితత్తోతి వుచ్చతి. ‘‘నసమ్పజ్జతీతి నత్థి’’. సచే పఞ్చపధానియఙ్గసమన్నాగతో హోతీతి అధిప్పాయో. పఞ్చపధానియఙ్గాని నామ సద్ధాసమ్పన్నతా, అసాఠేయ్యం, ఆరోగ్యం, అలీనవీరియతా, పఞ్ఞవన్తతా,తి.

౫౨. విపాకజ్ఝానే. ‘‘ముదుభూతం’’తి భావనా బలపరిత్తత్తామన్దభూతం. మన్దభూతత్తా చ దుబ్బలం. ‘‘నానా కిచ్చట్ఠానేసు చా’’తి దస్సనసవనాదీసు. ‘‘హీనేసుపి అత్తభావేసూ’’తి అహేతుక ద్విహేతుకపుగ్గలేసుపి. ‘‘అసదిసంపీ’’తి తిహేతుకుక్కట్ఠంపి కమ్మం అహేతుకవిపాకంపి జనేతీతిఆదినా అసదిసంపి విపాకం జనేతి. ‘‘భవఙ్గట్ఠానేసు యేవా’’తి ఏత్థ భవఙ్గ సద్దేన పటిసన్ధిట్ఠాన చుతిట్ఠానానిపి సఙ్గయ్హన్తి. ‘‘కుసలసదిసమేవా’’తి పథమజ్ఝానకుసలం పథమజ్ఝాన విపాకమేవ జనేతి, దుతీయజ్ఝాన కుసలం దుతీయజ్ఝాన విపాకమేవ జనేతీతిఆదినా కుసల సదిసమేవ విపాకం జనేతి. ‘‘కుసలమేవ…పే… క్రియజ్ఝానం నామ హోతి’’ అభేదూ పచారేనాతి అధిప్పాయో. భేదమ్పి అభేదం కత్వా ఉపచారో వోహారో అభేదూ పచారో.

౫౪. సఙ్గహగాథా వణ్ణనాయం. ఝానానం భేదో ఝానభేదో. అత్థతో పన ఝానేహి సమ్పయోగభేదో ఝానభేదోతి వుత్తో హోతీతి ఆహ ‘‘ఝానేహి సమ్పయోగభేదేనా’’తి. పథమజ్ఝానికం చిత్తన్తిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘తమేవా’’తి రూపావచర మానసమేవ. విభావనియం పన ఉపరిసఙ్గహగాథాయం ఝానఙ్గ యోగభేదేన, కత్వేకేకన్తు పఞ్చధాతి వచనం దిస్వా ఇధ ఝాన భేదేనాతి ఝానఙ్గేహి సమ్పయోగభేదేనాతి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ఇధ ఝానభేదస్స విసుం అధిప్పేతత్తా ‘‘అఞ్ఞోహి ఝానభేదో’’తిఆది వుత్తం.

రూపావచరచిత్తదీపనియాఅనుదీపనా నిట్ఠితా.

౫౫. అరూపచిత్తదీపనియం. ‘‘భుసో’’తి అతిరేకతరం. ‘‘సరూపతో’’తి పరమత్థ సభావతో. నత్థి జటా ఏత్థాతి అజటో. అజటో ఆకాసోతి అజటాకాసో. ‘‘పరిచ్ఛిన్నాకాసో’’తి ద్వారచ్ఛిద్దవాతపానచ్ఛిద్దాదికో ఆకాసో, యత్థ ఆకాస కసిణ నిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తి. కసిణ నిమిత్తం ఉగ్ఘాటేత్వా లద్ధో ఆకాసో కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో, కసిణం ఉగ్ఘాటేన నిబ్బత్తో కసిణుగ్ఘాటిమోతి కత్వా. రూపకలాపానం పరిచ్ఛేదమత్తభూతో ఆకాసో రూపపరిచ్ఛేదాకాసో. ‘‘అనన్తభావేన ఫరీయతీ’’తి చతురఙ్గులమత్తోపిసో అనన్త నామం కత్వా భావనామనసికారేన ఫరీయతి. ‘‘దేవానం అధిట్ఠానవత్థూ’’తి మహిద్ధికానం గామనగర దేవానం బలిప్పటిగ్గహణట్ఠానం వుచ్చతి, యత్థ మనుస్సా సమయే కుల దేవతానం బలిం అభిహరన్తి. ‘‘బలిం’’తి పూజనీయ వత్థు వుచ్చతి. ‘‘తస్మిం’’తి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే. ‘‘తదేవా’’తి తం ఆరమ్మణమేవ. కుసలజ్ఝానం సమాపన్నస్సవా, విపాకజ్ఝానేన ఉపపన్నస్సవా, క్రియజ్ఝానేన దిట్ఠధమ్మ సుఖ విహారిస్సవా, తియోజేతబ్బం. అనన్తన్తి వుచ్చతి, యథాపథవీకసిణే పవత్తనతో ఝానం పథవీకసిణన్తి వుచ్చతీతి. ‘‘ఏకదేసే’’తి ఉప్పాదేవా ఠితియం వా భఙ్గేవా. అన్తరహితత్తా అనన్తన్తి వుచ్చతి. ‘‘అనన్త సఞ్ఞితే’’తి అనన్త నామకే. ‘‘అనన్తన్తి భావనాయ పవత్తత్తా’’తి ఇదం పథమా రుప్పవిఞ్ఞాణం అనన్తన్తి ఏవం పుబ్బభాగ భావనాయ పవత్తత్తా. ‘‘అత్తనో ఫరణాకార వసేనా’’తి పుబ్బభాగభావనం అనపేక్ఖిత్వాతి అధిప్పాయో. ‘‘నిరుత్తి నయేనా’’తి సకత్థే యపచ్చయం కత్వా నకారస్సలోపేన. ‘‘పాళియా నసమేతీ’’తి విభఙ్గ పాళియానసమేతి. ‘‘అనన్తం ఫరతీ’’తి అనన్తం అనన్తన్తి ఫరతి. ‘‘పథమా రుప్పవిఞ్ఞాణాభావో’’తి తస్స అభావ పఞ్ఞత్తిమత్తం. ‘‘నేవత్థీ’’తి నత్థి. ‘‘అస్సా’’తి చతుత్థా రుప్పజ్ఝానస్స. అథవాతిఆదీసు ‘‘పటుసఞ్ఞా కిచ్చస్సా’’తి బ్యత్తసఞ్ఞా కిచ్చస్స. ‘‘సఙ్ఖారావసేస సుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా’’తి ఇమస్స అత్థం విభావేన్తో ‘‘ఏత్థచా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ముద్ధభూతం’’తి మత్థకపత్తం. ‘‘దేసనాసీసమత్తం’’తి రాజా ఆగచ్ఛతీతిఆదీసు వియ పధాన కథామత్తన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘తస్సేవా’’తి పథమా రుప్పవిఞ్ఞాణస్సేవ. కుసలభూతం పథమా రుప్పవిఞ్ఞాణం పుథుజ్జనానఞ్చ సేక్ఖానఞ్చ కుసలభూతస్స దుతీయారుప్పవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతి. అరహా పన తివిధో. తత్థ, ఏకోపథమా రుప్పేఠత్వా అరహత్తం పత్వా పథమారుప్పం అసమాపజ్జిత్వావ దుతీయా రుప్పం ఉప్పాదేతి. తస్స కుసలభూతం పథమా రుప్పం క్రియభూతస్స దుతీయా రుప్పస్స ఆరమ్మణం. ఏకోపథమా రుప్పేఠత్వా అరహత్తం పత్వా పున తమేవ పథమా రుప్పం సమాపజ్జిత్వా దుతీయా రుప్పం ఉప్పాదేతి. ఏకో దుతీయా రుప్పేఠత్వా అరహత్తం గచ్ఛతి. తేసం ద్విన్నం క్రియభూతం పథమా రుప్పవిఞ్ఞాణం క్రియభూతస్సేవ దుతీయారుప్పస్స ఆరమ్మణం. తేనాహ ‘‘విఞ్ఞాణం నామా’’తిఆదిం.

అరూపచిత్తానుదీపనా.

౫౭. లోకుత్తరచిత్తే. ‘‘జలప్పవాహో’’తి ఉదకధారాసఙ్ఘాటో. ‘‘పభవతో’’తిఆదిపవత్తిట్ఠానతో. ‘‘యథాహా’’తి కథం పాళియం ఆహ. ‘‘సేయ్యథిద’’న్తి సో కతమో. ‘‘అయం పీ’’తి అయం అరియమగ్గోపి. ఏకచిత్తక్ఖణికో అరియమగ్గో, కథం యావ అనుపాదిసేస నిబ్బానధాతుయాసవతి సన్దతీతి ఆహ ‘‘ఆనుభావప్ఫరణవసేనా’’తి. పాళియం గఙ్గాదీని పఞ్చన్నం మహానదీనం నామాని. ‘‘సముద్ద నిన్నా’’తి మహాసముద్దాభిముఖం నిన్నా నమితా. ‘‘పోణా’’తి అనుపతితా. ‘‘పబ్భారా’’తి అధోవాహితా. ‘‘కిలేసానం’’తి అనుపగమనే కమ్మపదం. పాళియం ‘‘ఘటో’’తి ఉదక పుణ్ణఘటో. ‘‘నికుజ్జో’’తి అధోముఖం ఠపితో. ‘‘నోపచ్చావ మతీ’’తి పున నోగిలతి. ‘‘న పునేతీ’’తి న పున ఏతి నుపగచ్ఛతి అరియసావకో. ‘‘న పచ్చేతీ’’తి న పటి ఏతి. తదత్థం వదతి ‘‘న పచ్చాగచ్ఛతీ’’తి. ఏవం తం అనివత్తగమనం పాళిసాధకేహి దీపేత్వా ఇదాని యుత్తిసాధకేహి పకాసేతుం ‘‘యథా చా’’తిఆదిమాహ. ‘‘యతో’’తి యం కారణా. ‘‘తే’’తి పుథుజ్జనా. ‘‘దుస్సీలా’’తి నిస్సీలా. ‘‘ఉమ్మత్తకా’’తి పిత్తుమ్మత్తకా. ‘‘ఖిత్త చిత్తా’’తి ఛట్టితపకతి చిత్తాయక్ఖుమ్మత్తకా. ‘‘దుప్పఞ్ఞా’’తి నిప్పఞ్ఞా. ‘‘ఏళమూగా’’తి దుప్పఞ్ఞతాయ ఏవ పగ్ఘరితలాల ముఖ మూగా. ‘‘తస్మిం మగ్గే ఏవా’’తి అట్ఠఙ్గీకే అరియమగ్గే ఏవ. సో పన మగ్గో పథమ మగ్గో, దుతీయ మగ్గో, తతీయ మగ్గో, చతుత్థ మగ్గో,తి చతుబ్బిధో హోతి. ‘‘ఆదితో పజ్జనం’’తి చతూసు మగ్గేసు ఆదిమ్హి పథమ మగ్గసోతస్స పజ్జనం గమనం. పటిలాభోతి వుత్తం హోతి. ‘‘సోతాపత్తియా’’తి సోతస్స ఆపజ్జనేన. ‘‘అధిగమ్మమానో’’తి పటిలబ్భమానో. సబ్బే బోధిపక్ఖియ ధమ్మా అనివత్త గతియా పవత్తమానా సోతోతి వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. సమ్బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం. ఉపరిసమ్బోధి ఏవ పరాయనం యేసం తే ఉపరిసమ్బోధి పరాయనా. పరాయనన్తి చ పటిసరణం. కథం సోతాపత్తి వచనం మగ్గేన సమానాధికరణం హోతీతి వుత్తం ‘‘పథమ మగ్గ సఙ్ఖాతాయ సోతాపత్తియా’’తిఆది. ‘‘మగ్గేతీ’’తి గవేసతి. మారేన్త గమనోనిరుత్తినయేన మగ్గోతి సిజ్ఝతీతి వుత్తం ‘‘కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతీతి మగ్గో’’తి.

౫౮. సకదాగామి మగ్గే. ‘‘సకిం ఆగచ్ఛతీ’’తి ఇతోగన్త్వా పున ఇధ ఆగచ్ఛతీతి అత్థో. ‘‘సీలేనా’’తి పకతిసభావేన. కామలోకం ఆగచ్ఛన్తి ఏతేహీతి కామలోకాగమనా. కిలేసా. తేసం సబ్భావేన విజ్జమానభావేన. పాళియం ‘‘ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్సా’’తి కత్తు అత్థేసామివచనం. ఏకచ్చేన పుగ్గలేన అప్పహీనా నీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సహబ్యతం’’తి సహాయభావం. ‘‘ఆగామీహోతీ’’తి వత్వా తమేవత్థం వదతి ‘‘ఆగన్త్వా ఇత్థత్త’’న్తి. ఆగచ్ఛతి సీలేనాతి ఆగన్త్వా. ఇత్థం భావో ఇత్థత్తం. ఇమం కామత్తభావం ఆగన్త్వా, తస్మా ఆగామీ నామ హోతీతి యోజనా. ‘‘అయఞ్చ అత్థో’’తి పటిసన్ధివసేన సకిం ఇమం లోకం ఆగచ్ఛతీతిఆదికో అత్థో. ‘‘కిలేస గతివసేనా’’తి కామలోకా గమన కిలేస గతివసేన. మగ్గసహాయేన ఝానేన విక్ఖమ్భితా కిలేసా మగ్గేన సముచ్ఛిన్న గతికా హోన్తి. అయం మగ్గసహాయోఝానానుభావో నామ. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆదిం. ‘‘దేవలోకతో’’తి ఏత్థ బ్రహ్మలోకోపి సఙ్గహితో. పచ్ఛిమస్మిం పన అత్థే సతీతి యోజనా. ఆగమనసీలో ఆగన్త్వా. న ఆగన్త్వా అనాగన్త్వా. ‘‘తేనా’’తి అనాగమనేన. ‘‘నానత్థా సమ్భవతో’’తి ద్వీసు ఇత్థత్తసద్దేసు ఏకస్మిం ఇమం కామావచర లోకన్తి ఏకస్మిం ఇమం మనుస్స లోకన్తి ఏవం నానత్థానం అసమ్భవతో. పాళియం ‘‘సబ్యా బజ్ఝో’’తి చేతోదుక్ఖ సఙ్ఖాతేన చేతసికరోగా బాధేన సహితో. తేనాహ ‘‘తేహి పటిఘానుసయస్సా’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘తే’’తి పుథుజ్జన సోతాపన్న సకదాగామినో. సబ్యా బజ్ఝానామాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పచ్ఛిమస్స వాక్యస్సా’’తి ఆగన్త్వా ఇత్థత్తం సోతాపన్న సకదాగామినో తేన దట్ఠబ్బాతి వాక్యస్స. ‘‘ద్వీసు సకదాగామీసూ’’తి ఆగన్త్వా ఇత్థత్తన్తి వుత్తత్తా తేన అత్థేన సకదాగామినామకేసు ద్వీసు సోతాపన్న సకదాగామీసు. ‘‘పురిమస్సా’’తి సోతాపన్నస్స. ‘‘అనఞ్ఞ సాధారణే నేవా’’తి దుతీయ ఫలట్ఠాదీహి అసామఞ్ఞేనేవ. బ్రహ్మలోకేఠితానం సోతాపన్నానం సత్తక్ఖత్తు పరమ తాదిభావో నత్థి వియ దుతీయ ఫలట్ఠానం సకదాగామి భావోపి నత్థి. తేనాహ ‘‘పథమ దుతీయ ఫలట్ఠాపీ’’తిఆదిం. ‘‘తస్మా’’తిఆది లద్ధగుణవచనం. ‘‘ఇతి కత్వా’’తి ఇమినా కారణేన. ‘‘హేట్ఠూ పరూపపత్తివసేనా’’తి ఉపరితో ఆగన్త్వా హేట్ఠూపపత్తి చ, హేట్ఠతో ఆగన్త్వా ఉపరూపపత్తి చాతి ఏవం హేట్ఠూపరూపపత్తివసేన. ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తిఆది దుతీయ లద్ధ గుణవచనం. ‘‘పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా’’తి పఞ్చన్నం పుగ్గలానం ఇధ కామలోకే నిట్ఠా అనుపాదిసేస నిబ్బానపత్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘సో పనా’’తి సకదాగామి పుగ్గలో పన. యేసం పన అట్ఠకథా చరియానం అత్థో, తేసం అత్థేసో సకదాగామి పుగ్గలో పఞ్చవిధోవ వుత్తో, న ఛట్ఠో పుగ్గలోతి యోజనా. యేసం పన ఇమం లోకన్తి అత్థో, తేసం అత్థే ఛట్ఠోపి లబ్భతీతి దస్సేతుం ‘‘మహాపరినిబ్బాన…పే… ఆగతో యేవా’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘సకిం ఆగమనట్ఠేన ఆగతో యేవా’’తి సకిం ఆగమనట్ఠేన సకదాగామీసు ఆగతోయేవ. సబ్బఞ్ఞు బుద్ధాపి పథమ ఫలట్ఠ భూతా సత్తక్ఖత్తు పరమతాయం సణ్ఠితా వియాతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘సత్తక్ఖత్తుపరమతాయం’’తి సత్తక్ఖత్తు పరమభావే. ఇదఞ్చ నిదస్సన వచనమత్తం. సబ్బఞ్ఞు బుద్ధాపి దుతీయ ఫలట్ఠభూతా సకిం ఆగమనప్పకతియం సణ్ఠితాయేవ హోన్తి. కస్మా, తస్మిం ఖణే తం సభావానతి వత్తనతోతి అధిప్పాయో. సబ్బోపి సో ఛబ్బీధో పుగ్గలో ఇధ…పే… దట్ఠబ్బో. ఏతేన యం వుత్తం విభావనియం పఞ్చసు సకదాగామీసు పఞ్చమకోవ ఇధాధిప్పేతోతి. తం పటిక్ఖిత్తం హోతి. కస్మా, పఞ్చమకో ఏవ ఇధ సకదాగామిపదే అధిప్పేతేసతి ఇతరే చత్తారో కత్థ అధిప్పేతా సియున్తి వత్తబ్బత్తా. జనకభూతో సమానో. ‘‘ఞాయాగతా ఏవా’’తి యుత్తితో పరమ్పరాగతా ఏవ. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆదిం. ‘‘అవిరుద్ధో’’తి ఞాయేన అవిరుద్ధో.

౫౯. ఓరమ్భాగో నామ హేట్ఠాభాగో కామలోకో. ఓరమ్భాగాయ సంవత్తన్తీతి ఓరమ్భాగియాని కామరాగ బ్యాపాద సంయోజనాదీని. ‘‘సో’’తి అనాగామి పుగ్గలో.

౬౦. మహప్ఫలం కరోన్తి సీలేనాతి మహప్ఫల కారినో. తేసం భావో ‘‘మహప్ఫల కారితా’’. సీలాది గుణో. ‘‘అరహతీ’’తి పటిగ్గహితుం అరహతి. ‘‘అరహతో’’తి అరహన్తస్స. ‘‘నిబ్బచనం’’తి నిరుత్తి. విగ్గహ వాక్యన్తి వుత్తం హోతి. సుద్ధికసుఞ్ఞతాయ తథా న వచిత్తాని, సుఞ్ఞతప్పటిపదాయ తథా న వచిత్తానీతిఆదినా యోజేతబ్బం. తత్థ ‘‘సుద్ధిక సుఞ్ఞతాయా’’తి సుద్ధికసుఞ్ఞతవారే. ‘‘సుఞ్ఞతప్పటిపదాయా’’తి సుఞ్ఞతప్పటిపదావారే. ‘‘సచ్చ సతిపట్ఠాన విభఙ్గేసు పనా’’తి సచ్చ విభఙ్గ సతిపట్ఠాన విభఙ్గేసు పన, సబ్బం చిత్త వడ్ఢనం పాళి అట్ఠకథాసు దేసనావారే విచారేత్వా వేదితబ్బం.

౬౧. ఫలచిత్తే. సోతాపత్తియా అధిగతం ఫలం సోతాపత్తి ఫలం. తత్థ ‘‘అధిగతం’’తి పటిలద్ధం. అట్ఠఙ్గీక ఫలం సన్ధాయ ‘‘తేన సమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘నిరుత్తీ’’తి విగ్గహో.

౬౨. తనుభూతేపి కాతుం న సక్కోతి, కుతో సముచ్ఛిన్దితుం. ‘‘తానీ’’తి ఇన్ద్రియాని. ‘‘పటూ నీ’’తితిక్ఖాని. ‘‘సో’’తి చతుత్థ మగ్గో. ‘‘తా చా’’తి రూపరాగ, అరూపరాగ, మాన, ఉద్ధచ్చ, అవిజ్జాదయో చ. ‘‘అఞ్ఞే చా’’తి తేహి దసహి సంయోజనేహి అఞ్ఞే అహిరికానోత్తప్పాదికే, సబ్బేపి పాప ధమ్మే చ.

౬౩. కిరియ చిత్త విచారణాయం. న గహితం ఇతి అయం పుచ్ఛా. అభావా ఇతి అయం విసజ్జనాతిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘అస్సా’’తి కిరియానుత్తరస్స. ‘‘నిరనుసయసన్తానేపీ’’తి అనుసయ రహితే అరహన్త సన్తానేపి. ‘‘ఇతీ’’తి వాక్య పరిసమాపనమత్తం. ‘‘వుచ్చతే’’తి విసజ్జనా కథీయతే. పున అనుప్పజ్జనం అనుప్పాదో. అనుప్పాదో ధమ్మో సభావో యేసం తే అనుప్పాద ధమ్మా. తేసం భావోతి విగ్గహో. విపాకఞ్చ జనేతీతి సమ్బన్ధో. కథం జనేతీతి ఆహ ‘‘కుసల…పే… కత్వా’’తి. తత్థ, ‘‘కత్వా’’తి సాధేత్వా. సచేపి కరేయ్యాతి యోజనా. ‘‘కోచీ’’తి అబ్యత్తో కోచి అరియసావకో. తదా ఫల చిత్తమేవ పవత్తేయ్యాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పటిబాహితుం అసక్కుణేయ్యో’’తి అప్పటిబాహియో ఆనుభావో అస్సాతి సమాసో.

౬౪. ‘‘ఆది అన్త పదేస్వే వా’’తిఆదిమ్హి ద్వాదసా కుసలానీతి చ, అన్తే క్రియ చిత్తాని వీసతీతి చ పదేసు. రూపే పరియా పన్నాని చిత్తాని. అరూపే పరియా పన్నాని చిత్తాని. ‘‘పథమాయ భూమియా పత్తియా’’తి పథమభూమిం పాపుణితుం. ‘‘సామఞ్ఞ ఫలం అధిప్పేతన్తి వుత్తం’’ అట్ఠసాలినియం. అత్థతో పన ధమ్మ విసేసోతి సమ్బన్ధో. మగ్గ ఫల నిబ్బాన సఙ్ఖాతో ధమ్మ విసేసో లోకుత్తరభూమి నామాతి యోజనా. అవత్థా భూమి ఏవ నిప్పరియాయభూమి. కస్మా, అవత్థా వన్తానం ధమ్మానం సరూపతో లద్ధత్తా. ఇతరా ఓకాసభూమి నిప్పరియాయ భూమి న హోతి. కస్మా, పఞ్ఞత్తియా మిస్సకత్తా. ‘‘ధమ్మానం తం తం అవత్థా విసేసవసేనేవ సిద్ధా’’తి ఏతేన అవత్థా భూమి ఏవ పధాన భూమీతి దస్సేతి. కామతణ్హాయ విసయభూతో ఓళారికాకారో కామావచరతా నామ. భవతణ్హాయ విసయభూతో మజ్ఝిమాకారో రూపారూపావచరతా నామ. తాసం తణ్హానం అవిసయభూతో సణ్హ సుఖుమాకారో లోకుత్తరతా నామ. హీనానం అకుసల కమ్మానం వసేన హీనా అపాయభూమియో. పణీతానం కుసల కమ్మానం వసేన పణీతా సుగతి భూమియో. తత్థ చ నానా అకుసల కమ్మానం వా నానా కుసల కమ్మానం వా ఓళారిక సుఖుమతా వసేన నానా దుగ్గతి భూమియో నానా సుగతి భూమియో చ సిద్ధా హోన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అపి చా’’తిఆదిమాహ.

౬౫. గాథాయ పుబ్బద్ధం నామ-ఇత్థ మేకూన నవుతి, ప్పభేదం పన మానసన్తి పాదద్వయం. అపరద్ధం నామ ఏకవీససతంవాథ, విభజన్తి విచక్ఖణాతి పాదద్వయం. తం ఇమినా న సమేతి. కథం న సమేతి. ఇమినా వచనేన సకలమ్పి గాథం ఏకూన నవుతిప్పభేదం మానసం ఏకవీస సతం కత్వా విభజన్తీ-తి ఏవం ఏకవాక్యం కత్వా యోజనం ఞాపేతి. ‘‘పథమజ్ఝాన సదిసట్ఠేనా’’తి లోకియ పథమజ్ఝాన సదిసట్ఠేన. యం చతురఙ్గీకం, తం సయమేవ దుతీయజ్ఝానన్తి సిద్ధం. యం తియఙ్గీకం, తం సయమేవ తతీయజ్ఝానన్తి సిద్ధం. యం దువఙ్గీకం, తం సయమేవ చతుత్థజ్ఝానన్తి సిద్ధం. యం పున దువఙ్గీకం, తం సయమేవ పఞ్చమజ్ఝానన్తి సిద్ధం. ‘‘ఏవం వుత్త’’న్తి విభావనియం ఝానఙ్గవసేన పథమజ్ఝాన సదిసత్తా పథమజ్ఝానఞ్చాతి ఏవం వుత్తం. వితక్కాది అఙ్గపాతుభావేన పఞ్చధా విభజన్తీతి సమ్బన్ధో. న ఇతరాని లోకియజ్ఝానాని సాతిస్సయతో ఝానాని నామ సియుం. కస్మాతి ఆహ ‘‘తాని హీ’’తిఆదిం. తత్థ ‘‘తానీ’’తి లోకియజ్ఝానాని. ‘‘ఉపేచ్చా’’తి ఉపగన్త్వా. ‘‘ఝాపేన్తీ’’తి దహన్తి. పకతియా ఏవ సిద్ధో హోతి, న పాదకజ్ఝానాదివసేన సిద్ధో. ‘‘కిచ్చ’’న్తి పఞ్చఙ్గీక భావత్థాయ కత్తబ్బ కిచ్చం. ‘‘తేన పచ్చయ విసేసేనా’’తి పాదకజ్ఝానాదినా పచ్చయ విసేసేన. ‘‘తస్మిం’’తి పచ్చయ విసేసే. యథాలోకియజ్ఝానేసు ఉపచారభూతా భావనా కాచి వితక్క విరాగ భావనా నామ హోతి…పే… కాచి రూప విరాగ భావనా నామ. అసఞ్ఞి గామీనం పన సఞ్ఞా విరాగ భావనా నామ హోతి. ఏవమేవన్తి యోజనా. ‘‘సా’’తి ఉపచార భావనా.‘‘ఉపేక్ఖా సహగతం వా’’తి ఏత్థ వా సద్దేన రూపసమతిక్కమం వా సఞ్ఞా సమతిక్కమం వాతి అవుత్తం వికప్పేతి. ఆదికమ్మికకాలే ఏవం హోతు, వసిభూతకాలే పన కథన్తి ఆహ ‘‘ఝానేసూ’’తిఆదిం. నానాసత్తియుత్తా హోతీతి వత్వా నానాసత్తియో దస్సేతి ‘‘కాచీ’’తిఆదినా. యా ఉపచార భావనా. ‘‘వితక్కం విరాజేతుం’’తి వితక్కం విగమేతుం. అత్తనో ఝానం అవితక్కం కాతున్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘అతిక్కామేతుం’’తి. సా ఉపచార భావనా. సేసాసుపి ఉపచార భావనాసు.

౬౬. (క) ‘‘సా విపస్సనా’’తి వుట్ఠానగామిని విపస్సనా. ‘‘విపస్సనా పాకతికా ఏవా’’తికాచి విరాగ భావనా నామ న హోతీతి అధిప్పాయో. ‘‘నియామేతుం’’తి అవితక్కమేవ హోతూతి వదమానా వియ వవత్థపేతుం. ‘‘అధిప్పాయో’’తి పాదకవాదిత్థేరస్స అధిప్పాయో. ‘‘సమ్మసీయతీ’’తి ఇదం ఝానం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి సమ్మసీయతి సమనుపస్సీయతి. తం అట్ఠకథాయ న సమేతి. వుత్తఞ్హి తత్థ. యతో యతో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ యే యే సమాపత్తి ధమ్మే సమ్మసిత్వా మగ్గో నిబ్బత్తితో హోతి. తం తం సమాపత్తి సదిసోవ హోతి. సమ్మసితసమాపత్తి సదిసోతి అత్థోతి. ఏత్థ హి ‘‘యతో యతో సమాపత్తితో వుట్ఠాయా’’తి ఏతేన పాదకజ్ఝానం కథితం హోతి. ‘‘పాదకజ్ఝానే సతీ’’తి ఏతేన అయం వాదోపి పాదకజ్ఝానేన వినా నసిజ్ఝతీతి దస్సేతి. ‘‘విపస్సనాపి…పే… పత్తా హోతీ’’తి ఏతేన ఇమస్మిం వాదేపి విపస్సనా నియామో ఇచ్ఛితబ్బోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘యథాలోకియజ్ఝానేసూ’’తిఆదిం. కామఞ్చేత్థ…పే… అవిరోధో వుత్తో వియ దిస్సతి. కథం. పఞ్చమజ్ఝానతో వుట్ఠాయ హి పథమజ్ఝానాదీని సమ్మసతో ఉప్పన్నమగ్గో పథమత్థేరవాదేన పఞ్చమజ్ఝానికో, దుతీయ వాదేన పథమాదిజ్ఝానికో ఆపజ్జతీతి ద్వేపి వాదా విరుజ్ఝన్తి. తతీయ వాదేన పనేత్థ యం ఇచ్ఛతి, తం ఝానికో హోతీతి తే చ వాదా న విరుజ్ఝన్తి, అజ్ఝాసయో చ సాత్థకో హోతీతి ఏవం అవిరుద్ధో వుత్తో హోతీతి. ఏత్థ పన యం ఇచ్ఛతి, తం ఝానికో హోతి. ఇచ్ఛాయ పన అసతి, విరోధోయేవ. తేనాహ ‘‘ఇమే పన వాదా. …పే…. విరోధో పరిహరితుం’’తి. పాళియం ‘‘అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసి కరోతీ’’తి అజ్ఝత్తసన్తానేతం తం ఝానఞ్చ ఝానసహగతఞ్చ ఖన్ధ పఞ్చకం నిచ్చ సుఖ అత్త జీవతో సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి. ‘‘న పక్ఖన్దతీ’’తి న పవిసతి. ‘‘సన్నిసాదేతబ్బం’’తి సన్నిసిన్నం కాతబ్బం. ‘‘ఏకోదికాతబ్బం’’తి ఏకముఖం కాతబ్బం. ‘‘సమాదహాతబ్బం’’తి సుట్ఠు ఠపేతబ్బం. ‘‘నిస్సాయా’’తి పాదకం కత్వాతి అధిప్పాయో.

౬౭. (క) వాదవిచారణాయం. ఉపచార భావనా ఏవ ఉపరిజ్ఝానే ఝానఙ్గం నియామేతీతి వుత్తం. హేట్ఠా పన అజ్ఝాసయో ఏవ ఉపరిజ్ఝానే ఝానఙ్గం నియామేతీతి వుత్తం. తత్థ ‘‘అజ్ఝాసయో ఏవా’’తి ఏవ సద్దేన పాదకజ్ఝానం నివత్తేతి. ‘‘ఇధ ఉపచార భావనా ఏవా’’తి ఏవ సద్దేన అజ్ఝాసయం నివత్తేతి. ఏతేసు హి ద్వీసు సహ భావీసు ఉపచార భావనా ఏవ పధానం హోతి. అజ్ఝాసయో పన తస్స నానా సత్తియోగం సాధేతి. ‘‘అజ్ఝాసయ సామఞ్ఞం సణ్ఠాతీ’’తి మగ్గే యం లద్ధబ్బం హోతి, తం లబ్భతు, మయ్హం విసేసో నత్థీతి ఏవం అజ్ఝాసయ సామఞ్ఞం సణ్ఠాతి. ‘‘తస్మి’’న్తి అజ్ఝాసయ విసేసే. ‘‘సో’’తి అజ్ఝాసయ విసేసో. కస్మా యుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇచ్ఛి తిచ్ఛిత…పే… నిబ్బత్తనం’’తి. ‘‘సబ్బజ్ఝానేసు చిణ్ణవసిభూతానం’’తి ఇదం సమాపజ్జనన్తి చ నిబ్బత్తనన్తి చ పద ద్వయే సమ్బన్ధ వచనం. ‘‘విపస్సనా విసేసత్థాయ ఏవా’’తి వుట్ఠాన గామిని విపస్సనా విసేసత్థాయ ఏవ. యస్మా పన అట్ఠసు సమాపత్తీసు ఏకేకాయ సమాపత్తియా వుట్ఠాయ వుట్ఠిత సమాపత్తి ధమ్మ సమ్మసనం ఆగతం, న పన అఞ్ఞజ్ఝాన సమ్మసనం. తస్మా పాదకజ్ఝానమేవ పమాణన్తి యోజనా. పాళిపదేసు ‘‘గహపతీ’’తి ఆలపన వచనం. ‘‘వివిచ్చేవా’’తి వివిచ్చిత్వా ఏవ. వివిత్తో విగతో హుత్వా ఏవ. ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి సుట్ఠు సమ్పాపుణిత్వా. ‘‘ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీ’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. ‘‘అభిసఞ్చేతయిత’’న్తి సుసం సమ్పిణ్డితం, సంవిదహితం. ‘‘తత్థ ఠితో’’తి తస్మిం పథమజ్ఝానే అపరిహీనో హుత్వా ఠితో. ‘‘మేత్తాచేతో విముత్తీ’’తి మేత్తాఝానసఙ్ఖాతా చేతోవిముత్తి, అఞ్ఞత్థ అలగ్గనవసేన చిత్తస్స పవత్తి. తథా కరుణా చేతోవిముత్తి. ముదితా చేతోవిముత్తి. ‘‘వివేకజ’’న్తి కాయవివేక చిత్తవివేకానం వసేన జాతం. ‘‘పీతి సుఖం’’తి పీతియా చ సుఖేన చ సమ్పన్నం. అథవా, వివేకేహి జాతాని పీతి సుఖాని అస్సాతి వివేకజం పీతి సుఖం. మజ్ఝే నిగ్గహితాగమో. రూపమేవ రూపగతం, వేదనా ఏవ వేదనా గతన్తిఆదినా సమాసో. గతసద్దో చ పదపూరణమత్తే దట్ఠబ్బో. ‘‘తేనేవ ధమ్మ రాగేన తాయధమ్మనన్దియా’’తి విపస్సనాని కన్తిమాహ. సహత్థే చ కరణ వచనం. ఓపపాతికో హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తత్థ పరినిబ్బాయీ’’తి బ్రహ్మలోకే అవస్సం పరినిబ్బాయ న ధమ్మో. తేనాహ ‘‘అనావత్తి ధమ్మో తస్మా లోకా’’తి. ‘‘పాదకజ్ఝానమేవ పమాణ’’న్తి పాదకజ్ఝానమేవ మగ్గేఝానఙ్గం నియామేస్సతి, న సమ్మసితజ్ఝానన్తి అధిప్పాయో. ‘‘పాదకం అకత్వా’’తి ఆసన్నే అసమాపజ్జిత్వాతి వుత్తం హోతి. ‘‘యం యం ఝానం ఇచ్ఛన్తీ’’తి మగ్గే ఇచ్ఛన్తి.

౬౬. (ఖ) ‘‘తథా విధో’’తి తథా పకారో. ఆసన్నే వుట్ఠితస్సేవ ఝానస్స. ‘‘చిత్తసన్తానం విసేసేతుం’’తి సచే పాదకజ్ఝానం పథమజ్ఝానం హోతి, తతో పరం పవత్తం చిత్తసన్తానం వితక్కే నిన్నం హోతి, వితక్కే పక్ఖన్దతి. అథ పాదకజ్ఝానం దుతీయజ్ఝానం హోతి. తతో పరం పవత్తం చిత్తసన్తానం విచారే నిన్నం హోతి, విచారే పక్ఖన్దతీతిఆదినా నయేన చిత్తసన్తానం విసేసేతుం. ‘‘యం తత్థ వుత్తం’’ తియం విభావనియం వుత్తం.

వేదనా విచారణాయం. ‘‘న సిద్ధో’’తి సిద్ధో న హోతి. ‘‘అఞ్ఞథా’’తి అఞ్ఞేన పకారేన. గహితే సతీతి యోజనా. పాదకజ్ఝానాదీనం వసేన సిద్ధోతి గహితే సతీతి వుత్తం హోతి. ‘‘యాయ కాయ చి వేదనాయ యుత్తా హుత్వా’’తి సోమనస్స వేదనాయ వాయుత్తా హుత్వా ఉపేక్ఖా వేదనాయ వా యుత్తా హుత్వా. ‘‘తేహి నియమితాయ ఏకేకాయ మగ్గ వేదనాయా’’తి పాదకజ్ఝానాదీహి నియమితాయ మగ్గే సోమనస్స వేదనాయ ఏవ వాసద్ధిం ఘటియేయ్య మగ్గే ఉపేక్ఖా వేదనాయ ఏవ వాతి అత్థో. వేదనా నామ ఏకం ఝానఙ్గం హోతి. తస్మా మగ్గేఝానఙ్గ నియమే సిద్ధే మగ్గే వేదనా నియమోపి సిద్ధో. తాని పన పాదకజ్ఝానాదీని మజ్ఝే వుట్ఠాన గామిని విపస్సనాయం నకిఞ్చినియామేన్తి. ఏవఞ్చ సతి, పాదకజ్ఝానాదీహి నియమితాయ మగ్గే ఏకేకాయ వేదనాయ సద్ధిం ద్వే ద్వే విపస్సనా వేదనాయో ఘటియేయ్యుం. మగ్గే సోమనస్స వేదనాయ వా సద్ధిం ద్వే విపస్సనా వేదనాయో ఘటియేయ్యుం. మగ్గే ఉపేక్ఖా వేదనాయ వా సద్ధిం ద్వే విపస్సనా వేదనాయో ఘటియేయ్యుంతి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చసతి ఏకవీథియం జవనాని భిన్న వేదనాని సియుం. తఞ్చ న యుజ్జతి. తస్మా మగ్గే వేదనా నియమో పాదకజ్ఝానాది నియమేన సిద్ధో న హోతి, విపస్సనా నియమేనేవ సిద్ధోతి అధిప్పాయో. తాని పన పాదకజ్ఝానాదీని మజ్ఝే వుట్ఠాన గామిని విపస్సనాయం న కిఞ్చి న నియామేన్తి. వేదనం నియామేన్తి యేవాతి దస్సేతుం ‘‘తంపి న యుజ్జతీ’’తి వత్వా ‘‘పాదకజ్ఝానాదీనం వసేనేవా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఛ నేక్ఖమ్మస్సితా ఉపేక్ఖా’’తి ఏకావ చతుత్థజ్ఝాను పేక్ఖా ఛసు ఆరమ్మణేసు సోమనస్సాని పజహిత్వా పవత్తత్తా ఛ నేక్ఖమ్మస్సితా ఉపేక్ఖా నామ హోతి. ‘‘ఛ నేక్ఖమ్మస్సితాని సోమనస్సానీ’’తి ఏకం వపథమజ్ఝాన సోమనస్సం ఛసు ఆరమ్మణేసు ఛ గేహస్సితాని పజహిత్వా పవత్తత్తా ఛ నేక్ఖమ్మస్సితాని సోమనస్సాని నామ హోన్తి. అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘పథమాదీని చ తీణి ఝానానీ’’తి చతుక్కనయే తీణి సోమనస్స ఝానాని పాదకాని కత్వా. ‘‘సుద్ధసఙ్ఖారే చ పాదకేకత్వా’’తి ఆరమ్మణ భావేన పాదకేకత్వాతి అధిప్పాయో. అయఞ్చ పాదకజ్ఝానాదీనం వసేన వుట్ఠాన గామిని విపస్సనాయఞ్చ మగ్గే చ వేదనా పరిణామో అట్ఠసాలినియంపి విత్థారతో వుత్తో. ‘‘అమానుసీ రతీ హోతీ’’తి మనుస్సానం గేహస్సితరతిం అతిక్కమ్మ ఠితత్తా అమానుసీ నామ రతి హోతి. ‘‘సమ్మధమ్మం విపస్సతో’’తి సమ్మా అనిచ్చ లక్ఖణ ధమ్మం పస్సన్తస్స భిక్ఖునోతి సమ్బన్ధో.

౬౭. (ఖ) ‘‘ఝానఙ్గయోగభేదేనా’’తి వుత్తం, ఝానయోగభేదో పన అధిప్పేతో. ‘‘పఞ్చ విధేఝాన కోట్ఠాసే’’తి పఞ్చక నయవసేన వుత్తం. ఇధ చిత్త భేదస్స అధిప్పేతత్తా ఝానభేదేతి చ ఝానన్తి చ వుత్తేపి చిత్తమేవ అధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం.

గాథాయోజనాసు. ‘‘అపరాపి యోజనా వుత్తా’’తి అథవా రూపావచరం చిత్తం అనుత్తరఞ్చ పథమాదిజ్ఝాన భేదేన యథా గయ్హతి, తథా ఆరుప్పఞ్చాపి పఞ్చమేఝానే గయ్హతీతి ఏవం అపరాపి యోజనా వుత్తా. ‘‘పఠితత్తా’’తి ఉచ్చారితత్తా. అన్తిమగాథా వణ్ణనాయం. ‘‘యథా’’తి యేన పకారేన. ‘‘తం సఙ్గహం’’తి ఏక వీససతసఙ్గహం. బుజ్ఝన్తీతి బుధా. ‘‘ఆహా’’తి చ ‘‘ఆహూ’’తి చ వత్తమానకాలేపి ఇచ్ఛన్తి సద్దవిదూతి వుత్తం ‘‘కథేన్తి వా’’తి. ఇదఞ్చ వచనం పుబ్బే ‘‘ఇత్థమేకూన నవుతి…పే… విభజన్తి విచక్ఖణా’’తి గాథాయ నిగమనన్తి ఞాపనత్థం ‘‘విభజన్తి విచక్ఖణా’’తి వుత్తం హోతీ’’తి వుత్తం.

ఇతిపరమత్థదీపనియానామటీకాయఅనుదీపనియం

చిత్తసఙ్గహస్సఅనుదీపనా నిట్ఠితా.