౪. అబ్యయవగ్గవణ్ణనా

౧౧౩౬-౧౧౩౭. చిరస్సాదయో చత్తారో చిరత్థకా. చిరాయ, చిరా చాత్ర. సహాదయోపి చత్తారో సహత్థా. పునప్పునమాదయో పఞ్చ పునప్పునత్థా. వినాదయో పఞ్చ వజ్జనత్థా.

౧౧౩౮. బలవం సుట్ఠు అతీవ కిముత సు అతి ఏతే ఛ అతిసయత్థే. పసంసాయఞ్చ సుట్ఠు. పఞ్హేపి కిముత. ఆహో కిం కిము ఉదాహు కిముత ఉద ఏతే ఛ వికప్పే వితక్కే. తత్ర ఆహోసద్దో దీఘాది. ‘‘దిట్ఠో ఆహో ఉదాహు చ, వికప్పత్థే విభావనే’’తి హి భాగురి. ఖాణురయమాహో పురిసో. రుద్దో తు రస్సాదిమాహ ‘‘ఇస్సరేప్యధికేపి చ, వికప్పేవిమ్హయేప్యహో’’తి. కిముసద్దో రస్సన్తో. కిమాయం ఖాణు, కిము పురిసో. ఉదసద్దో రస్సాది. ధూమోయమోద కాపోతం, సమూహత్థే ణో. కిఞ్చసద్దోపి వికప్పే. కిముతసద్దో అతిసయేతి వుత్తో.

౧౧౩౯. భో అరే అమ్భో హమ్భో రే జే అఙ్గ ఆవుసో హే హరే ఏతే దస అవ్హానే. హం హోసద్దాప్యత్ర. కథం కింసు నను కచ్చి ను కిం ఏతే ఛ సమా సమానత్థా.

౧౧౪౦. అధునా, ఏతరహి, ఇదాని, సమ్పతి చాతి చత్తారో ఇదానీత్యత్థే. అఞ్ఞదత్థు తగ్ఘ ససక్కం అద్ధా కామం జాతు వే హవే ఏతే అట్ఠ ఏకంసే ఏకంసత్థే.

౧౧౪౧. యావతాదయో సత్త పరిచ్ఛేదవాచకా. తత్ర యావతా, యావాతి ద్వే అనియమపరిచ్ఛేదత్థవాచకా. తావతా, తావ, ఏత్తావతాతి నియమపరిచ్ఛేదత్థవాచకా. కిత్తావతా, కీవేతి పరిచ్ఛేదపుచ్ఛనత్థవాచకా.

౧౧౪౨-౧౧౪౩. యథా తథా యథేవ ఏవం యథానామ యథాహి సేయ్యథాపి ఏవమేవం వా తథేవ యథాపి ఏవమ్పి సేయ్యథాపి నామ యథరివ యథా చ వియ తథరివ ఇచ్చేతే సత్తరస పటిభాగత్థే సదిసత్థే భవన్తి.

౧౧౪౪. సం, సామం, సయఞ్చేతి తయో సయమిచ్చత్థే. ఆమ సాహు లహు ఓపాయికం పతిరూపం సాధు ఏవం ఏతే సత్త సమ్పటిచ్ఛనత్థే. ఆమన్తాప్యత్ర.

౧౧౪౫. యమాదయో ఛ కారణత్థేసియుం. చనసద్దో, చిసద్దో చాతి ద్వే అసాకల్యే అసకలత్థే. కదాచనం, కదాచీత్యాది పయోగో. ముధాసద్దో నిప్ఫలే ఫలరహితే, నిప్పయోజనేత్యత్థో. అమూలేపి చ ముధా.

౧౧౪౬. జాతుసద్దో ఏకంసేపి. సబ్బతో, సమన్తతో, పరితో, సమన్తా చాతి చత్తారో తుల్యత్థా.

౧౧౪౭. న అ నో మా అలం నహి ఇచ్చేతే ఛ నిసేధే. చే, సచే, యదీతి తయో యద్యత్థే. సద్ధంసద్దో అనుకూలత్థే. నత్తం దోసో చ రజనీయమిచ్చత్థే. దివాసద్దో అహే అహనీత్యత్థే.

౧౧౪౮. ఈసం, కిఞ్చి, మనం ఇచ్చేతే అప్పత్థే. అతక్కితే అవితక్కితే. బలక్కారే తు సాహసం. అగ్గతో, పురతో చ పురేఇచ్చత్థే. పేచ్చ అముత్రసద్దా భవన్తరే.

౧౧౪౯. అహో చ హి చాతి ఏతే విమ్హయే. వికప్పేపి అహో. సమ్మోదేపి హి. తుణ్హీసద్దో మోనే అభాసనే. ఆవి, పాతు చ పాకటత్థే. సజ్జు సపదిసద్దా తఙ్ఖణేత్యత్థే.

౧౧౫౦. సుదం ఖో అస్సు యగ్ఘే వే హాదయో హకారాదయో చ పదపూరణే సియుం. అన్తరేన, అన్తరా, అన్తో చాతి ఏతే అబ్భన్తరేఇచ్చత్థే. అవస్సం, నూన చ నిచ్ఛయత్థే.

౧౧౫౧. సంసద్దో దిట్ఠాసద్దో ఆనన్దత్థే. సముపజో, సంప్యత్ర. కామప్పవేదనే ఇచ్ఛాయ అక్ఖానే కచ్చి జీవతి తే మాతా, మమేదమభిమతమిచ్చత్థే. ఉసూయోపగమే ఉసూయాపుబ్బకే ఉపగమే.

‘‘కామానుమతియం కామో,

ఉసూయోపగమేపి చా’’తి రుద్దో.

ఉసూయోపగమానుఞ్ఞాణేపిచాయం అత్థో దిస్సతే.

౧౧౫౨-౧౧౫౩. యథాత్తన్తి సచ్చం. తథస్స అనతిక్కమో యథాతథం, యథాత్థే అబ్యయీభావో. తథసద్దోయం భూతపరియాయో. సదాసద్దో, సనంసద్దో చాతి నిచ్చే. సనసద్దోప్యత్ర. పాయో, బాహుల్యఞ్చ సమా. పఞ్చకం బాహ్యే. సణికంసద్దో అసీఘే.

౧౧౫౪. సమ్మా, సుట్ఠూతి ద్వే అభిధానాని.

౧౧౫౫. సాయం సాయే సాయన్హే. అత్రాహేతి ఇమస్మిం అహని అజ్జసద్దో.

౧౧౫౬. యత్థాదయో తయో అనియమట్ఠానాదివాచకా. తత్థాదయో నియమట్ఠానాదివాచకా.

౧౧౫౭. సమ్ముఖా, ఆవి, పాతు చ సమానత్థా.

౧౧౫౮. అప్పేవాదయో తయో సంసయత్థమ్హి. ఇతి ఇత్థం ఏవంసద్దా నిదస్సనే వత్తన్తి. కథఞ్చిసద్దో కిచ్ఛత్థే.

౧౧౫౯. ఖేదో ఖిన్నతా. పచ్చక్ఖే సచ్ఛిసద్దో. థిరే, అవధారణే చ ధువం. తిరో తిరియంసద్దా సమా. దుట్ఠుకుసద్దా కుచ్ఛాయం.

౧౧౬౦. ఆసిట్ఠత్థమ్హి సువత్థి. ధిసద్దో నిన్దాయం. కుహిఞ్చనాదయో సత్త ఠానాదిపుచ్ఛనత్థా.

౧౧౬౧. ఇహ ఇధ అత్ర ఏత్థ అత్థ ఏతే ఓకాసత్థాదివాచకా. సబ్బస్మిం కాలాదికే సబ్బత్రాదిద్వయం. కిస్మిం కాలే కదా. కస్మిం కాలే కుదాచనం.

౧౧౬౨-౧౧౬౩. విభత్యన్తనామసరాఖ్యాతపతిరూపకే అబ్యయే దస్సేత్వా తదఞ్ఞభావే అబ్యయే దస్సేతుమాహ ‘‘ఆదికమ్మే’’ఇచ్చాది. తత్ర విభత్యన్తపతిరూపకం యథా – ‘‘చిరస్సం, చిరం, చిరేని’’చ్చాది. నామపతిరూపకం యథా – ‘‘ఆమ, సాహు, లహు, ఓపాయిక’’మిచ్చాది. సరపతిరూపకం యథా – ‘‘అ’’-ఇచ్చాది. ఆఖ్యాతపతిరూపకం యథా – ‘‘అత్థి’’ఇచ్చాది.

సమ్భవో పభవో. ఉదిణ్ణే పవుద్ధే వడ్ఢనే. తిస పీణనే,తి, తిత్తి. నియోగే నియోజనే. అగ్గే ఉత్తమే. తప్పరే తప్పధానే. సఙ్గే లగ్గనే. పకారే సదిసే, భేదే వా. అన్తోభావే పక్ఖిత్తే. వియోగే పవాసే. అవయవే పదేసే. ధితియం వీరియే పధానే. ఏతే చత్థా ధాతుసంయోగత్థా వా నామసంయోగత్థా వా భవన్తి. అసంయోగస్స పన నామపదస్స అత్థో ‘‘పో సియా పరమత్థస్మిం, పాతు వాతేసు పా భవే’’తి ఏకక్ఖరకోసే [ఏకక్ఖరకోస ౭౩ గాథా] వుత్తో.

౧౧౬౪. విక్కమో పధానం.

౧౧౬౫-౧౧౬౭. సన్యాసే నిక్ఖిత్తే. మోక్ఖో నిబ్బానం. రాసి నికరో. గేహే నిలయే. ఆదేసో ఆచిక్ఖనం. ఉపమాయ సన్నిభే. అచ్చయో అతిక్కమో. సామీప్యే సమీపభావే. ఉపరతి ఉపసమో. నీహరణం అపనయనం. ఆవరణం నీవరణం [ఆహరణం గహణం (క.)].

౧౧౬౮. ఉద్ధకమ్మే ఉయ్యానే. వియోగే ఉప్పాసితే. అత్థలాభో ఉప్పత్తి. పబలత్తే మహాబహలత్తే. దక్ఖగ్గతాసూతి దక్ఖభావే, అగ్గభావే చ. సత్తియం, మోక్ఖే నిబ్బానే చ.

౧౧౬౯. దు చ అభావే దుస్సీలో, దుప్పఞ్ఞో. అసమిద్ధియం దుబ్భిక్ఖం. అనన్దనం అమోదనం.

౧౧౭౦. సమన్తత్తసమిద్ధీసూతి సమన్తభావే, సమిద్ధియఞ్చ. సఙ్గతే సహితే. విధానే కరణే. పభవో సమ్భవో. పునప్పునక్రియా పునప్పునకరణం.

౧౧౭౧-౧౧౭౨. అతిసయో అత్ర అధిమత్తం. భుసత్థో సమన్తత్థో, తేన సమన్త పరియాయోపి భుససద్దో అత్థీతి వేదితబ్బో. ఇస్సరియో పభూతి. అచ్చయే అతిక్కమే. కలహే విగ్గహే. భాసే కథనే, ‘‘భాసాయా’’తిపి పాఠో. కుచ్ఛనే కుచ్ఛాయం. అనభిముఖత్థే విముఖో. మోహో విమతి. పధానే విసిట్ఠే. దక్ఖతా ఛేకతా. ఖేదే పరిస్సమే.

౧౧౭౩. జాననే అవగతే. అధోభాగే అవంసిరే. అనిచ్ఛయే అనిణ్ణయే. పరిభవే అవఞ్ఞాతే. దేసో చ బ్యాపనఞ్చ హాని చాతి ద్వన్దో. వచోక్రియాయ వచనక్రియాయం. థేయ్యే చోరియే. అఞ్ఞాణే చ పత్తిఆదికే చ.

౧౧౭౪. పచ్ఛాత్థే అనుచరో. భుసత్థే అనుగ్గతో. సదిసే అనురూపో. అనువత్తియం అన్వేతి. హీనే అను సారిపుత్తం పఞ్ఞవన్తో. తతియత్థే నదిమన్వవసితా బారాణసీ. దేసే, లక్ఖణే, విచ్ఛాయం, ఇత్థమ్భూతే, భాగాదికే చ అను. లక్ఖణే రుక్ఖ’మను విజ్జోతతే చన్దో. విచ్ఛాయం రుక్ఖం రుక్ఖమను తిట్ఠతి. ఇత్థమ్భూతే సాధు దేవదత్తో మాతర’మను. భాగే యదేత్థ మం అను సియా.

౧౧౭౫. ఆలిఙ్గనే పరిస్సజతి. దోసక్ఖానే పరిభాసేత్వా. నివాసనే వత్థం పరిదహిత్వా. అవఞ్ఞో పరిభవో. ఆధారే భోజనే సోకే బ్యాపనే. తత్వే సభావే. లక్ఖణాదో లక్ఖణవిచ్ఛాఇత్థమ్భూతభాగే.

౧౧౭౬. విసిట్ఠే అభిధమ్మో. ఉద్ధకమ్మే సారుప్పే వుద్ధియం పూజాయం అధికే. కులే అభిజనో. అసచ్చే లక్ఖణాదిమ్హి చతుబ్బిధే [‘అభిరభాగే (పా.౧.౪.౯౧)’ తి అభిస్స భాగవజ్జితేసు లక్ఖణాదీసు కమ్మప్పవచనీయసఞ్ఞా వుత్తా (రూపసిద్ధి-కారకతణ్డే)].

౧౧౭౭. అధికే ఇస్సరే పాఠే ఉచ్చారణే, అధిట్ఠానే పాపుణనే నిచ్ఛయే ఉపరిభాగాదికే భటనే భత్తియం విసేసనే చ అధి.

౧౧౭౮-౧౧౭౯. వామాదానే ఇతి పాఠే వామే పటిలోమే, ఆదానే గహణే. వాచాదానే పచ్చస్సోసి. పటినిధిమ్హి ముఖ్యసదిసే బుద్ధస్మా పతి. పటిబాధే నివత్తనే. పటిచ్చత్థే ‘‘పటిచ్చా’’తి పదస్స అత్థే. లక్ఖణాదికే చతుబ్బిధే.

౧౧౮౦-౧౧౮౧. సమీపే ఆదికమ్మని మరియాదే ఉద్ధకమ్మని ఇచ్ఛాయం బన్ధనే అభివిధిమ్హి చ ఆ. కిచ్ఛే ఈసత్థే నివత్తియఞ్చ అప్పసాదే ఆసీసనే సరణే వాక్యసరణే ఆ ఏవం అనుస్సరం. పతిట్ఠాయం, విమ్హయాదీసు చ ఆ.

౧౧౮౨. భూతభావే అతీతో.

౧౧౮౩. సమ్భావనే అపి దిబ్బేసు కామేసు, రతిం సో నాధిగచ్ఛతి [ధ. ప. ౧౮౭]. సమ్భావనమధికత్థవచనేన అఞ్ఞత్ర సత్తియా అవిఘాతో. సంవరణే అపిధానం.

౧౧౮౪-౧౧౮౫. అపగతో అపేతో. ఉపపత్తియం యుత్తియం ఉపేక్ఖా. ఆధిక్యే ఉపఖారియం దోణో. పుబ్బకమ్మని బుద్ధోపక్కమం కిలేసచ్ఛేదో. గయ్హాకారే పచ్చుపట్ఠానం. ఉపరిత్తే ఉపరిభావే ఉపపన్నో. అనసనే ఉపవాసో.

౧౧౮౬. ఉపదేసే ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బం. వచనపటిగ్గాహే ఏవం హోతు. ఇదమత్థే ఇదంసద్దస్స అత్థే.

౧౧౮౭. సముచ్చయే కేవలసముచ్చయే –

చీవరం పిణ్డపాతఞ్చ, పచ్చయం సయనాసనం;

అదాసి ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా [జా. ౨.౨౨.౫౫౧].

సమాహారే చక్ఖు చ సోతఞ్చ చక్ఖుసోతం. అన్వాచయో ఏకం పధానభావేన వత్వా ఇతరస్స అప్పధానభావేన వచనం, తస్మిం. సీలం రక్ఖాహి, దానఞ్చ దేహి. ఇతరీతరే సమణో చ బ్రాహ్మణో చ సమణబ్రాహ్మణా. తత్ర కేవలసముచ్చయో చ అన్వాచయో చ సమాసే నత్థి, ఇతరద్వయం సమాసేయేవ.

౧౧౮౮. పకారో తుల్యో, భేదో చ. పదత్థస్స విపల్లాసే గోతి అయమాహేతి. సమాపనే ఇచ్ఛితస్స పదస్స పరినిట్ఠాపనే.

౧౧౮౯. పజ్జం వాసద్దస్సత్థే. వవత్థితవిభాసాయం వా పరో అసరూపా. విఅవపుబ్బో ఠా గతినివత్తియం, తో, ఠాతిస్స థో, అసరూపద్విత్తఞ్చ. వవత్థితా నియమితా విభాసా వవత్థితవిభాసా. అవస్సగ్గేతి అవపుబ్బో సజ విస్సజ్జనాలిఙ్గననిమ్మానేసు.

౧౧౯౦. భూసనే అలఙ్కారే. వారణే నివారణే. పరియత్తి పరియాపుణనతా, యుత్తత్థేపి అలం. అథో అథసద్దా అనన్తరాదీసు చతూసు అత్థేసు సియుం.

౧౧౯౧. పసంసాదీసు తీసు. స్వీకారే పటిఞ్ఞాణే. ఆదినా పకాసత్థసమ్భాబ్యాకోధాదికే చత్థే నామసద్దో. అవధారణమేవత్థో.

౧౧౯౨. అనుఞ్ఞా అనుమతి. సన్తానం అనునయో. ఆలపనం సమ్బోధనం. వతసద్దో ఏకంసే దయాయం కరుణాయం హాసే పహాసే ఖేదే పరిస్సమే ఆలపనే విమ్హయే అచ్ఛరియే చ సియా.

౧౧౯౩. వాక్యారమ్భే ‘‘హన్ద వదామి తే’’తి. విసాదే ఖేదే. యావ తావ తూతి యావతావసద్దా సాకల్యే నిరవసేసే. యావదత్థం తావ గహితం. మానే పమాణే. ‘‘యావ పమాణమరియాదా-వధారణత్థకం మత’’మితి భాగురి. అవధిమ్హి పరిచ్ఛిన్నే.

౧౧౯౪. పురత్థాసద్దో పాచియం దిసాయం ఇచ్చత్థే, పురత్థే వక్ఖమానే, అగ్గతో సముద్ధే ఇచ్చత్థే చ పఠమేపి ఆదిమ్హి వత్తతి. పబన్ధే వాక్యరచనాయం వాక్యపబన్ధే పురాణాదికే. చిరన్తరే అతీతభూతే. నికటే సన్నిహితే. ఆగామికే అనాగతే.

౧౧౯౫. ఖలుసద్దో నిసేధే వాక్యాలఙ్కారే వాక్యభూసాయం అవధారణే ఏవత్థే, పసిద్ధియఞ్చ వత్తతి. అభితోసద్దో ఆసన్నే అభిముఖే ఉభయతో ఇచ్చత్థే, ఆదినా సీఘే, సాకల్యే చ అత్థే వత్తతి. ఆసన్నే అభితోయం నదీ. అభిముఖే అభితోవ తాతా. ఉభయతోఇచ్చత్థే అభితో మగ్గస్స. సీఘే అభితో అధీయిత్వా. సాకల్యే అభితో వనం దడ్ఢం.

౧౧౯౬. యద్యపిసద్దత్థే అనుగ్గహణగరహత్థే. ఏకంసత్థే అవితథత్థే. అథో పనసద్దో విసేసస్మిం అత్థే, పదపూరణత్థే చ సియా.

౧౧౯౭. హిసద్దో కారణాదీసు చతూసు అత్థేసు వత్తతి. తుసద్దో పన తత్థ చతూసు అత్థేసు మజ్ఝే హేతువజ్జే తికే అత్థే వత్తతి. కుసద్దో పాపే ఈసత్థే కుచ్ఛనే జిగుచ్ఛాయఞ్చ.

౧౧౯౮. నుకారో సంసయే, పఞ్హే చ. నానాసద్దో అనేకత్థే, వజ్జనే చ. కింసద్దో పుచ్ఛాయం, జిగుచ్ఛాయఞ్చ, అబ్యయో. తిలిఙ్గో చ, నియమే తు తిలిఙ్గోవ. వారిమ్హి ఉదకే. ముద్ధని సీసే చ, కం సుఖేపి, వుత్తఞ్చ నానత్థసఙ్గహే –

‘‘కో బ్రహ్మత్తానీలక్కేసు, సమానే సబ్బనామికే;

పావకే చ మయూరే చ, సుఖసీసజలేసు క’’న్తి.

౧౧౯౯. అమాసద్దో సహత్థే, సమీపత్థే చ, అమావాసీ, అమాగతో చ. పునసద్దో భేదే విసేసే. అపఠమే పున దదాతి. కిరసద్దో అనుస్సవే అనుక్కమేన సవనే, అరుచియఞ్చ. ఉదసద్దో అప్యత్థే పఞ్హే. వికప్పనే అత్థన్తరస్స వికప్పనే చ.

౧౨౦౦. పచ్ఛాసద్దో పతీచియం దిసాయం. చరిమే అనాగతే కాలే. సామిసద్దో తు అద్ధే భాగే, జిగుచ్ఛనే నిన్దాయఞ్చ. అద్ధే భాగే సామి వుత్తం, జిగుచ్ఛనేపి తదేవ. పాతు పకాసే పకాసనీయే, సమ్భవే ఉప్పత్తియఞ్చ. మిథోసద్దో అఞ్ఞోఞ్ఞేఇచ్చత్థే, రహోఇచ్చత్థే చ.

౧౨౦౧. హాసద్దో ఖేదే, సోకే, దుక్ఖే చ. అహహసద్దో ఖేదే, విమ్హయే అబ్భుతే చ. ధిసద్దో హింసాపనే, నిన్దాయఞ్చ. తిరియం తిరోసద్దా పిధానే వత్తన్తి. తిరియం కత్వా కణ్డఙ్గతో, తిరోకత్వా వా.

౧౨౦౨-౧౨౦౩. సఙ్ఖ్యాతాసఙ్ఖ్యాతత్థానం ఉపసగ్గనిపాతసఙ్ఖ్యాతానం అబ్యయానం పసిద్ధే పచురప్పయోగే ఏకచ్చే వా దస్సేత్వా తదఞ్ఞేపి సఙ్ఖేపనయేన దస్సేతుమాహ ‘‘తుని’’చ్చాది. ఏత్థ చ తునాదిసద్దేహి జ్జుపరియన్తేహి తదన్తావ గహితా, న హి కేవలానం ఏతేసం అబ్యయభావో సమ్భవతి. తస్సత్థో – తునపచ్చయన్తో చ తథా త్వాన తవే త్వా తుం ధా సో థా క్ఖత్తుం తో థ త్ర హిఞ్చనం హిం హం ధి హ యకారతో హింధ ధునా రహి దాని, కింస్మా వో దాచనం దాజ్జథం థత్తం జ్ఝజ్జుపచ్చయన్తో చ అబ్యయీభావసమాసో చ తునాదీనం యాదేసన్తో చ అబ్యయం నామ భవేతి. పయోగో యథా – ‘‘కాతున, కత్వాన, కాతవే, కత్వా, కాతుం, సబ్బధా, సబ్బసో, సబ్బథా, చతుక్ఖత్తుం, సబ్బతో, సబ్బత్థ, సబ్బత్ర, కుహిఞ్చనం, కుహిం, కుహం, సబ్బధి, ఇహ, యహిం, ఇధ, అధునా, ఏతరహి, ఇదాని, క్వ, కుదాచనం, కదా, అజ్జ, కథం, అఞ్ఞథత్తం, ఏకజ్ఝం, సజ్జు, ఉపనగరం, అన్తోపాసాదం, అభివన్దియ’’ఇచ్చాది. ఇదం పన సబ్బేసమ్పి అబ్యయానం సఙ్ఖేపలక్ఖణం.

‘‘సదిసం తీసు లిఙ్గేసు, సబ్బాసు చ విభత్తిసు;

వచనేసు చ సబ్బేసు, యం న బ్యేతి తదబ్యయ’’న్తి.

అబ్యయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి సకలబ్యాకరణమహావనాసఙ్గఞాణచారినా కవికుఞ్జరకేసరినా ధీమతా సిరిమహాచతురఙ్గబలేన మహామచ్చేన విరచితాయం అభిధానప్పదీపికావణ్ణనాయం సామఞ్ఞకణ్డవణ్ణనా సమత్తా.

నిగమనవణ్ణనా

౧. ‘‘సగ్గకణ్డో చా’’త్యాదినా అభిధానప్పదీపికాయం కపాలతేలవట్టిసదిసేన కణ్డత్తయేన సమఙ్గితా దీపితా.

౨. ‘‘తిదివే’’త్యాదినా తోటకేన తస్సా పయోజనం కథితం. తస్సత్థో – యో నరో కత్తుభూతో తిదివే దేవలోకే, బ్రహ్మలోకే చ మహియం మనుస్సలోకే, భుజగావసథే నాగలోకే చాతి ఏతేసు తీసు ఠానేసు సన్నిహితానం సకలత్థానం సబ్బేసం అభిధేయ్యానం సమవ్హయస్స అభిధానస్స దీపనియం పకాసనియం ఇహ అభిధానప్పదీపికాయం సవనధారణాదినా కుసలో ఛేకో హోతి, స నరో మహామునినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనే సుత్తాభిధమ్మవినయసఙ్ఖాతే వచనే పటు ఛేకో హోతి, పటుత్తాయేవ మతిమా నామ హోతీతి.

౩-౯. ఇదాని యస్స రఞ్ఞో విహారే వసిత్వా అయం గన్థో విరచితో, తస్స నామగుణనివాసకరణప్పకారవిహారగుణనామాదీని దస్సేత్వా అత్తనో చ నామగుణే దస్సేతుం సత్త గాథా వుత్తా.

తత్ర దుతియా భుజఙ్గప్పయాతం నామ. తాసం అయం సమ్బన్ధాధిప్పాయా అత్థవణ్ణనా – యో పరక్కమభుజో నామ భూపాలో రాజా కారేసి, రక్ఖేసీతి చ ఇమినా సమ్బన్ధో. కింగుణో సో రాజా? గుణభూసనో సద్ధాదిగుణాలఙ్కారధరో. తేజస్సీ తేజోయుత్తో. జయీ అరిజయేన యుత్తో. కేసరివిక్కమో కేసరసీహో వియ సూరగుణయుత్తో, వీరియవా చ. స కత్థ నివాసీ? సో రాజా లఙ్కాయమాసి లఙ్కానామకే దీపే నివాసనసీలో. చిరం చిరకాలం విభిన్నం తిధా విభిన్నం నికాయత్తయస్మిం నికాయత్తయం భిక్ఖుసఙ్ఘం సమ్మా నయేన హేతునా సమగ్గే సమగ్గం కారేసి, కారితన్తోయం కరోతీతి కమ్మికో, తథా సదేహంవ అత్తనో కాయం ఇవ నిచ్చాదరో హుత్వా దీఘకాలం మహగ్ఘేహి చ పచ్చయేహి తం నికాయత్తయం రక్ఖేసి.

తథా యేన రఞ్ఞా యథా కిత్తియా అత్తనో సద్ధాదికిత్తియా కరణభూతాయ లఙ్కా అత్తనో నివాసనట్ఠానభూతా కమ్మభూతా సమ్బాధీకతా సఙ్కటీకతా అనోకాసీకతా, తథా విహారేహి గామేహి ఆరామేహి ఖేత్తేహి వాపీహి చ లఙ్కా సమ్బాధీకతా.

తథా యస్స రఞ్ఞో సబ్బకామదదం అఞ్ఞేహి అసాధారణం అనుగ్గహం పత్వా పాపుణనహేతు అహం విబుధగోచరం పణ్డితవిసయం గన్థకారత్తం పత్తో, తేన రఞ్ఞా కారితే పాసాదగోపురాదివిభూసితే, సగ్గకణ్డే దేవలోకస్స కణ్డసదిసే, సతోయాసయస్మిం సాదుసలిలాసయసమన్నాగతే, పటిబిమ్బితే భగవతో నివాసనట్ఠానజేతవనమహావిహారస్స పటిబిమ్బభూతే, సాధుసమ్మతే సాధువిహారోతి సమ్మతే, సాధూహి వా సమ్మతే సరోగామసమూహమ్హి సలిలాసయభిక్ఖాచారయుత్తగామసమూహసమన్నాగతే మహాజేతవనాఖ్యమ్హి విహారే వసతా నివాసం కుబ్బతా సన్తవుత్తినా సన్తచారినా సద్ధమ్మట్ఠితికామేన ధీమతా అతిసయఞాణయుత్తేన మోగ్గల్లానేన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స దుతియఅగ్గసావకభూతస్స ఆయస్మతో ఇద్ధిమతో మహామోగ్గల్లానస్స నామధేయ్యేన థేరేన ఏసా అభిధానప్పదీపికా రచితాతి.

నిగమనకథా

యద్యత్ర దోసోణుపమాణసమ్భవో,

గుణీసు వీధిమ్పి తథా విగాహతే;

యథా జలం భోజనమ్పి జన్తువా,

చతుప్పదో వాప్యచరో కణణ్యపి.

అసమ్పవేదిదస్సనాయ భాసితే,

గుణో చ దోసో చ సదా వివిజ్జరే;

తతో బుధా మే నవధానతా భవం,

ఖమన్తు దోసం గుణతం నయన్తు వా.

యో సీహసూరో సితకుఞ్జరిన్దో,

రాజాధిరాజా అహు తమ్బదీపే;

దుబ్బారనాగాదిజితో నరిన్దో,

సుకన్తభీమాదిగుణోపపన్నో.

తన్నామధేయ్యో తదనుబ్బాదజాతో,

సద్ధాదియుత్తో చతుసేతిభిన్దో;

నాగాదిథామో అతిదుప్పసయ్హో,

ఉళారపఞ్ఞో ధితిమా యసస్సీ.

తేనాహమచ్చన్తమనుగ్గహీతో,

అనఞ్ఞసాధారణసఙ్గహేన;

సఙ్ఖేపతోకాసిమిమం విసుద్ధి-

సంవణ్ణనం సోతుహితం సుబోధం.

రాజా పజం రక్ఖతు సప్పజంవ,

ధమ్మఞ్చ లోకాపి సమాచరన్తు;

పూరేన్తు అత్థా సుపకప్పితా చ,

కాలేన దేవోపి పవస్సతూతి.

అభిధానప్పదీపికాటీకా నిట్ఠితా.