౪. మహావగ్గో

౧. అనుపుబ్బవిహారసుత్తం

౩౨. [దీ. ని. ౩.౩౪౪, ౩౫౯] ‘‘నవయిమే, భిక్ఖవే, అనుపుబ్బవిహారా. కతమే నవ? [ఏత్థ సీ. పీ. పోత్థకేసు ‘‘ఇధ భిక్ఖవే భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’ తిఆదినా విత్థరేన పాఠో దిస్సతి] పఠమం ఝానం, దుతియం ఝానం, తతియం ఝానం, చతుత్థం ఝానం, ఆకాసానఞ్చాయతనం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, సఞ్ఞావేదయితనిరోధో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, నవ అనుపుబ్బవిహారా’’తి. పఠమం.

౨. అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తిసుత్తం

౩౩. ‘‘నవయిమా, భిక్ఖవే [నవ భిక్ఖవే (?)], అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో దేసేస్సామి, తం సుణాథ…పే… కతమా చ, భిక్ఖవే, నవ అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో? యత్థ కామా నిరుజ్ఝన్తి, యే చ కామే నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ కామా నిరుజ్ఝన్తి, కే చ కామే నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్థ కామా నిరుజ్ఝన్తి, తే చ కామే నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ వితక్కవిచారా నిరుజ్ఝన్తి, యే చ వితక్కవిచారే నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ వితక్కవిచారా నిరుజ్ఝన్తి, కే చ వితక్కవిచారే నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; ఏత్థ వితక్కవిచారా నిరుజ్ఝన్తి, తే చ వితక్కవిచారే నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ పీతి నిరుజ్ఝతి, యే చ పీతిం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ పీతి నిరుజ్ఝతి, కే చ పీతిం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; ఏత్థ పీతి నిరుజ్ఝతి, తే చ పీతిం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ ఉపేక్ఖాసుఖం నిరుజ్ఝతి, యే చ ఉపేక్ఖాసుఖం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ ఉపేక్ఖాసుఖం నిరుజ్ఝతి, కే చ ఉపేక్ఖాసుఖం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; ఏత్థ ఉపేక్ఖాసుఖం నిరుజ్ఝతి, తే చ ఉపేక్ఖాసుఖం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ రూపసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, యే చ రూపసఞ్ఞం [యత్థ రూపసఞ్ఞా నిరుజ్ఝన్తి, యే చ రూపసఞ్ఞా (సీ. స్యా. పీ.)] నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ రూపసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, కే చ రూపసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనన్తో ఆకాసోతి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్థ రూపసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, తే చ రూపసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, యే చ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, కే చ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్థ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, తే చ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, యే చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, కే చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్థ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, తే చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, యే చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, కే చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, తే చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య.

‘‘యత్థ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, యే చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి, ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో నిచ్ఛాతా నిబ్బుతా తిణ్ణా పారఙ్గతా తదఙ్గేనా’తి వదామి. ‘కత్థ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, కే చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి – అహమేతం న జానామి అహమేతం న పస్సామీ’తి, ఇతి యో ఏవం వదేయ్య, సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్థ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతి, తే చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తీ’తి. అద్ధా, భిక్ఖవే, అసఠో అమాయావీ ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దేయ్య అనుమోదేయ్య; ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా నమస్సమానో పఞ్జలికో పయిరుపాసేయ్య. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, నవ అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో’’తి. దుతియం.

౩. నిబ్బానసుఖసుత్తం

౩౪. ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సుఖమిదం, ఆవుసో, నిబ్బానం. సుఖమిదం, ఆవుసో, నిబ్బాన’’న్తి. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఉదాయీ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం పనేత్థ, ఆవుసో సారిపుత్త, సుఖం యదేత్థ నత్థి వేదయిత’’న్తి? ‘‘ఏతదేవ ఖ్వేత్థ, ఆవుసో, సుఖం యదేత్థ నత్థి వేదయితం. పఞ్చిమే, ఆవుసో, కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా – ఇమే ఖో, ఆవుసో, పఞ్చ కామగుణా. యం ఖో, ఆవుసో, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతావుసో, కామసుఖం.

‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో పీతిసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే పీతిసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనన్తో ఆకాసోతి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో రూపసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే రూపసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ, నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, స్వస్స హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స తే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స హోతి ఆబాధో. యో ఖో పనావుసో, ఆబాధో దుక్ఖమేతం వుత్తం భగవతా. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బానం.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. ఇమినాపి ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా సుఖం నిబ్బాన’’న్తి. తతియం.

౪. గావీఉపమాసుత్తం

౩౫. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గావీ పబ్బతేయ్యా బాలా అబ్యత్తా అఖేత్తఞ్ఞూ అకుసలా విసమే పబ్బతే చరితుం. తస్సా ఏవమస్స – ‘యంనూనాహం అగతపుబ్బఞ్చేవ దిసం గచ్ఛేయ్యం, అఖాదితపుబ్బాని చ తిణాని ఖాదేయ్యం, అపీతపుబ్బాని చ పానీయాని పివేయ్య’న్తి. సా పురిమం పాదం న సుప్పతిట్ఠితం పతిట్ఠాపేత్వా పచ్ఛిమం పాదం ఉద్ధరేయ్య. సా న చేవ అగతపుబ్బం దిసం గచ్ఛేయ్య, న చ అఖాదితపుబ్బాని తిణాని ఖాదేయ్య, న చ అపీతపుబ్బాని పానీయాని పివేయ్య; యస్మిం చస్సా పదేసే ఠితాయ ఏవమస్స – ‘యంనూనాహం అగతపుబ్బఞ్చేవ దిసం గచ్ఛేయ్యం, అఖాదితపుబ్బాని చ తిణాని ఖాదేయ్యం, అపీతపుబ్బాని చ పానీయాని పివేయ్య’న్తి తఞ్చ పదేసం న సోత్థినా పచ్చాగచ్ఛేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సా, భిక్ఖవే, గావీ పబ్బతేయ్యా బాలా అబ్యత్తా అఖేత్తఞ్ఞూ అకుసలా విసమే పబ్బతే చరితుం. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు బాలో అబ్యత్తో అఖేత్తఞ్ఞూ అకుసలో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; సో తం నిమిత్తం న ఆసేవతి న భావేతి న బహులీకరోతి న స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో న సక్కోతి వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం. తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో న సక్కోతి వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు ఉభతో భట్ఠో ఉభతో పరిహీనో, సేయ్యథాపి సా గావీ పబ్బతేయ్యా బాలా అబ్యత్తా అఖేత్తఞ్ఞూ అకుసలా విసమే పబ్బతే చరితుం’’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గావీ పబ్బతేయ్యా పణ్డితా బ్యత్తా ఖేత్తఞ్ఞూ కుసలా విసమే పబ్బతే చరితుం. తస్సా ఏవమస్స – ‘యంనూనాహం అగతపుబ్బఞ్చేవ దిసం గచ్ఛేయ్యం, అఖాదితపుబ్బాని చ తిణాని ఖాదేయ్యం, అపీతపుబ్బాని చ పానీయాని పివేయ్య’న్తి. సా పురిమం పాదం సుప్పతిట్ఠితం పతిట్ఠాపేత్వా పచ్ఛిమం పాదం ఉద్ధరేయ్య. సా అగతపుబ్బఞ్చేవ దిసం గచ్ఛేయ్య, అఖాదితపుబ్బాని చ తిణాని ఖాదేయ్య, అపీతపుబ్బాని చ పానీయాని పివేయ్య. యస్మిం చస్సా పదేసే ఠితాయ ఏవమస్స – ‘యంనూనాహం అగతపుబ్బఞ్చేవ దిసం గచ్ఛేయ్యం, అఖాదితపుబ్బాని చ తిణాని ఖాదేయ్యం, అపీతపుబ్బాని చ పానీయాని పివేయ్య’న్తి తఞ్చ పదేసం సోత్థినా పచ్చాగచ్ఛేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సా, భిక్ఖవే, గావీ పబ్బతేయ్యా పణ్డితా బ్యత్తా ఖేత్తఞ్ఞూ కుసలా విసమే పబ్బతే చరితుం. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు పణ్డితో బ్యత్తో ఖేత్తఞ్ఞూ కుసలో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో దుతియం ఝానం అనభిహింసమానో వితక్కవిచారానం వూపసమా… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరేయ్యం సతో చ సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేయ్యం యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీతి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో తతియం ఝానం అనభిహింసమానో పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో చతుత్థం ఝానం అనభిహింసమానో సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనన్తో ఆకాసోతి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో ఆకాసానఞ్చాయతనం అనభిహింసమానో సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా …పే… ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అనభిహింసమానో సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం అనభిహింసమానో సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అనభిహింసమానో సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. సో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం అనభిహింసమానో సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తం తదేవ సమాపత్తిం సమాపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి, తస్స ముదు చిత్తం హోతి కమ్మఞ్ఞం. ముదునా కమ్మఞ్ఞేన చిత్తేన అప్పమాణో సమాధి హోతి సుభావితో. సో అప్పమాణేన సమాధినా సుభావితేన యస్స యస్స అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయస్స ధమ్మస్స చిత్తం అభినిన్నామేతి అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభవేయ్యం, ఏకోపి హుత్వా బహుధా అస్సం, బహుధాపి హుత్వా ఏకో అస్సం…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖతి – దిబ్బాయ సోతధాతుయా…పే… సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానేయ్యం, సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, వీతరాగం వా చిత్తం వీతరాగం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, సదోసం వా చిత్తం సదోసం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, వీతదోసం వా చిత్తం వీతదోసం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, సమోహం వా చిత్తం సమోహం చిత్తన్తి పజానేయ్యం, వీతమోహం వా చిత్తం… సంఖిత్తం వా చిత్తం… విక్ఖిత్తం వా చిత్తం… మహగ్గతం వా చిత్తం… అమహగ్గతం వా చిత్తం… సఉత్తరం వా చిత్తం… అనుత్తరం వా చిత్తం… సమాహితం వా చిత్తం… అసమాహితం వా చిత్తం… విముత్తం వా చిత్తం… అవిముత్తం వా చిత్తం అవిముత్తం చిత్తన్తి పజానేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరేయ్యం, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతి ఆయతనే’’తి. చతుత్థం.

౫. ఝానసుత్తం

౩౬. ‘‘పఠమమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; దుతియమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; తతియమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; చతుత్థమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; ఆకాసానఞ్చాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; విఞ్ఞాణఞ్చాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి; సఞ్ఞావేదయితనిరోధమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామి.

‘‘‘పఠమమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేతి [పతిట్ఠాపేతి (స్యా.), పటిపాదేతి (క.) మ. ని. ౨.౧౩౩ పస్సితబ్బం]. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేత్వా [పతిట్ఠాపేత్వా (స్యా.), పటిపాదేత్వా (క.)] అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’న్తి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఇస్సాసో వా ఇస్సాసన్తేవాసీ వా తిణపురిసరూపకే వా మత్తికాపుఞ్జే వా యోగ్గం కరిత్వా, సో అపరేన సమయేన దూరేపాతీ చ హోతి అక్ఖణవేధీ చ మహతో చ కాయస్స పదాలేతా [పదాలితా (క.) అ. ని. ౩.౧౩౪; ౪.౧౮౧]; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’న్తి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. ‘పఠమమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘దుతియమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ…పే… తతియమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ… ‘చతుత్థమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’న్తి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఇస్సాసో వా ఇస్సాసన్తేవాసీ వా తిణపురిసరూపకే వా మత్తికాపుఞ్జే వా యోగ్గం కరిత్వా, సో అపరేన సమయేన దూరేపాతీ చ హోతి అక్ఖణవేధీ చ మహతో చ కాయస్స పదాలేతా; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా, దుక్ఖస్స చ పహానా, పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం…పే… అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. ‘చతుత్థమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’న్తి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఇస్సాసో వా ఇస్సాసన్తేవాసీ వా తిణపురిసరూపకే వా మత్తికాపుఞ్జే వా యోగ్గం కరిత్వా, సో అపరేన సమయేన దూరేపాతీ చ హోతి అక్ఖణవేధీ చ మహతో చ కాయస్స పదాలేతా; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం…పే… అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. ‘ఆకాసానఞ్చాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమ్పాహం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’న్తి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఇస్సాసో వా ఇస్సాసన్తేవాసీ వా తిణపురిసరూపకే వా మత్తికాపుఞ్జే వా యోగ్గం కరిత్వా, సో అపరేన సమయేన దూరేపాతీ చ హోతి అక్ఖణవేధీ చ మహతో చ కాయస్స పదాలేతా; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేతి. సో తేహి ధమ్మేహి చిత్తం పటివాపేత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’న్తి. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి. నో చే ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, తేనేవ ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. ‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమ్పాహం, నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం వదామీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, యావతా సఞ్ఞాసమాపత్తి తావతా అఞ్ఞాపటివేధో. యాని చ ఖో ఇమాని, భిక్ఖవే, నిస్సాయ ద్వే ఆయతనాని – నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి చ సఞ్ఞావేదయితనిరోధో చ, ఝాయీహేతే, భిక్ఖవే, సమాపత్తికుసలేహి సమాపత్తివుట్ఠానకుసలేహి సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠహిత్వా సమ్మా అక్ఖాతబ్బానీతి వదామీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. ఆనన్దసుత్తం

౩౭. ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. తత్ర ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –

‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో! యావఞ్చిదం తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్బాధే ఓకాసాధిగమో అనుబుద్ధో సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ. తదేవ నామ చక్ఖుం భవిస్సతి తే రూపా తఞ్చాయతనం నో పటిసంవేదిస్సతి [పటిసంవేదయతి (క.)]. తదేవ నామ సోతం భవిస్సతి తే సద్దా తఞ్చాయతనం నో పటిసంవేదిస్సతి. తదేవ నామ ఘానం భవిస్సతి తే గన్ధా తఞ్చాయతనం నో పటిసంవేదిస్సతి. సావ నామ జివ్హా భవిస్సతి తే రసా తఞ్చాయతనం నో పటిసంవేదిస్సతి. సోవ నామ కాయో భవిస్సతి తే ఫోట్ఠబ్బా తఞ్చాయతనం నో పటిసంవేదిస్సతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఉదాయీ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘సఞ్ఞీమేవ ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, తదాయతనం నో పటిసంవేదేతి ఉదాహు అసఞ్ఞీ’’తి? ‘‘సఞ్ఞీమేవ ఖో, ఆవుసో, తదాయతనం నో పటిసంవేదేతి, నో అసఞ్ఞీ’’తి.

‘‘కింసఞ్ఞీ పనావుసో, తదాయతనం నో పటిసంవేదేతీ’’తి? ‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు, సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవంసఞ్ఞీపి ఖో, ఆవుసో, తదాయతనం నో పటిసంవేదేతి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవంసఞ్ఞీపి ఖో, ఆవుసో, తదాయతనం నో పటిసంవేదేతి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవంసఞ్ఞీపి ఖో, ఆవుసో, తదాయతనం నో పటిసంవేదేతీ’’తి.

‘‘ఏకమిదాహం, ఆవుసో, సమయం సాకేతే విహరామి అఞ్జనవనే మిగదాయే. అథ ఖో, ఆవుసో, జటిలవాసికా [జటిలగాహియా (సీ. పీ.), జడిలభాగికా (స్యా.)] భిక్ఖునీ యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో, ఆవుసో, జటిలవాసికా భిక్ఖునీ మం ఏతదవోచ – ‘యాయం, భన్తే ఆనన్ద, సమాధి న చాభినతో న చాపనతో న చ ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో [ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితవతో (సీ. స్యా. కం. పీ.), ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారివావటో (క.) అ. ని. ౩.౧౦౨; ౫.౨౭; దీ. ని. ౩.౩౫౫], విముత్తత్తా ఠితో, ఠితత్తా సన్తుసితో, సన్తుసితత్తా నో పరితస్సతి. అయం, భన్తే ఆనన్ద, సమాధి కింఫలో వుత్తో భగవతా’’’తి?

‘‘ఏవం వుత్తే, సోహం, ఆవుసో, జటిలవాసికం భిక్ఖునిం ఏతదవోచం – ‘యాయం, భగిని, సమాధి న చాభినతో న చాపనతో న చ ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో, విముత్తత్తా ఠితో, ఠితత్తా సన్తుసితో, సన్తుసితత్తా నో పరితస్సతి. అయం, భగిని, సమాధి అఞ్ఞాఫలో వుత్తో భగవతా’తి. ఏవంసఞ్ఞీపి ఖో, ఆవుసో, తదాయతనం నో పటిసంవేదేతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. లోకాయతికసుత్తం

౩౮. అథ ఖో ద్వే లోకాయతికా బ్రాహ్మణా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే బ్రాహ్మణా భగవన్తం ఏతదవోచుం –

‘‘పూరణో, భో గోతమ, కస్సపో సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి – ‘చరతో చ మే తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠిత’న్తి. సో ఏవమాహ – ‘అహం అనన్తేన ఞాణేన అనన్తం లోకం జానం పస్సం విహరామీ’తి. అయమ్పి [అయమ్పి హి (స్యా. క.)], భో గోతమ, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి – ‘చరతో చ మే తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠిత’న్తి. సో [సోపి (?)] ఏవమాహ – ‘అహం అనన్తేన ఞాణేన అనన్తం లోకం జానం పస్సం విహరామీ’తి. ఇమేసం, భో గోతమ, ఉభిన్నం ఞాణవాదానం ఉభిన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞం విపచ్చనీకవాదానం కో సచ్చం ఆహ కో ముసా’’తి?

‘‘అలం, బ్రాహ్మణా! తిట్ఠతేతం – ‘ఇమేసం ఉభిన్నం ఞాణవాదానం ఉభిన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞం విపచ్చనీకవాదానం కో సచ్చం ఆహ కో ముసా’తి. ధమ్మం వో, బ్రాహ్మణా, దేసేస్సామి, తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో తే బ్రాహ్మణా భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణా, చత్తారో పురిసా చతుద్దిసా ఠితా పరమేన జవేన చ సమన్నాగతా పరమేన చ పదవీతిహారేన. తే ఏవరూపేన జవేన సమన్నాగతా అస్సు, సేయ్యథాపి నామ దళ్హధమ్మా [దళ్హధమ్మో (సబ్బత్థ) అ. ని. ౪.౪౫; మ. ని. ౧.౧౧౬ చ, తంసంవణ్ణనాటీకాయో చ మోగ్గల్లానబ్యాకరణఞ్చ ఓలోకేతబ్బా] ధనుగ్గహో సిక్ఖితో కతహత్థో కతూపాసనో లహుకేన అసనేన అప్పకసిరేన తిరియం తాలచ్ఛాయం [తాలచ్ఛాతిం (సీ. స్యా. పీ.), తాలచ్ఛాదిం (క.) అ. ని. ౪.౪౫; మ. ని. ౧.౧౬౧ పస్సితబ్బం] అతిపాతేయ్య; ఏవరూపేన చ పదవీతిహారేన, సేయ్యథాపి నామ పురత్థిమా సముద్దా పచ్ఛిమో సముద్దో అథ పురత్థిమాయ దిసాయ ఠితో పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం గమనేన లోకస్స అన్తం పాపుణిస్సామీ’తి. సో అఞ్ఞత్రేవ అసితపీతఖాయితసాయితా అఞ్ఞత్ర ఉచ్చారపస్సావకమ్మా అఞ్ఞత్ర నిద్దాకిలమథపటివినోదనా వస్ససతాయుకో వస్ససతజీవీ వస్ససతం గన్త్వా అప్పత్వావ లోకస్స అన్తం అన్తరా కాలం కరేయ్య. అథ పచ్ఛిమాయ దిసాయ…పే… అథ ఉత్తరాయ దిసాయ… అథ దక్ఖిణాయ దిసాయ ఠితో పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం గమనేన లోకస్స అన్తం పాపుణిస్సామీ’తి. సో అఞ్ఞత్రేవ అసితపీతఖాయితసాయితా అఞ్ఞత్ర ఉచ్చారపస్సావకమ్మా అఞ్ఞత్ర నిద్దాకిలమథపటివినోదనా వస్ససతాయుకో వస్ససతజీవీ వస్ససతం గన్త్వా అప్పత్వావ లోకస్స అన్తం అన్తరా కాలం కరేయ్య. తం కిస్స హేతు? నాహం, బ్రాహ్మణా, ఏవరూపాయ సన్ధావనికాయ లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం దట్ఠేయ్యం పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చాహం, బ్రాహ్మణా, అప్పత్వావ లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామి.

‘‘పఞ్చిమే, బ్రాహ్మణా, కామగుణా అరియస్స వినయే లోకోతి వుచ్చతి. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా; సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా; ఇమే ఖో, బ్రాహ్మణా, పఞ్చ కామగుణా అరియస్స వినయే లోకోతి వుచ్చతి.

‘‘ఇధ, బ్రాహ్మణా, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణా, ‘భిక్ఖు లోకస్స అన్తమాగమ్మ, లోకస్స అన్తే విహరతి’. తమఞ్ఞే ఏవమాహంసు – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’తి. అహమ్పి హి [అహమ్పి (సీ. పీ.)], బ్రాహ్మణా, ఏవం వదామి – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’’’తి.

‘‘పున చపరం, బ్రాహ్మణా, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణా, ‘భిక్ఖు లోకస్స అన్తమాగమ్మ లోకస్స అన్తే విహరతి’. తమఞ్ఞే ఏవమాహంసు – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’తి. అహమ్పి హి, బ్రాహ్మణా, ఏవం వదామి – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’’’తి.

‘‘పున చపరం, బ్రాహ్మణా, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణా, ‘భిక్ఖు లోకస్స అన్తమాగమ్మ లోకస్స అన్తే విహరతి’. తమఞ్ఞే ఏవమాహంసు – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’తి. అహమ్పి హి, బ్రాహ్మణా, ఏవం వదామి – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’’’తి.

‘‘పున చపరం, బ్రాహ్మణా, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణా, ‘భిక్ఖు లోకస్స అన్తమాగమ్మ లోకస్స అన్తే విహరతి’. తమఞ్ఞే ఏవమాహంసు – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’తి. అహమ్పి హి, బ్రాహ్మణా, ఏవం వదామి – ‘అయమ్పి లోకపరియాపన్నో, అయమ్పి అనిస్సటో లోకమ్హా’’’తి.

‘‘పున చపరం, బ్రాహ్మణా, భిక్ఖు సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణా, ‘భిక్ఖు లోకస్స అన్తమాగమ్మ లోకస్స అన్తే విహరతి తిణ్ణో లోకే విసత్తిక’’’న్తి. సత్తమం.

౮. దేవాసురసఙ్గామసుత్తం

౩౯. ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, దేవాసురసఙ్గామో సముపబ్యూళ్హో [సముపబ్బూళ్హో (సీ. పీ.)] అహోసి. తస్మిం ఖో పన, భిక్ఖవే, సఙ్గామే అసురా జినింసు, దేవా పరాజయింసు [పరాజియింసు (సీ. స్యా. క.)]. పరాజితా చ, భిక్ఖవే, దేవా [దేవా భీతా (పీ.)] అపయింసుయేవ [అపయంస్వేవ (సీ.)] ఉత్తరేనాభిముఖా, అభియింసు [అభియంసు (సీ.)] అసురా. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దేవానం ఏతదహోసి – ‘అభియన్తేవ ఖో అసురా. యంనూన మయం దుతియమ్పి అసురేహి సఙ్గామేయ్యామా’తి. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దేవా అసురేహి సఙ్గామేసుం. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అసురావ జినింసు, దేవా పరాజయింసు. పరాజితా చ, భిక్ఖవే, దేవా అపయింసుయేవ ఉత్తరేనాభిముఖా, అభియింసు అసురా’’.

అథ ఖో, భిక్ఖవే, దేవానం ఏతదహోసి – ‘అభియన్తేవ ఖో అసురా. యంనూన మయం తతియమ్పి అసురేహి సఙ్గామేయ్యామా’తి. తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దేవా అసురేహి సఙ్గామేసుం. తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అసురావ జినింసు, దేవా పరాజయింసు. పరాజితా చ, భిక్ఖవే, దేవా భీతా దేవపురంయేవ పవిసింసు. దేవపురగతానఞ్చ పన [పున (క.)], భిక్ఖవే, దేవానం ఏతదహోసి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దాని మయం ఏతరహి అత్తనా విహరామ అకరణీయా అసురేహీ’తి. అసురానమ్పి, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దాని దేవా ఏతరహి అత్తనా విహరన్తి అకరణీయా అమ్హేహీ’తి.

‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, దేవాసురసఙ్గామో సముపబ్యూళ్హో అహోసి. తస్మిం ఖో పన, భిక్ఖవే, సఙ్గామే దేవా జినింసు, అసురా పరాజయింసు. పరాజితా చ, భిక్ఖవే, అసురా అపయింసుయేవ దక్ఖిణేనాభిముఖా, అభియింసు దేవా. అథ ఖో, భిక్ఖవే, అసురానం ఏతదహోసి – ‘అభియన్తేవ ఖో దేవా. యంనూన మయం దుతియమ్పి దేవేహి సఙ్గామేయ్యామా’తి. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అసురా దేవేహి సఙ్గామేసుం. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దేవా జినింసు, అసురా పరాజయింసు. పరాజితా చ, భిక్ఖవే, అసురా అపయింసుయేవ దక్ఖిణేనాభిముఖా, అభియింసు దేవా’’.

అథ ఖో, భిక్ఖవే, అసురానం ఏతదహోసి – ‘అభియన్తేవ ఖో దేవా. యంనూన మయం తతియమ్పి దేవేహి సఙ్గామేయ్యామా’తి. తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అసురా దేవేహి సఙ్గామేసుం. తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దేవా జినింసు, అసురా పరాజయింసు. పరాజితా చ, భిక్ఖవే, అసురా భీతా అసురపురంయేవ పవిసింసు. అసురపురగతానఞ్చ పన, భిక్ఖవే, అసురానం ఏతదహోసి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దాని మయం ఏతరహి అత్తనా విహరామ అకరణీయా దేవేహీ’తి. దేవానమ్పి, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దాని అసురా ఏతరహి అత్తనా విహరన్తి అకరణీయా అమ్హేహీ’తి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, యస్మిం సమయే భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖుస్స ఏవం హోతి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దానాహం ఏతరహి అత్తనా విహరామి అకరణీయో మారస్సా’తి. మారస్సాపి, భిక్ఖవే, పాపిమతో ఏవం హోతి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దాని భిక్ఖు ఏతరహి అత్తనా విహరతి అకరణీయో మయ్హ’’’న్తి.

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖుస్స ఏవం హోతి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దానాహం ఏతరహి అత్తనా విహరామి అకరణీయో మారస్సా’తి. మారస్సాపి, భిక్ఖవే, పాపిమతో ఏవం హోతి – ‘భీరుత్తానగతేన ఖో దాని భిక్ఖు ఏతరహి అత్తనా విహరతి, అకరణీయో మయ్హ’’’న్తి.

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్తమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో తిణ్ణో లోకే విసత్తిక’’’న్తి.

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి… సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి… సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి… సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్తమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో తిణ్ణో లోకే విసత్తిక’’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. నాగసుత్తం

౪౦. ‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే ఆరఞ్ఞికస్స నాగస్స గోచరపసుతస్స హత్థీపి హత్థినియోపి హత్థికలభాపి హత్థిచ్ఛాపాపి పురతో పురతో గన్త్వా తిణగ్గాని ఛిన్దన్తి, తేన, భిక్ఖవే, ఆరఞ్ఞికో నాగో అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే ఆరఞ్ఞికస్స నాగస్స గోచరపసుతస్స హత్థీపి హత్థినియోపి హత్థికలభాపి హత్థిచ్ఛాపాపి ఓభగ్గోభగ్గం సాఖాభఙ్గం ఖాదన్తి, తేన, భిక్ఖవే, ఆరఞ్ఞికో నాగో అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే ఆరఞ్ఞికస్స నాగస్స ఓగాహం ఓతిణ్ణస్స హత్థీపి హత్థినియోపి హత్థికలభాపి హత్థిచ్ఛాపాపి పురతో పురతో గన్త్వా సోణ్డాయ ఉదకం ఆలోళేన్తి, తేన, భిక్ఖవే, ఆరఞ్ఞికో నాగో అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే ఆరఞ్ఞికస్స నాగస్స ఓగాహా ఉత్తిణ్ణస్స హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి, తేన, భిక్ఖవే, ఆరఞ్ఞికో నాగో అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి.

‘‘తస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే ఆరఞ్ఞికస్స నాగస్స ఏవం హోతి – ‘అహం ఖో ఏతరహి ఆకిణ్ణో విహరామి హత్థీహి హత్థినీహి హత్థికలభేహి హత్థిచ్ఛాపేహి. ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదామి, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చ మే సాఖాభఙ్గం ఖాదన్తి [ఖాదితం (స్యా. క.) మహావ. ౪౬౭ పస్సితబ్బం], ఆవిలాని చ పానీయాని పివామి, ఓగాహా చ [ఓగాహాపి చ (స్యా. క.) మహావ. ౪౬౭ పస్సితబ్బం] మే ఉత్తిణ్ణస్స హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి. యంనూనాహం ఏకో గణస్మా వూపకట్ఠో విహరేయ్య’న్తి. సో అపరేన సమయేన ఏకో గణస్మా వూపకట్ఠో విహరతి, అచ్ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదతి, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చస్స సాఖాభఙ్గం న ఖాదన్తి [న ఓభగ్గోభగ్గఞ్చ సాఖాభఙ్గ ఖాదతి (స్యా. క.)], అనావిలాని చ పానీయాని పివతి, ఓగాహా చస్స ఉత్తిణ్ణస్స న హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి.

‘‘తస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే ఆరఞ్ఞికస్స నాగస్స ఏవం హోతి – ‘అహం ఖో పుబ్బే ఆకిణ్ణో విహాసిం హత్థీహి హత్థినీహి హత్థికలభేహి హత్థిచ్ఛాపేహి, ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదిం, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చ మే సాఖాభఙ్గం ఖాదింసు, ఆవిలాని చ పానీయాని అపాయిం, ఓగాహా [ఏత్థ పిసద్దో సబ్బత్థపి నత్థి] చ మే ఉత్తిణ్ణస్స హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో అగమంసు. సోహం ఏతరహి ఏకో గణస్మా వూపకట్ఠో విహరామి, అచ్ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదామి, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చ మే సాఖాభఙ్గం న ఖాదన్తి, అనావిలాని చ పానీయాని పివామి, ఓగాహా చ మే ఉత్తిణ్ణస్స న హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తీ’తి. సో సోణ్డాయ సాఖాభఙ్గం భఞ్జిత్వా సాఖాభఙ్గేన కాయం పరిమజ్జిత్వా అత్తమనో సోణ్డం సంహరతి [కణ్డుం సంహన్తి (సీ. పీ.) కణ్డుం సంహనతి (స్యా.), ఏత్థ కణ్డువనదుక్ఖం వినేతీతి అత్థో],.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, యస్మిం సమయే భిక్ఖు ఆకిణ్ణో విహరతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రఞ్ఞా రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి, తస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖుస్స ఏవం హోతి – ‘అహం ఖో ఏతరహి ఆకిణ్ణో విహరామి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రఞ్ఞా రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి. యంనూనాహం ఏకో గణస్మా వూపకట్ఠో విహరేయ్య’న్తి. సో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. సో అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా.

‘‘సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి; బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి; థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి; ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి; విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతి. సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో అత్తమనో సోణ్డం సంహరతి [కణ్డుం సంహన్తి (సీ. పీ.), కణ్డుం సంహనతి (స్యా.), ఏత్థ కణ్డువనసదిసం ఝానపటిపక్ఖం కిలేసదుక్ఖం వినేతీతి అత్థో]. వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో అత్తమనో సోణ్డం సంహరతి.

‘‘సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో అత్తమనో సోణ్డం సంహరతి. సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి… సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి… సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి… సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. సో అత్తమనో సోణ్డం సంహరతీ’’తి. నవమం.

౧౦. తపుస్ససుత్తం

౪౧. ఏకం సమయం భగవా మల్లేసు విహరతి ఉరువేలకప్పం నామ మల్లానం నిగమో. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఉరువేలకప్పం పిణ్డాయ పావిసి. ఉరువేలకప్పే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘ఇధేవ తావ త్వం, ఆనన్ద, హోహి, యావాహం మహావనం అజ్ఝోగాహామి దివావిహారాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో భగవా మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది.

అథ ఖో తపుస్సో గహపతి యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో తపుస్సో గహపతి ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ –

‘‘మయం, భన్తే ఆనన్ద, గిహీ కామభోగినో కామారామా కామరతా కామసమ్ముదితా. తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం గిహీనం కామభోగీనం కామారామానం కామరతానం కామసమ్ముదితానం పపాతో వియ ఖాయతి, యదిదం నేక్ఖమ్మం. సుతం మేతం, భన్తే, ‘ఇమస్మిం ధమ్మవినయే దహరానం దహరానం భిక్ఖూనం నేక్ఖమ్మే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’ [పస్సతం (?)]. తయిదం, భన్తే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే భిక్ఖూనం బహునా జనేన విసభాగో, యదిదం నేక్ఖమ్మ’’న్తి.

‘‘అత్థి ఖో ఏతం, గహపతి, కథాపాభతం భగవన్తం దస్సనాయ. ఆయామ, గహపతి, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిస్సామ; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేస్సామ. యథా నో భగవా బ్యాకరిస్సతి తథా నం ధారేస్సామా’’తి.

‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తపుస్సో గహపతి ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో తపుస్సేన గహపతినా సద్ధిం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘అయం, భన్తే, తపుస్సో గహపతి ఏవమాహ – ‘మయం, భన్తే ఆనన్ద, గిహీ కామభోగినో కామారామా కామరతా కామసమ్ముదితా, తేసం నో భన్తే, అమ్హాకం గిహీనం కామభోగీనం కామారామానం కామరతానం కామసమ్ముదితానం పపాతో వియ ఖాయతి, యదిదం నేక్ఖమ్మం’. సుతం మేతం, భన్తే, ‘ఇమస్మిం ధమ్మవినయే దహరానం దహరానం భిక్ఖూనం నేక్ఖమ్మే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తయిదం, భన్తే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే భిక్ఖూనం బహునా జనేన విసభాగో యదిదం నేక్ఖమ్మ’’’న్తి.

‘‘ఏవమేతం, ఆనన్ద, ఏవమేతం, ఆనన్ద! మయ్హమ్పి ఖో, ఆనన్ద, పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘సాధు నేక్ఖమ్మం, సాధు పవివేకో’తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, నేక్ఖమ్మే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే నేక్ఖమ్మే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కామేసు ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ మే అబహులీకతో, నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే నేక్ఖమ్మే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం కామేసు ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం [బహులీకరేయ్యం (సీ. స్యా. పీ.)], నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే నేక్ఖమ్మే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన కామేసు ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, నేక్ఖమ్మే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, అవితక్కే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే అవితక్కే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘వితక్కేసు ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ మే అబహులీకతో, అవితక్కే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే అవితక్కే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం వితక్కేసు ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, అవితక్కే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే అవితక్కే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన వితక్కేసు ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, అవితక్కే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, అవితక్కే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరేయ్యం సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేయ్యం యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీతి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, నిప్పీతికే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే నిప్పీతికే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘పీతియా ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ మే అబహులీకతో, నిప్పీతికే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే నిప్పీతికే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం పీతియా ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, నిప్పీతికే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే నిప్పీతికే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన పీతియా ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, నిప్పీతికే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, నిప్పీతికే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో పీతిసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే పీతిసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, అదుక్ఖమసుఖే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే అదుక్ఖమసుఖే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘ఉపేక్ఖాసుఖే ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ మే అబహులీకతో, అదుక్ఖమసుఖే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే అదుక్ఖమసుఖే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం ఉపేక్ఖాసుఖే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, అదుక్ఖమసుఖే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే అదుక్ఖమసుఖే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన ఉపేక్ఖాసుఖే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం అదుక్ఖమసుఖే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, అదుక్ఖమసుఖే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఆకాసానఞ్చాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే ఆకాసానఞ్చాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘రూపేసు ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ అబహులీకతో, ఆకాసానఞ్చాయతనే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే ఆకాసానఞ్చాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం రూపేసు ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, ఆకాసానఞ్చాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే ఆకాసానఞ్చాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన రూపేసు ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, ఆకాసానఞ్చాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఆకాసానఞ్చాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో రూపసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే రూపసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘ఆకాసానఞ్చాయతనే ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ అబహులీకతో, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం ఆకాసానఞ్చాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన ఆకాసానఞ్చాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ మే అబహులీకతో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు కో పచ్చయో, యేన మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ మే అబహులీకతో, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమినా విహారేన విహరతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, సుఖినో దుక్ఖం ఉప్పజ్జేయ్య యావదేవ ఆబాధాయ; ఏవమేవస్స మే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. స్వస్స మే హోతి ఆబాధో.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, సఞ్ఞావేదయితనిరోధే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు, కో పచ్చయో, యేన మే సఞ్ఞావేదయితనిరోధే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’? తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే ఖో మే ఆదీనవో అదిట్ఠో, సో చ మే అబహులీకతో, సఞ్ఞావేదయితనిరోధే చ ఆనిసంసో అనధిగతో, సో చ మే అనాసేవితో. తస్మా మే సఞ్ఞావేదయితనిరోధే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో అహం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులం కరేయ్యం, సఞ్ఞావేదయితనిరోధే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవేయ్యం, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం మే సఞ్ఞావేదయితనిరోధే చిత్తం పక్ఖన్దేయ్య పసీదేయ్య సన్తిట్ఠేయ్య విముచ్చేయ్య ఏతం సన్తన్తి పస్సతో’. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, అపరేన సమయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తం బహులమకాసిం, సఞ్ఞావేదయితనిరోధే ఆనిసంసం అధిగమ్మ తమాసేవిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, సఞ్ఞావేదయితనిరోధే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి ఏతం సన్తన్తి పస్సతో. సో ఖో అహం, ఆనన్ద, సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి, పఞ్ఞాయ చ మే దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖయం అగమంసు.

‘‘యావకీవఞ్చాహం, ఆనన్ద, ఇమా నవ అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో న ఏవం అనులోమపటిలోమం సమాపజ్జిమ్పి వుట్ఠహిమ్పి, నేవ తావాహం, ఆనన్ద, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖో అహం, ఆనన్ద, ఇమా నవ అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో ఏవం అనులోమపటిలోమం సమాపజ్జిమ్పి వుట్ఠహిమ్పి, అథాహం, ఆనన్ద, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే చేతోవిముత్తి [విముత్తి (క. సీ. క.)], అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. దసమం.

మహావగ్గో చతుత్థో.