.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అఙ్గుత్తరనికాయో

నవకనిపాతపాళి

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. సమ్బోధివగ్గో

౧. సమ్బోధిసుత్తం

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘సచే, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘సమ్బోధిపక్ఖికానం [సమ్బోధపక్ఖికానం (సీ. స్యా. పీ.)], ఆవుసో, ధమ్మానం కా ఉపనిసా భావనాయా’తి, ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం కిన్తి బ్యాకరేయ్యాథా’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా…పే… భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘సచే, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘సమ్బోధిపక్ఖికానం, ఆవుసో, ధమ్మానం కా ఉపనిసా భావనాయా’తి, ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ –

‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు కల్యాణమిత్తో హోతి కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో. సమ్బోధిపక్ఖికానం, ఆవుసో, ధమ్మానం అయం పఠమా ఉపనిసా భావనాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సమ్బోధిపక్ఖికానం, ఆవుసో, ధమ్మానం అయం దుతియా ఉపనిసా భావనాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా, ఏవరూపియా కథాయ నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. సమ్బోధిపక్ఖికానం, ఆవుసో, ధమ్మానం అయం తతియా ఉపనిసా భావనాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. సమ్బోధిపక్ఖికానం, ఆవుసో, ధమ్మానం అయం చతుత్థీ ఉపనిసా భావనాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. సమ్బోధిపక్ఖికానం, ఆవుసో, ధమ్మానం అయం పఞ్చమీ ఉపనిసా భావనాయ’’.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – సీలవా భవిస్సతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరిస్సతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖిస్సతి సిక్ఖాపదేసు.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా, ఏవరూపియా కథాయ నికామలాభీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – ఆరద్ధవీరియో విహరిస్సతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – పఞ్ఞవా భవిస్సతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా.

‘‘తేన చ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా ఇమేసు పఞ్చసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ చత్తారో ధమ్మా ఉత్తరి [ఉత్తరిం (సీ. స్యా. పీ.)] భావేతబ్బా – అసుభా భావేతబ్బా రాగస్స పహానాయ, మేత్తా భావేతబ్బా బ్యాపాదస్స పహానాయ, ఆనాపానస్సతి [ఆనాపానసతి (సీ. పీ.)] భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయ, అనిచ్చసఞ్ఞా భావేతబ్బా అస్మిమానసముగ్ఘాతాయ. అనిచ్చసఞ్ఞినో, భిక్ఖవే, అనత్తసఞ్ఞా సణ్ఠాతి. అనత్తసఞ్ఞీ అస్మిమానసముగ్ఘాతం పాపుణాతి దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బాన’’న్తి. పఠమం.

౨. నిస్సయసుత్తం

౨. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘నిస్సయసమ్పన్నో నిస్సయసమ్పన్నో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, భిక్ఖు నిస్సయసమ్పన్నో హోతీ’’తి? ‘‘సద్ధం చే, భిక్ఖు, భిక్ఖు నిస్సాయ అకుసలం పజహతి కుసలం భావేతి, పహీనమేవస్స తం అకుసలం హోతి. హిరిం చే, భిక్ఖు, భిక్ఖు నిస్సాయ…పే… ఓత్తప్పం చే, భిక్ఖు, భిక్ఖు నిస్సాయ…పే… వీరియం చే, భిక్ఖు, భిక్ఖు నిస్సాయ…పే… పఞ్ఞం చే, భిక్ఖు, భిక్ఖు నిస్సాయ అకుసలం పజహతి కుసలం భావేతి, పహీనమేవస్స తం అకుసలం హోతి. తం హిస్స భిక్ఖునో అకుసలం పహీనం హోతి సుప్పహీనం, యంస అరియాయ పఞ్ఞాయ దిస్వా పహీనం’’.

‘‘తేన చ పన, భిక్ఖు, భిక్ఖునా ఇమేసు పఞ్చసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ చత్తారో ఉపనిస్సాయ విహాతబ్బా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖు, భిక్ఖు సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతి, సఙ్ఖాయేకం అధివాసేతి, సఙ్ఖాయేకం పరివజ్జేతి, సఙ్ఖాయేకం వినోదేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, భిక్ఖు నిస్సయసమ్పన్నో హోతీ’’తి. దుతియం.

౩. మేఘియసుత్తం

౩. ఏకం సమయం భగవా చాలికాయం విహరతి చాలికాపబ్బతే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మేఘియో భగవతో ఉపట్ఠాకో హోతి. అథ ఖో ఆయస్మా మేఘియో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో ఆయస్మా మేఘియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, జన్తుగామం [జతుగామం (సీ. అట్ఠ., స్యా. అట్ఠ.), జత్తుగామం (క. అట్ఠకథాయమ్పి పాఠన్తరం)] పిణ్డాయ పవిసితు’’న్తి. ‘‘యస్స దాని త్వం, మేఘియ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మేఘియో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ జన్తుగామం పిణ్డాయ పావిసి. జన్తుగామే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన కిమికాళాయ నదియా తీరం తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా మేఘియో కిమికాళాయ నదియా తీరే జఙ్ఘావిహారం [జఙ్ఘవిహారం (స్యా. క.)] అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో అమ్బవనం పాసాదికం రమణీయం. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘పాసాదికం వతిదం అమ్బవనం రమణీయం, అలం వతిదం కులపుత్తస్స పధానత్థికస్స పధానాయ. సచే మం భగవా అనుజానేయ్య, ఆగచ్ఛేయ్యాహం ఇమం అమ్బవనం పధానాయా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మేఘియో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మేఘియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ జన్తుగామం పిణ్డాయ పావిసిం. జన్తుగామే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన కిమికాళాయ నదియా తీరం తేనుపసఙ్కమిం. అద్దసం ఖో అహం, భన్తే, కిమికాళాయ నదియా తీరే జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో అమ్బవనం పాసాదికం రమణీయం. దిస్వాన మే ఏతదహోసి – ‘పాసాదికం వతిదం అమ్బవనం రమణీయం. అలం వతిదం కులపుత్తస్స పధానత్థికస్స పధానాయ. సచే మం భగవా అనుజానేయ్య, ఆగచ్ఛేయ్యాహం ఇమం అమ్బవనం పధానాయా’తి. సచే మం భగవా అనుజానేయ్య, గచ్ఛేయ్యాహం తం అమ్బవనం పధానాయా’’తి. ‘‘ఆగమేహి తావ, మేఘియ! ఏకకమ్హి [ఏకకమ్హా (సీ. పీ.)] తావ [వత (క.)] యావ అఞ్ఞోపి కోచి భిక్ఖు ఆగచ్ఛతీ’’తి [దిస్సతూతి (సబ్బత్థ, టీకాయమ్పి పాఠన్తరం), ఆగచ్ఛతూతి, దిస్సతీతి (టీకాయం పాఠన్తరాని)].

దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా మేఘియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘భగవతో, భన్తే, నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయం, నత్థి కతస్స పటిచయో. మయ్హం ఖో పన, భన్తే, అత్థి ఉత్తరి కరణీయం, అత్థి కతస్స పటిచయో. సచే మం భగవా అనుజానేయ్య, గచ్ఛేయ్యాహం తం అమ్బవనం పధానాయా’’తి. ‘‘ఆగమేహి తావ, మేఘియ, ఏకకమ్హి తావ యావ అఞ్ఞోపి కోచి భిక్ఖు ఆగచ్ఛతీ’’తి.

తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా మేఘియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘భగవతో, భన్తే, నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయం, నత్థి కతస్స పటిచయో. మయ్హం ఖో పన, భన్తే, అత్థి ఉత్తరి కరణీయం, అత్థి కతస్స పటిచయో. సచే మం భగవా అనుజానేయ్య, గచ్ఛేయ్యాహం తం అమ్బవనం పధానాయా’’తి. ‘‘పధానన్తి ఖో, మేఘియ, వదమానం కిన్తి వదేయ్యామ! యస్స దాని త్వం, మేఘియ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మేఘియో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన తం అమ్బవనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం అమ్బవనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది. అథ ఖో ఆయస్మతో మేఘియస్స తస్మిం అమ్బవనే విహరన్తస్స యేభుయ్యేన తయో పాపకా అకుసలా వితక్కా సముదాచరన్తి, సేయ్యథిదం – కామవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కో, విహింసావితక్కో. అథ ఖో ఆయస్మతో మేఘియస్స ఏతదహోసి – ‘‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో! సద్ధాయ చ వతమ్హా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా; అథ చ పనిమేహి తీహి పాపకేహి అకుసలేహి వితక్కేహి అన్వాసత్తా – కామవితక్కేన, బ్యాపాదవితక్కేన, విహింసావితక్కేనా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మేఘియో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మేఘియో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, తస్మిం అమ్బవనే విహరన్తస్స యేభుయ్యేన తయో పాపకా అకుసలా వితక్కా సముదాచరన్తి, సేయ్యథిదం – కామవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కో, విహింసావితక్కో. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో! సద్ధాయ చ వతమ్హా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా; అథ చ పనిమేహి తీహి పాపకేహి అకుసలేహి వితక్కేహి అన్వాసత్తా – కామవితక్కేన, బ్యాపాదవితక్కేన, విహింసావితక్కేనాతి’’’.

‘‘అపరిపక్కాయ, మేఘియ, చేతోవిముత్తియా పఞ్చ ధమ్మా పరిపక్కాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, మేఘియ, భిక్ఖు కల్యాణమిత్తో హోతి కల్యాణసహాయో కల్యాణసమ్పవఙ్కో. అపరిపక్కాయ, మేఘియ, చేతోవిముత్తియా అయం పఠమో ధమ్మో పరిపక్కాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, మేఘియ, భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. అపరిపక్కాయ, మేఘియ, చేతోవిముత్తియా అయం దుతియో ధమ్మో పరిపక్కాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, మేఘియ, యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా, ఏవరూపియా కథాయ నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. అపరిపక్కాయ, మేఘియ, చేతోవిముత్తియా అయం తతియో ధమ్మో పరిపక్కాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, మేఘియ, భిక్ఖు ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. అపరిపక్కాయ, మేఘియ, చేతోవిముత్తియా అయం చతుత్థో ధమ్మో పరిపక్కాయ సంవత్తతి.

‘‘పున చపరం, మేఘియ, భిక్ఖు పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. అపరిపక్కాయ, మేఘియ, చేతోవిముత్తియా అయం పఞ్చమో ధమ్మో పరిపక్కాయ సంవత్తతి.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, మేఘియ, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – ‘సీలవా భవిస్సతి…పే. … సమాదాయ సిక్ఖిస్సతి సిక్ఖాపదేసు’’’.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, మేఘియ, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – ‘యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా…పే… విముత్తిఞాణదస్సనకథా, ఏవరూపియా కథాయ నికామలాభీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’’.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, మేఘియ, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – ‘ఆరద్ధవీరియో విహరిస్సతి…పే… అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు’’’.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, మేఘియ, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స – ‘పఞ్ఞవా భవిస్సతి…పే… సమ్మాదుక్ఖక్ఖయగామినియా’’’.

‘‘తేన చ పన, మేఘియ, భిక్ఖునా ఇమేసు పఞ్చసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ చత్తారో ధమ్మా ఉత్తరి భావేతబ్బా – అసుభా భావేతబ్బా రాగస్స పహానాయ, మేత్తా భావేతబ్బా బ్యాపాదస్స పహానాయ, ఆనాపానస్సతి భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయ, అనిచ్చసఞ్ఞా భావేతబ్బా అస్మిమానసముగ్ఘాతాయ. అనిచ్చసఞ్ఞినో, మేఘియ, అనత్తసఞ్ఞా సణ్ఠాతి. అనత్తసఞ్ఞీ అస్మిమానసముగ్ఘాతం పాపుణాతి దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బాన’’న్తి. తతియం.

౪. నన్దకసుత్తం

౪. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నన్దకో ఉపట్ఠానసాలాయం భిక్ఖూ ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేతి సమాదపేతి సముత్తేజేతి సమ్పహంసేతి. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా బహిద్వారకోట్ఠకే అట్ఠాసి కథాపరియోసానం ఆగమయమానో. అథ ఖో భగవా కథాపరియోసానం విదిత్వా ఉక్కాసేత్వా అగ్గళం ఆకోటేసి. వివరింసు ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో ద్వారం.

అథ ఖో భగవా ఉపట్ఠానసాలం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం నన్దకం ఏతదవోచ – ‘‘దీఘో ఖో త్యాయం, నన్దక, ధమ్మపరియాయో భిక్ఖూనం పటిభాసి. అపి మే పిట్ఠి ఆగిలాయతి బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితస్స కథాపరియోసానం ఆగమయమానస్సా’’తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా నన్దకో సారజ్జమానరూపో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో పన మయం, భన్తే, జానామ ‘భగవా బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితో’తి. సచే హి మయం, భన్తే, జానేయ్యామ ‘భగవా బహిద్వారకోట్ఠకే ఠితో’తి, ఏత్తకమ్పి ( ) [(ధమ్మం) కత్థచి] నో నప్పటిభాసేయ్యా’’తి.

అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం నన్దకం సారజ్జమానరూపం విదిత్వా ఆయస్మన్తం నన్దకం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు, సాధు, నన్దక! ఏతం ఖో, నన్దక, తుమ్హాకం పతిరూపం కులపుత్తానం సద్ధాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితానం, యం తుమ్హే ధమ్మియా కథాయ సన్నిసీదేయ్యాథ. సన్నిపతితానం వో, నన్దక, ద్వయం కరణీయం – ధమ్మీ వా కథా అరియో వా తుణ్హీభావో. [అ. ని. ౮.౭౧; ౯.౧] సద్ధో చ, నన్దక, భిక్ఖు హోతి, నో చ సీలవా. ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో హోతి. తేన తం అఙ్గం పరిపూరేతబ్బం – ‘కిన్తాహం సద్ధో చ అస్సం సీలవా చా’తి. యతో చ ఖో, నన్దక, భిక్ఖు సద్ధో చ హోతి సీలవా చ, ఏవం సో తేనఙ్గేన పరిపూరో హోతి.

‘‘సద్ధో చ, నన్దక, భిక్ఖు హోతి సీలవా చ, నో చ లాభీ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స. ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో హోతి. తేన తం అఙ్గం పరిపూరేతబ్బం – ‘కిన్తాహం సద్ధో చ అస్సం సీలవా చ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్సా’తి. యతో చ ఖో, నన్దక, భిక్ఖు సద్ధో చ హోతి సీలవా చ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స, ఏవం సో తేనఙ్గేన పరిపూరో హోతి.

‘‘సద్ధో చ, నన్దక, భిక్ఖు హోతి సీలవా చ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స, న లాభీ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ. ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో హోతి. సేయ్యథాపి, నన్దక, పాణకో చతుప్పాదకో అస్స. తస్స ఏకో పాదో ఓమకో లామకో. ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో అస్స. ఏవమేవం ఖో, నన్దక, భిక్ఖు సద్ధో చ హోతి సీలవా చ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స, న లాభీ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ. ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో హోతి. తేన తం అఙ్గం పరిపూరేతబ్బం – ‘కిన్తాహం సద్ధో చ అస్సం సీలవా చ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స లాభీ చ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయా’’’తి.

‘‘యతో చ ఖో, నన్దక, భిక్ఖు సద్ధో చ హోతి సీలవా చ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స లాభీ చ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ, ఏవం సో తేనఙ్గేన పరిపూరో హోతీ’’తి. ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.

అథ ఖో ఆయస్మా నన్దకో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇదాని, ఆవుసో, భగవా చతూహి పదేహి కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘సద్ధో చ, నన్దక, భిక్ఖు హోతి, నో చ సీలవా. ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో హోతి. తేన తం అఙ్గం పరిపూరేతబ్బం – కిన్తాహం సద్ధో చ అస్సం సీలవా చా’తి. యతో చ ఖో నన్దక భిక్ఖు సద్ధో చ హోతి సీలవా చ, ఏవం సో తేనఙ్గేన పరిపూరో హోతి. సద్ధో చ నన్దక భిక్ఖు హోతి సీలవా చ, నో చ లాభీ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స…పే… లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స, న లాభీ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ, ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో హోతి. సేయ్యథాపి నన్దక పాణకో చతుప్పాదకో అస్స, తస్స ఏకో పాదో ఓమకో లామకో, ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో అస్స. ఏవమేవం ఖో, నన్దక, భిక్ఖు సద్ధో చ హోతి సీలవా చ, లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స, న లాభీ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ, ఏవం సో తేనఙ్గేన అపరిపూరో హోతి, తేన తం అఙ్గం పరిపూరేతబ్బం ‘కిన్తాహం సద్ధో చ అస్సం సీలవా చ, లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స, లాభీ చ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయా’తి. యతో చ ఖో, నన్దక, భిక్ఖు సద్ధో చ హోతి సీలవా చ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమాధిస్స లాభీ చ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ, ఏవం సో తేనఙ్గేన పరిపూరో హోతీ’’తి.

‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఆనిసంసా కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ. కతమే పఞ్చ? ఇధావుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి, తథా తథా సో సత్థు పియో చ హోతి మనాపో చ గరు చ భావనీయో చ. అయం, ఆవుసో, పఠమో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతి, తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థప్పటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మప్పటిసంవేదీ చ. అయం, ఆవుసో, దుతియో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతి, తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే గమ్భీరం అత్థపదం పఞ్ఞాయ అతివిజ్ఝ పస్సతి. అయం, ఆవుసో, తతియో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతి, తథా తథా నం సబ్రహ్మచారీ ఉత్తరి సమ్భావేన్తి – ‘అద్ధా అయమాయస్మా పత్తో వా పజ్జతి వా’. అయం, ఆవుసో, చతుత్థో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి, తత్థ యే ఖో భిక్ఖూ సేఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి, తే తం ధమ్మం సుత్వా వీరియం ఆరభన్తి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. యే పన తత్థ భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞావిముత్తా, తే తం ధమ్మం సుత్వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారంయేవ అనుయుత్తా విహరన్తి. అయం, ఆవుసో, పఞ్చమో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ. ఇమే ఖో, ఆవుసో, పఞ్చ ఆనిసంసా కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయా’’తి. చతుత్థం.

౫. బలసుత్తం

౫. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, బలాని. కతమాని చత్తారి? పఞ్ఞాబలం, వీరియబలం, అనవజ్జబలం, సఙ్గాహబలం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాబలం? యే ధమ్మా కుసలా కుసలసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా అకుసలా అకుసలసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా సావజ్జా సావజ్జసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా అనవజ్జా అనవజ్జసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా కణ్హా కణ్హసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా సుక్కా సుక్కసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా సేవితబ్బా సేవితబ్బసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా అసేవితబ్బా అసేవితబ్బసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా నాలమరియా నాలమరియసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా అలమరియా అలమరియసఙ్ఖాతా, త్యాస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాబలం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, వీరియబలం? యే ధమ్మా అకుసలా అకుసలసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా సావజ్జా సావజ్జసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా కణ్హా కణ్హసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా అసేవితబ్బా అసేవితబ్బసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా నాలమరియా నాలమరియసఙ్ఖాతా, తేసం ధమ్మానం పహానాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. యే ధమ్మా కుసలా కుసలసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా అనవజ్జా అనవజ్జసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా సుక్కా సుక్కసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా సేవితబ్బా సేవితబ్బసఙ్ఖాతా యే ధమ్మా అలమరియా అలమరియసఙ్ఖాతా, తేసం ధమ్మానం పటిలాభాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వీరియబలం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అనవజ్జబలం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో అనవజ్జేన కాయకమ్మేన సమన్నాగతో హోతి, అనవజ్జేన వచీకమ్మేన సమన్నాగతో హోతి, అనవజ్జేన మనోకమ్మేన సమన్నాగతో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అనవజ్జబలం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సఙ్గాహబలం? చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్గహవత్థూని – దానం, పేయ్యవజ్జం, అత్థచరియా, సమానత్తతా. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, దానానం యదిదం ధమ్మదానం. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, పేయ్యవజ్జానం యదిదం అత్థికస్స ఓహితసోతస్స పునప్పునం ధమ్మం దేసేతి. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, అత్థచరియానం యదిదం అస్సద్ధం సద్ధాసమ్పదాయ సమాదపేతి నివేసేతి పతిట్ఠాపేతి, దుస్సీలం సీలసమ్పదాయ… పే… మచ్ఛరిం చాగసమ్పదాయ…పే… దుప్పఞ్ఞం పఞ్ఞాసమ్పదాయ సమాదపేతి నివేసేతి పతిట్ఠాపేతి. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, సమానత్తతానం యదిదం సోతాపన్నో సోతాపన్నస్స సమానత్తో, సకదాగామీ సకదాగామిస్స సమానత్తో, అనాగామీ అనాగామిస్స సమానత్తో, అరహా అరహతో సమానత్తో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సఙ్గాహబలం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి బలాని.

‘‘ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి బలేహి సమన్నాగతో అరియసావకో పఞ్చ భయాని సమతిక్కన్తో హోతి. కతమాని పఞ్చ? ఆజీవికభయం, అసిలోకభయం, పరిససారజ్జభయం, మరణభయం, దుగ్గతిభయం. స ఖో సో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘నాహం ఆజీవికభయస్స భాయామి. కిస్సాహం ఆజీవికభయస్స భాయిస్సామి? అత్థి మే చత్తారి బలాని – పఞ్ఞాబలం, వీరియబలం, అనవజ్జబలం, సఙ్గాహబలం. దుప్పఞ్ఞో ఖో ఆజీవికభయస్స భాయేయ్య. కుసీతో ఆజీవికభయస్స భాయేయ్య. సావజ్జకాయకమ్మన్తవచీకమ్మన్తమనోకమ్మన్తో ఆజీవికభయస్స భాయేయ్య. అసఙ్గాహకో ఆజీవికభయస్స భాయేయ్య. నాహం అసిలోకభయస్స భాయామి…పే… నాహం పరిససారజ్జభయస్స భాయామి…పే… నాహం మరణభయస్స భాయామి…పే… నాహం దుగ్గతిభయస్స భాయామి. కిస్సాహం దుగ్గతిభయస్స భాయిస్సామి? అత్థి మే చత్తారి బలాని – పఞ్ఞాబలం, వీరియబలం, అనవజ్జబలం, సఙ్గాహబలం. దుప్పఞ్ఞో ఖో దుగ్గతిభయస్స భాయేయ్య. కుసీతో దుగ్గతిభయస్స భాయేయ్య. సావజ్జకాయకమ్మన్తవచీకమ్మన్తమనోకమ్మన్తో దుగ్గతిభయస్స భాయేయ్య. అసఙ్గాహకో దుగ్గతిభయస్స భాయేయ్య. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి బలేహి సమన్నాగతో అరియసావకో ఇమాని పఞ్చ భయాని సమతిక్కన్తో హోతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. సేవనాసుత్తం

౬. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి…పే… ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘పుగ్గలోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపి. చీవరమ్పి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బం – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి. పిణ్డపాతోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపి. సేనాసనమ్పి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బం – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి. గామనిగమోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపి. జనపదపదేసోపి ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపి.

‘‘‘పుగ్గలోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా పుగ్గలం – ‘ఇమం ఖో మే పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి; యే చ ఖో మే పబ్బజితేన జీవితపరిక్ఖారా సముదానేతబ్బా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా తే చ కసిరేన సముదాగచ్ఛన్తి; యస్స చమ్హి అత్థాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సో చ మే సామఞ్ఞత్థో న భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’తి, తేనావుసో, పుగ్గలేన సో పుగ్గలో రత్తిభాగం వా దివసభాగం వా సఙ్ఖాపి అనాపుచ్ఛా పక్కమితబ్బం నానుబన్ధితబ్బో.

‘‘తత్థ యం జఞ్ఞా పుగ్గలం – ‘ఇమం ఖో మే పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి; యే చ ఖో మే పబ్బజితేన జీవితపరిక్ఖారా సముదానేతబ్బా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా తే చ అప్పకసిరేన సముదాగచ్ఛన్తి; యస్స చమ్హి అత్థాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సో చ మే సామఞ్ఞత్థో న భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’తి, తేనావుసో, పుగ్గలేన సో పుగ్గలో సఙ్ఖాపి అనాపుచ్ఛా పక్కమితబ్బం నానుబన్ధితబ్బో.

‘‘తత్థ యం జఞ్ఞా పుగ్గలం – ‘ఇమం ఖో మే పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి; యే చ ఖో మే పబ్బజితేన జీవితపరిక్ఖారా సముదానేతబ్బా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా తే చ కసిరేన సముదాగచ్ఛన్తి; యస్స చమ్హి అత్థాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సో చ మే సామఞ్ఞత్థో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’తి, తేనావుసో, పుగ్గలేన సో పుగ్గలో సఙ్ఖాపి అనుబన్ధితబ్బో న పక్కమితబ్బం.

‘‘తత్థ యం జఞ్ఞా పుగ్గలం – ‘ఇమం ఖో మే పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి; యే చ ఖో మే పబ్బజితేన జీవితపరిక్ఖారా సముదానేతబ్బా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా తే చ అప్పకసిరేన సముదాగచ్ఛన్తి; యస్స చమ్హి అత్థాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సో చ మే సామఞ్ఞత్థో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’తి, తేనావుసో, పుగ్గలేన సో పుగ్గలో యావజీవం అనుబన్ధితబ్బో న పక్కమితబ్బం అపి పనుజ్జమానేన [పణుజ్జమానేన (?)]. ‘పుగ్గలోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘చీవరమ్పి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బం – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా చీవరం – ‘ఇదం ఖో మే చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపం చీవరం న సేవితబ్బం. తత్థ యం జఞ్ఞా చీవరం – ‘ఇదం ఖో మే చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపం చీవరం సేవితబ్బం. ‘చీవరమ్పి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బం – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘పిణ్డపాతోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా పిణ్డపాతం – ‘ఇమం ఖో మే పిణ్డపాతం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో పిణ్డపాతో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా పిణ్డపాతం – ‘ఇమం ఖో మే పిణ్డపాతం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో పిణ్డపాతో సేవితబ్బో. ‘పిణ్డపాతోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘సేనాసనమ్పి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బం – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా సేనాసనం – ‘‘ఇదం ఖో మే సేనాసనం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపం సేనాసనం న సేవితబ్బం. తత్థ యం జఞ్ఞా సేనాసనం – ‘ఇదం ఖో మే సేనాసనం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపం సేనాసనం సేవితబ్బం. ‘సేనాసనమ్పి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బం – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘గామనిగమోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా గామనిగమం – ‘ఇమం ఖో మే గామనిగమం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో గామనిగమో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా గామనిగమం – ‘ఇమం ఖో, మే గామనిగమం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో గామనిగమో సేవితబ్బో. ‘గామనిగమోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘జనపదపదేసోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా జనపదపదేసం – ‘ఇమం ఖో మే జనపదపదేసం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో జనపదపదేసో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా జనపదపదేసం – ‘ఇమం ఖో మే జనపదపదేసం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో జనపదపదేసో సేవితబ్బో. ‘జనపదపదేసోపి, ఆవుసో, దువిధేన వేదితబ్బో – సేవితబ్బోపి అసేవితబ్బోపీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. సుతవాసుత్తం

౭. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. అథ ఖో సుతవా పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సుతవా పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం భగవా ఇధేవ రాజగహే విహరామి గిరిబ్బజే. తత్ర మే, భన్తే, భగవతో సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యో సో, సుతవా [సుతవ (స్యా.)], భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, అభబ్బో సో పఞ్చ ఠానాని అజ్ఝాచరితుం – అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవితుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సమ్పజానముసా [సమ్పజానం ముసా (క. సీ.)] భాసితుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితుం సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారియభూతో’తి. కచ్చి మేతం, భన్తే, భగవతో సుస్సుతం సుగ్గహితం సుమనసికతం సూపధారిత’’న్తి?

‘‘తగ్ఘ తే ఏతం, సుతవా, సుస్సుతం సుగ్గహితం సుమనసికతం సూపధారితం. పుబ్బే చాహం, సుతవా, ఏతరహి చ ఏవం వదామి – ‘యో సో భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, అభబ్బో సో నవ ఠానాని అజ్ఝాచరితుం – అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవితుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సమ్పజానముసా భాసితుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితుం సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారియభూతో, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు ఛన్దాగతిం గన్తుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు దోసాగతిం గన్తుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు మోహాగతిం గన్తుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు భయాగతిం గన్తుం’. పుబ్బే చాహం, సుతవా, ఏతరహి చ ఏవం వదామి – ‘యో సో భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, అభబ్బో సో ఇమాని నవ ఠానాని అజ్ఝాచరితు’’’న్తి. సత్తమం.

౮. సజ్ఝసుత్తం

౮. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. అథ ఖో సజ్ఝో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సజ్ఝో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం భగవా ఇధేవ రాజగహే విహరామి గిరిబ్బజే. తత్ర మే, భన్తే, భగవతో సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యో సో, సజ్ఝ, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, అభబ్బో సో పఞ్చ ఠానాని అజ్ఝాచరితుం – అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవితుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సమ్పజానముసా భాసితుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితుం సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారియభూతో’తి. కచ్చి మేతం, భన్తే, భగవతో సుస్సుతం సుగ్గహితం సుమనసికతం సూపధారిత’’న్తి?

‘‘తగ్ఘ తే ఏతం, సజ్ఝ, సుస్సుతం సుగ్గహితం సుమనసికతం సూపధారితం. పుబ్బే చాహం, సజ్ఝ, ఏతరహి చ ఏవం వదామి – ‘యో సో భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, అభబ్బో సో నవ ఠానాని అజ్ఝాచరితుం – అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతుం…పే… అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితుం సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారియభూతో, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు బుద్ధం పచ్చక్ఖాతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు ధమ్మం పచ్చక్ఖాతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సఙ్ఘం పచ్చక్ఖాతుం, అభబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతుం’. పుబ్బే చాహం, సజ్ఝ, ఏతరహి చ ఏవం వదామి – ‘యో సో భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, అభబ్బో సో ఇమాని నవ ఠానాని అజ్ఝాచరితు’’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. పుగ్గలసుత్తం

౯. ‘‘నవయిమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే నవ? అరహా, అరహత్తాయ పటిపన్నో, అనాగామీ, అనాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, సకదాగామీ, సకదాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, సోతాపన్నో, సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, పుథుజ్జనో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, నవ పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. నవమం.

౧౦. ఆహునేయ్యసుత్తం

౧౦. ‘‘నవయిమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా ఆహునేయ్యా పాహునేయ్యా దక్ఖిణేయ్యా అఞ్జలికరణీయా అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమే నవ? అరహా, అరహత్తాయ పటిపన్నో, అనాగామీ, అనాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, సకదాగామీ, సకదాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, సోతాపన్నో, సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో, గోత్రభూ – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, నవ పుగ్గలా ఆహునేయ్యా…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. దసమం.

సమ్బోధివగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

సమ్బోధి నిస్సయో చేవ, మేఘియ నన్దకం బలం;

సేవనా సుతవా సజ్ఝో, పుగ్గలో ఆహునేయ్యేన చాతి.

౨. సీహనాదవగ్గో

౧. సీహనాదసుత్తం

౧౧. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘వుత్థో మే, భన్తే, సావత్థియం వస్సావాసో. ఇచ్ఛామహం, భన్తే, జనపదచారికం పక్కమితు’’న్తి. ‘‘యస్సదాని త్వం, సారిపుత్త, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు అచిరపక్కన్తే ఆయస్మన్తే సారిపుత్తే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మా మం, భన్తే, సారిపుత్తో ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కన్తో’’తి. అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన సారిపుత్తం ఆమన్తేహి – ‘సత్థా తం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఆమన్తేతీ’’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘సత్థా తం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తస్స భిక్ఖునో పచ్చస్సోసి.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో [మహామోగ్గలానో (క.)] ఆయస్మా చ ఆనన్దో అవాపురణం [అపాపురణం (స్యా. క.)] ఆదాయ విహారే ఆహిణ్డన్తి [విహారేన విహారం అన్వాహిణ్డన్తి (సీ. పీ.), విహారం ఆహిణ్డన్తి (స్యా.)] – ‘‘అభిక్కమథాయస్మన్తో, అభిక్కమథాయస్మన్తో! ఇదానాయస్మా సారిపుత్తో భగవతో సమ్ముఖా సీహనాదం నదిస్సతీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ తే, సారిపుత్త, అఞ్ఞతరో సబ్రహ్మచారీ ఖీయనధమ్మం ఆపన్నో – ‘ఆయస్మా మం, భన్తే, సారిపుత్తో ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జచారికం పక్కన్తో’’’తి.

‘‘యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, పథవియం సుచిమ్పి నిక్ఖిపన్తి అసుచిమ్పి నిక్ఖిపన్తి గూథగతమ్పి నిక్ఖిపన్తి ముత్తగతమ్పి నిక్ఖిపన్తి ఖేళగతమ్పి నిక్ఖిపన్తి పుబ్బగతమ్పి నిక్ఖిపన్తి లోహితగతమ్పి నిక్ఖిపన్తి, న చ తేన పథవీ అట్టీయతి వా హరాయతి వా జిగుచ్ఛతి వా; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, పథవీసమేన చేతసా విహరామి విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, ఆపస్మిం సుచిమ్పి ధోవన్తి అసుచిమ్పి ధోవన్తి గూథగతమ్పి… ముత్తగతమ్పి… ఖేళగతమ్పి… పుబ్బగతమ్పి… లోహితగతమ్పి ధోవన్తి, న చ తేన ఆపో అట్టీయతి వా హరాయతి వా జిగుచ్ఛతి వా; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, ఆపోసమేన చేతసా విహరామి విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, తేజో సుచిమ్పి డహతి అసుచిమ్పి డహతి గూథగతమ్పి… ముత్తగతమ్పి… ఖేళగతమ్పి… పుబ్బగతమ్పి… లోహితగతమ్పి డహతి, న చ తేన తేజో అట్టీయతి వా హరాయతి వా జిగుచ్ఛతి వా; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, తేజోసమేన చేతసా విహరామి విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, వాయో సుచిమ్పి ఉపవాయతి అసుచిమ్పి ఉపవాయతి గూథగతమ్పి… ముత్తగతమ్పి… ఖేళగతమ్పి… పుబ్బగతమ్పి… లోహితగతమ్పి ఉపవాయతి, న చ తేన వాయో అట్టీయతి వా హరాయతి వా జిగుచ్ఛతి వా; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, వాయోసమేన చేతసా విహరామి విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, రజోహరణం సుచిమ్పి పుఞ్ఛతి అసుచిమ్పి పుఞ్ఛతి గూథగతమ్పి… ముత్తగతమ్పి… ఖేళగతమ్పి… పుబ్బగతమ్పి… లోహితగతమ్పి పుఞ్ఛతి, న చ తేన రజోహరణం అట్టీయతి వా హరాయతి వా జిగుచ్ఛతి వా; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, రజోహరణసమేన చేతసా విహరామి విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, చణ్డాలకుమారకో వా చణ్డాలకుమారికా వా కళోపిహత్థో నన్తకవాసీ గామం వా నిగమం వా పవిసన్తో నీచచిత్తంయేవ ఉపట్ఠపేత్వా పవిసతి; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, చణ్డాలకుమారకచణ్డాలకుమారికాసమేన చేతసా విహరామి విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, ఉసభో ఛిన్నవిసాణో సూరతో సుదన్తో సువినీతో రథియాయ రథియం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం అన్వాహిణ్డన్తో న కిఞ్చి హింసతి పాదేన వా విసాణేన వా; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, ఉసభఛిన్నవిసాణసమేన చేతసా విహరామి విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, ఇత్థీ వా పురిసో వా దహరో యువా మణ్డనకజాతికో సీసంన్హాతో అహికుణపేన వా కుక్కురకుణపేన వా మనుస్సకుణపేన వా కణ్ఠే ఆసత్తేన అట్టీయేయ్య హరాయేయ్య జిగుచ్ఛేయ్య; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, ఇమినా పూతికాయేన అట్టీయామి హరాయామి జిగుచ్ఛామి. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్య.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, పురిసో మేదకథాలికం పరిహరేయ్య ఛిద్దావఛిద్దం ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, ఇమం కాయం పరిహరామి ఛిద్దావఛిద్దం ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం. యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్యా’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యో అహం ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖిం. తస్స మే, భన్తే, భగవా అచ్చయం అచ్చయతో పటిగ్గణ్హతు ఆయతిం సంవరాయా’’తి. ‘‘తగ్ఘ తం [త్వం (సీ. పీ.)], భిక్ఖు, అచ్చయో అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యో త్వం సారిపుత్తం అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖి. యతో చ ఖో త్వం, భిక్ఖు, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోసి, తం తే మయం పటిగ్గణ్హామ. వుడ్ఢిహేసా, భిక్ఖు, అరియస్స వినయే యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘ఖమ, సారిపుత్త, ఇమస్స మోఘపురిసస్స, పురా తస్స తత్థేవ సత్తధా ముద్ధా ఫలతీ’’తి [ఫలిస్సతీతి (క. సీ. స్యా. పీ. క.) అట్ఠకథాసు పన ‘‘ఫలతీతి’’ ఇత్వేవ దిస్సతి]. ‘‘ఖమామహం, భన్తే, తస్స ఆయస్మతో సచే మం సో ఆయస్మా ఏవమాహ – ‘ఖమతు చ మే సో ఆయస్మా’’’తి. పఠమం.

౨. సఉపాదిసేససుత్తం

౧౨. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం, యంనూనాహం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

తేన ఖో పన సమయేన తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, సఉపాదిసేసో కాలం కరోతి, సబ్బో సో అపరిముత్తో నిరయా అపరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా అపరిముత్తో పేత్తివిసయా అపరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్ది నప్పటిక్కోసి. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి – ‘‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఇధాహం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసిం. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం; యంనూనాహం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్య’న్తి. అథ ఖో అహం, భన్తే, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. తేన ఖో పన సమయేన తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘యో హి కోచి, ఆవుసో, సఉపాదిసేసో కాలం కరోతి, సబ్బో సో అపరిముత్తో నిరయా అపరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా అపరిముత్తో పేత్తివిసయా అపరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా’తి. అథ ఖో అహం, భన్తే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్దిం నప్పటిక్కోసిం. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం – ‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామీ’’’తి.

‘‘కే చ [కేచి (స్యా. పీ.), తే చ (క.)], సారిపుత్త, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా బాలా అబ్యత్తా, కే చ [కేచి (స్యా. పీ. క.) అ. ని. ౬.౪౪ పాళియా సంసన్దేతబ్బం] సఉపాదిసేసం వా ‘సఉపాదిసేసో’తి జానిస్సన్తి, అనుపాదిసేసం వా ‘అనుపాదిసేసో’తి జానిస్సన్తి’’!

‘‘నవయిమే, సారిపుత్త, పుగ్గలా సఉపాదిసేసా కాలం కురుమానా పరిముత్తా నిరయా పరిముత్తా తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తా పేత్తివిసయా పరిముత్తా అపాయదుగ్గతివినిపాతా. కతమే నవ? ఇధ, సారిపుత్త, ఏకచ్చో పుగ్గలో సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి. అయం, సారిపుత్త, పఠమో పుగ్గలో సఉపాదిసేసో కాలం కురుమానో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి…పే… అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి…పే… ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి…పే… ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ. అయం, సారిపుత్త, పఞ్చమో పుగ్గలో సఉపాదిసేసో కాలం కురుమానో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతి, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం, సారిపుత్త, ఛట్ఠో పుగ్గలో సఉపాదిసేసో కాలం కురుమానో పరిముత్తో నిరయా…పే… పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఏకబీజీ హోతి, ఏకంయేవ మానుసకం భవం నిబ్బత్తేత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం, సారిపుత్త, సత్తమో పుగ్గలో సఉపాదిసేసో కాలం కురుమానో పరిముత్తో నిరయా…పే… పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా కోలంకోలో హోతి, ద్వే వా తీణి వా కులాని సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం, సారిపుత్త, అట్ఠమో పుగ్గలో సఉపాదిసేసో కాలం కురుమానో పరిముత్తో నిరయా…పే… పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘పున చపరం, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సత్తక్ఖత్తుపరమో హోతి, సత్తక్ఖత్తుపరమం దేవే చ మనుస్సే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం, సారిపుత్త, నవమో పుగ్గలో సఉపాదిసేసో కాలం కురుమానో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘కే చ, సారిపుత్త, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా బాలా అబ్యత్తా, కే చ సఉపాదిసేసం వా ‘సఉపాదిసేసో’తి జానిస్సన్తి, అనుపాదిసేసం వా ‘అనుపాదిసేసో’తి జానిస్సన్తి! ఇమే ఖో, సారిపుత్త, నవ పుగ్గలా సఉపాదిసేసా కాలం కురుమానా పరిముత్తా నిరయా పరిముత్తా తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తా పేత్తివిసయా పరిముత్తా అపాయదుగ్గతివినిపాతా. న తావాయం, సారిపుత్త, ధమ్మపరియాయో పటిభాసి భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం. తం కిస్స హేతు? మాయిమం ధమ్మపరియాయం సుత్వా పమాదం ఆహరింసూతి [ఆహరింసు (సీ. పీ.)]. అపి చ మయా [అపి చాయం (?)], సారిపుత్త, ధమ్మపరియాయో పఞ్హాధిప్పాయేన భాసితో’’తి. దుతియం.

౩. కోట్ఠికసుత్తం

౧౩. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో [మహాకోట్ఠితో (సీ. స్యా. పీ.)] యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం, తం మే కమ్మం సమ్పరాయవేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం సుఖవేదనీయం [సుఖవేదనియం (క.) మ. ని. ౩.౮ పస్సితబ్బం], తం మే కమ్మం దుక్ఖవేదనీయం [దుక్ఖవేదనియం (క.)] హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం సుఖవేదనీయం [సుఖవేదనియం (క.) మ. ని. ౩.౮ పస్సితబ్బం], తం మే కమ్మం దుక్ఖవేదనీయం [దుక్ఖవేదనియం (క.)] హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం పనావుసో, సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, తం మే కమ్మం సుఖవేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం పరిపక్కవేదనీయం, తం మే కమ్మం అపరిపక్కవేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం అపరిపక్కవేదనీయం, తం మే కమ్మం పరిపక్కవేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం బహువేదనీయం, తం మే కమ్మం అప్పవేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం అప్పవేదనీయం, తం మే కమ్మం బహువేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం వేదనీయం, తం మే కమ్మం అవేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, ‘యం కమ్మం అవేదనీయం, తం మే కమ్మం వేదనీయం హోతూ’తి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’.

‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం తం మే కమ్మం సమ్పరాయవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం సమ్పరాయవేదనీయం తం మే కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం సుఖవేదనీయం తం మే కమ్మం దుక్ఖవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం దుక్ఖవేదనీయం తం మే కమ్మం సుఖవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం పరిపక్కవేదనీయం తం మే కమ్మం అపరిపక్కవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం అపరిపక్కవేదనీయం తం మే కమ్మం పరిపక్కవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం బహువేదనీయం తం మే కమ్మం అప్పవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం అప్పవేదనీయం తం మే కమ్మం బహువేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం వేదనీయం తం మే కమ్మం అవేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి.

‘‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, యం కమ్మం అవేదనీయం తం మే కమ్మం వేదనీయం హోతూతి, ఏతస్స అత్థాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నో హిదం, ఆవుసో’తి వదేసి. అథ కిమత్థం చరహావుసో, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?

‘‘యం ఖ్వస్స [యం ఖో (క.)], ఆవుసో, అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అప్పత్తం అసచ్ఛికతం అనభిసమేతం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ పత్తియా సచ్ఛికిరియాయ అభిసమయాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి [వుస్సతి (స్యా.)]. (‘‘కిం పనస్సావుసో, అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అప్పత్తం అసచ్ఛికతం అనభిసమేతం, యస్స ఞాణాయ దస్సనాయ పత్తియా సచ్ఛికిరియాయ అభిసమయాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి?) [( ) స్యా. క. పోత్థకేసు నత్థి] ‘‘‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి ఖ్వస్స [ఖో యం (క.)], ఆవుసో, అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అప్పత్తం అసచ్ఛికతం అనభిసమేతం. తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ పత్తియా సచ్ఛికిరియాయ అభిసమయాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. అయం ‘దుక్ఖసముదయో’తి ఖ్వస్స, ఆవుసో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి ఖ్వస్స, ఆవుసో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి ఖ్వస్స, ఆవుసో, అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అప్పత్తం అసచ్ఛికతం అనభిసమేతం. తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ పత్తియా సచ్ఛికిరియాయ అభిసమయాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. ఇదం ఖ్వస్స [ఇతి ఖో యం (క.)], ఆవుసో, అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అప్పత్తం అసచ్ఛికతం అనభిసమేతం. తస్స [యస్స (?)] ఞాణాయ దస్సనాయ పత్తియా సచ్ఛికిరియాయ అభిసమయాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి. తతియం.

౪. సమిద్ధిసుత్తం

౧౪. అథ ఖో ఆయస్మా సమిద్ధి యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం సమిద్ధిం ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ – ‘‘కిమారమ్మణా, సమిద్ధి, పురిసస్స సఙ్కప్పవితక్కా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి? ‘‘నామరూపారమ్మణా, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, క్వ నానత్తం గచ్ఛన్తీ’’తి? ‘‘ధాతూసు, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, కింసముదయా’’తి? ‘‘ఫస్ససముదయా, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, కింసమోసరణా’’తి? ‘‘వేదనాసమోసరణా, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, కింపముఖా’’తి? ‘‘సమాధిప్పముఖా, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, కింఅధిపతేయ్యా’’తి? ‘‘సతాధిపతేయ్యా, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, కింఉత్తరా’’తి? ‘‘పఞ్ఞుత్తరా, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, కింసారా’’తి? ‘‘విముత్తిసారా, భన్తే’’తి. ‘‘తే పన, సమిద్ధి, కింఓగధా’’తి? ‘‘అమతోగధా, భన్తే’’తి.

‘‘‘కిమారమ్మణా, సమిద్ధి, పురిసస్స సఙ్కప్పవితక్కా ఉప్పజ్జన్తీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నామరూపారమ్మణా, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, క్వ నానత్తం గచ్ఛన్తీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘ధాతూసు, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, కింసముదయా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘ఫస్ససముదయా, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, కింసమోసరణా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘వేదనాసమోసరణా, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, కింపముఖా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘సమాధిప్పముఖా, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, కింఅధిపతేయ్యా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘సతాధిపతేయ్యా, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, కింఉత్తరా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘పఞ్ఞుత్తరా, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, కింసారా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘విముత్తిసారా, భన్తే’తి వదేసి. ‘తే పన, సమిద్ధి, కింఓగధా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘అమతోగధా, భన్తే’తి వదేసి. సాధు సాధు, సమిద్ధి! సాధు ఖో త్వం, సమిద్ధి, పుట్ఠో [పఞ్హం (సీ. స్యా. పీ.)] పుట్ఠో విస్సజ్జేసి, తేన చ మా మఞ్ఞీ’’తి. చతుత్థం.

౫. గణ్డసుత్తం

౧౫. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గణ్డో అనేకవస్సగణికో. తస్సస్సు గణ్డస్స నవ వణముఖాని నవ అభేదనముఖాని. తతో యం కిఞ్చి పగ్ఘరేయ్య – అసుచియేవ పగ్ఘరేయ్య, దుగ్గన్ధంయేవ పగ్ఘరేయ్య, జేగుచ్ఛియంయేవ [జేగుచ్ఛియేవ (క.)] పగ్ఘరేయ్య; యం కిఞ్చి పసవేయ్య – అసుచియేవ పసవేయ్య, దుగ్గన్ధంయేవ పసవేయ్య, జేగుచ్ఛియంయేవ పసవేయ్య.

‘‘గణ్డోతి ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్సేతం చాతుమహాభూతికస్స [చాతుమ్మహాభూతికస్స (సీ. స్యా. పీ.)] కాయస్స అధివచనం మాతాపేత్తికసమ్భవస్స ఓదనకుమ్మాసూపచయస్స అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మస్స. తస్సస్సు గణ్డస్స నవ వణముఖాని నవ అభేదనముఖాని. తతో యం కిఞ్చి పగ్ఘరతి – అసుచియేవ పగ్ఘరతి, దుగ్గన్ధంయేవ పగ్ఘరతి, జేగుచ్ఛియంయేవ పగ్ఘరతి; యం కిఞ్చి పసవతి – అసుచియేవ పసవతి, దుగ్గన్ధంయేవ పసవతి, జేగుచ్ఛియంయేవ పసవతి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం కాయే నిబ్బిన్దథా’’తి. పఞ్చమం.

౬. సఞ్ఞాసుత్తం

౧౬. ‘‘నవయిమా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా. కతమా నవ? అసుభసఞ్ఞా, మరణసఞ్ఞా, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా [పటిక్కూలసఞ్ఞా (సీ. స్యా. పీ.)], సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా [అనభిరతిసఞ్ఞా (క.) అ. ని. ౫.౧౨౧-౧౨౨], అనిచ్చసఞ్ఞా, అనిచ్చే దుక్ఖసఞ్ఞా, దుక్ఖే అనత్తసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, నవ సఞ్ఞా, భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. కులసుత్తం

౧౭. ‘‘నవహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతం కులం అనుపగన్త్వా వా నాలం ఉపగన్తుం, ఉపగన్త్వా వా నాలం నిసీదితుం. కతమేహి నవహి? న మనాపేన పచ్చుట్ఠేన్తి, న మనాపేన అభివాదేన్తి, న మనాపేన ఆసనం దేన్తి, సన్తమస్స పరిగుహన్తి, బహుకమ్పి థోకం దేన్తి, పణీతమ్పి లూఖం దేన్తి, అసక్కచ్చం దేన్తి నో సక్కచ్చం, న ఉపనిసీదన్తి ధమ్మస్సవనాయ, భాసితమస్స న సుస్సూసన్తి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, నవహఙ్గేహి సమన్నాగతం కులం అనుపగన్త్వా వా నాలం ఉపగన్తుం ఉపగన్త్వా వా నాలం నిసీదితుం.