౬. దుతియలోకధమ్మసుత్తం

౬. ‘‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, లోకధమ్మా లోకం అనుపరివత్తన్తి, లోకో చ అట్ఠ లోకధమ్మే అనుపరివత్తతి. కతమే అట్ఠ? లాభో చ, అలాభో చ, యసో చ, అయసో చ, నిన్దా చ, పసంసా చ, సుఖఞ్చ, దుక్ఖఞ్చ. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠ లోకధమ్మా లోకం అనుపరివత్తన్తి, లోకో చ ఇమే అట్ఠ లోకధమ్మే అనుపరివత్తతి.

‘‘అస్సుతవతో, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనస్స ఉప్పజ్జతి లాభోపి అలాభోపి యసోపి అయసోపి నిన్దాపి పసంసాపి సుఖమ్పి దుక్ఖమ్పి. సుతవతోపి, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స ఉప్పజ్జతి లాభోపి అలాభోపి యసోపి అయసోపి నిన్దాపి పసంసాపి సుఖమ్పి దుక్ఖమ్పి. తత్ర, భిక్ఖవే, కో విసేసో కో అధిప్పయాసో [అధిప్పాయో (సీ.), అధిప్పాయసో (స్యా. కం.) అధి + ప + యసు + ణ = అధిప్పయాసో] కిం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేనా’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘అస్సుతవతో, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనస్స ఉప్పజ్జతి లాభో. సో న ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఉప్పన్నో ఖో మే అయం లాభో; సో చ ఖో అనిచ్చో దుక్ఖో విపరిణామధమ్మో’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఉప్పజ్జతి అలాభో…పే… ఉప్పజ్జతి యసో… ఉప్పజ్జతి అయసో… ఉప్పజ్జతి నిన్దా… ఉప్పజ్జతి పసంసా… ఉప్పజ్జతి సుఖం… ఉప్పజ్జతి దుక్ఖం. సో న ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం దుక్ఖం; తఞ్చ ఖో అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి’’.

‘‘తస్స లాభోపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, అలాభోపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, యసోపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, అయసోపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, నిన్దాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, పసంసాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, సుఖమ్పి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, దుక్ఖమ్పి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి. సో ఉప్పన్నం లాభం అనురుజ్ఝతి, అలాభే పటివిరుజ్ఝతి; ఉప్పన్నం యసం అనురుజ్ఝతి, అయసే పటివిరుజ్ఝతి; ఉప్పన్నం పసంసం అనురుజ్ఝతి, నిన్దాయ పటివిరుజ్ఝతి; ఉప్పన్నం సుఖం అనురుజ్ఝతి, దుక్ఖే పటివిరుజ్ఝతి. సో ఏవం అనురోధవిరోధసమాపన్నో న పరిముచ్చతి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘న పరిముచ్చతి దుక్ఖస్మా’తి వదామి’’.

‘‘సుతవతో చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స ఉప్పజ్జతి లాభో. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఉప్పన్నో ఖో మే అయం లాభో; సో చ ఖో అనిచ్చో దుక్ఖో విపరిణామధమ్మో’తి యథాభూతం పజానాతి. ఉప్పజ్జతి అలాభో…పే… ఉప్పజ్జతి యసో… ఉప్పజ్జతి అయసో… ఉప్పజ్జతి నిన్దా… ఉప్పజ్జతి పసంసా… ఉప్పజ్జతి సుఖం… ఉప్పజ్జతి దుక్ఖం. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం దుక్ఖం; తఞ్చ ఖో అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మ’న్తి యథాభూతం పజానాతి’’.

‘‘తస్స లాభోపి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, అలాభోపి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, యసోపి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, అయసోపి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, నిన్దాపి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, పసంసాపి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, సుఖమ్పి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, దుక్ఖమ్పి చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి. సో ఉప్పన్నం లాభం నానురుజ్ఝతి, అలాభే నప్పటివిరుజ్ఝతి; ఉప్పన్నం యసం నానురుజ్ఝతి, అయసే నప్పటివిరుజ్ఝతి; ఉప్పన్నం పసంసం నానురుజ్ఝతి, నిన్దాయ నప్పటివిరుజ్ఝతి; ఉప్పన్నం సుఖం నానురుజ్ఝతి, దుక్ఖే నప్పటివిరుజ్ఝతి. సో ఏవం అనురోధవిరోధవిప్పహీనో పరిముచ్చతి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘పరిముచ్చతి దుక్ఖస్మా’తి వదామి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేనా’’తి.

‘‘లాభో అలాభో చ యసాయసో చ,

నిన్దా పసంసా చ సుఖం దుఖఞ్చ;

ఏతే అనిచ్చా మనుజేసు ధమ్మా,

అసస్సతా విపరిణామధమ్మా.

‘‘ఏతే చ ఞత్వా సతిమా సుమేధో,

అవేక్ఖతి విపరిణామధమ్మే;

ఇట్ఠస్స ధమ్మా న మథేన్తి చిత్తం,

అనిట్ఠతో నో పటిఘాతమేతి.

‘‘తస్సానురోధా అథ వా విరోధా,

విధూపితా అత్థఙ్గతా న సన్తి;

పదఞ్చ ఞత్వా విరజం అసోకం,

సమ్మప్పజానాతి భవస్స పారగూ’’తి. ఛట్ఠం;