౬. మహావగ్గో

౧. సోణసుత్తం

౫౫. [మహావ. ౨౪౩ ఆగతం] ఏవం, మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సోణో రాజగహే విహరతి సీతవనస్మిం. అథ ఖో ఆయస్మతో సోణస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘యే ఖో కేచి భగవతో సావకా ఆరద్ధవీరియా విహరన్తి, అహం తేసం అఞ్ఞతరో. అథ చ పన మే న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతి, సంవిజ్జన్తి ఖో పన మే కులే భోగా, సక్కా భోగా చ భుఞ్జితుం పుఞ్ఞాని చ కాతుం. యంనూనాహం సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జేయ్యం పుఞ్ఞాని చ కరేయ్య’’న్తి.

అథ ఖో భగవా ఆయస్మతో సోణస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమ్మిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమ్మిఞ్జేయ్య, ఏవమేవం ఖో – గిజ్ఝకూటే పబ్బతే అన్తరహితో సీతవనే ఆయస్మతో సోణస్స సమ్ముఖే పాతురహోసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. ఆయస్మాపి ఖో సోణో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం సోణం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘నను తే, సోణ, రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘యే ఖో కేచి భగవతో సావకా ఆరద్ధవీరియా విహరన్తి, అహం తేసం అఞ్ఞతరో. అథ చ పన మే న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతి, సంవిజ్జన్తి ఖో పన మే కులే భోగా, సక్కా భోగా [భోగే (మహావ. ౨౪౩)] చ భుఞ్జితుం పుఞ్ఞాని చ కాతుం. యంనూనాహం సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జేయ్యం పుఞ్ఞాని చ కరేయ్య’’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సోణ, కుసలో త్వం పుబ్బే అగారియభూతో [ఆగారికభూతో (స్యా.), అగారికభూతో (మహావ. ౨౪౩)] వీణాయ తన్తిస్సరే’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సోణ, యదా తే వీణాయ తన్తియో అచ్చాయతా హోన్తి, అపి ను తే వీణా తస్మిం సమయే సరవతీ వా హోతి కమ్మఞ్ఞా వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సోణ, యదా తే వీణాయ తన్తియో అతిసిథిలా హోన్తి, అపి ను తే వీణా తస్మిం సమయే సరవతీ వా హోతి కమ్మఞ్ఞా వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘యదా పన తే, సోణ, వీణాయ తన్తియో న అచ్చాయతా హోన్తి నాతిసిథిలా సమే గుణే పతిట్ఠితా, అపి ను తే వీణా తస్మిం సమయే సరవతీ వా హోతి కమ్మఞ్ఞా వా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఏవమేవం ఖో, సోణ, అచ్చారద్ధవీరియం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తతి, అతిసిథిలవీరియం కోసజ్జాయ సంవత్తతి. తస్మాతిహ త్వం, సోణ, వీరియసమథం అధిట్ఠహం, ఇన్ద్రియానఞ్చ సమతం పటివిజ్ఝ, తత్థ చ నిమిత్తం గణ్హాహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా సోణో భగవతో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం సోణం ఇమినా ఓవాదేన ఓవదిత్వా – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవం ఖో – సీతవనే అన్తరహితో గిజ్ఝకూటే పబ్బతే పాతురహోసి.

అథ ఖో ఆయస్మా సోణో అపరేన సమయేన వీరియసమథం అధిట్ఠాసి, ఇన్ద్రియానఞ్చ సమతం పటివిజ్ఝి, తత్థ చ నిమిత్తం అగ్గహేసి. అథ ఖో ఆయస్మా సోణో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనాగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా సోణో అరహతం అహోసి.

అథ ఖో ఆయస్మతో సోణస్స అరహత్తప్పత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘యంనూనాహం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమేయ్యం; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో సన్తికే అఞ్ఞం బ్యాకరేయ్య’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా సోణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సోణో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘యో సో, భన్తే, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో, సో ఛ ఠానాని అధిముత్తో హోతి – నేక్ఖమ్మాధిముత్తో హోతి, పవివేకాధిముత్తో హోతి, అబ్యాపజ్జాధిముత్తో [అబ్యాపజ్ఝాధిముత్తో (క.) మహావ. ౨౪౪ పస్సితబ్బం] హోతి, తణ్హాక్ఖయాధిముత్తో హోతి, ఉపాదానక్ఖయాధిముత్తో హోతి, అసమ్మోహాధిముత్తో హోతి.

‘‘సియా ఖో పన, భన్తే, ఇధేకచ్చస్స ఆయస్మతో ఏవమస్స – ‘కేవలంసద్ధామత్తకం నూన అయమాయస్మా నిస్సాయ నేక్ఖమ్మాధిముత్తో’తి. న ఖో పనేతం, భన్తే, ఏవం దట్ఠబ్బం. ఖీణాసవో, భన్తే, భిక్ఖు వుసితవా కతకరణీయో కరణీయం అత్తనో అసమనుపస్సన్తో కతస్స వా పటిచయం ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా నేక్ఖమ్మాధిముత్తో హోతి, ఖయా దోసస్స వీతదోసత్తా నేక్ఖమ్మాధిముత్తో హోతి, ఖయా మోహస్స వీతమోహత్తా నేక్ఖమ్మాధిముత్తో హోతి.

‘‘సియా ఖో పన, భన్తే, ఇధేకచ్చస్స ఆయస్మతో ఏవమస్స – ‘లాభసక్కారసిలోకం నూన అయమాయస్మా నికామయమానో పవివేకాధిముత్తో’తి. న ఖో పనేతం, భన్తే, ఏవం దట్ఠబ్బం. ఖీణాసవో, భన్తే, భిక్ఖు వుసితవా కతకరణీయో కరణీయం అత్తనో అసమనుపస్సన్తో కతస్స వా పటిచయం ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా పవివేకాధిముత్తో హోతి, ఖయా దోసస్స వీతదోసత్తా పవివేకాధిముత్తో హోతి, ఖయా మోహస్స వీతమోహత్తా పవివేకాధిముత్తో హోతి.

‘‘సియా ఖో పన, భన్తే, ఇధేకచ్చస్స ఆయస్మతో ఏవమస్స – ‘సీలబ్బతపరామాసం నూన అయమాయస్మా సారతో పచ్చాగచ్ఛన్తో అబ్యాపజ్జాధిముత్తో’తి. న ఖో పనేతం, భన్తే, ఏవం దట్ఠబ్బం. ఖీణాసవో, భన్తే, భిక్ఖు వుసితవా కతకరణీయో కరణీయం అత్తనో అసమనుపస్సన్తో కతస్స వా పటిచయం ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా అబ్యాపజ్జాధిముత్తో హోతి, ఖయా దోసస్స వీతదోసత్తా అబ్యాపజ్జాధిముత్తో హోతి, ఖయా మోహస్స వీతమోహత్తా అబ్యాపజ్జాధిముత్తో హోతి.

‘‘ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా తణ్హాక్ఖయాధిముత్తో హోతి, ఖయా దోసస్స వీతదోసత్తా తణ్హాక్ఖయాధిముత్తో హోతి, ఖయా మోహస్స వీతమోహత్తా తణ్హాక్ఖయాధిముత్తో హోతి.

‘‘ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా ఉపాదానక్ఖయాధిముత్తో హోతి, ఖయా దోసస్స వీతదోసత్తా ఉపాదానక్ఖయాధిముత్తో హోతి, ఖయా మోహస్స వీతమోహత్తా ఉపాదానక్ఖయాధిముత్తో హోతి.

‘‘ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా అసమ్మోహాధిముత్తో హోతి, ఖయా దోసస్స వీతదోసత్తా అసమ్మోహాధిముత్తో హోతి, ఖయా మోహస్స వీతమోహత్తా అసమ్మోహాధిముత్తో హోతి.

‘‘ఏవం సమ్మా విముత్తచిత్తస్స, భన్తే, భిక్ఖునో భుసా చేపి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా చక్ఖుస్స ఆపాథం [ఆపాతం (క.)] ఆగచ్ఛన్తి, నేవస్స చిత్తం పరియాదియన్తి. అమిస్సీకతమేవస్స చిత్తం హోతి ఠితం ఆనేఞ్జప్పత్తం వయఞ్చస్సానుపస్సతి. భుసా చేపి సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా… మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా మనస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, నేవస్స చిత్తం పరియాదియన్తి. అమిస్సీకతమేవస్స చిత్తం హోతి ఠితం ఆనేఞ్జప్పత్తం వయఞ్చస్సానుపస్సతి. సేయ్యథాపి, భన్తే, సేలో పబ్బతో అచ్ఛిద్దో అసుసిరో ఏకగ్ఘనో. అథ పురత్థిమాయ చేపి దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య భుసా వాతవుట్ఠి నేవ నం సఙ్కమ్పేయ్య న సమ్పకమ్పేయ్య న సమ్పవేధేయ్య, అథ పచ్ఛిమాయ చేపి దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య భుసా వాతవుట్ఠి…పే… అథ ఉత్తరాయ చేపి దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య భుసా వాతవుట్ఠి… అథ దక్ఖిణాయ చేపి దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య భుసా వాతవుట్ఠి నేవ నం సఙ్కమ్పేయ్య న సమ్పకమ్పేయ్య న సమ్పవేధేయ్య; ఏవమేవం ఖో, భన్తే, ఏవం సమ్మావిముత్తచిత్తస్స భిక్ఖునో భుసా చేపి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, నేవస్స చిత్తం పరియాదియన్తి. అమిస్సీకతమేవస్స చిత్తం హోతి ఠితం ఆనేఞ్జప్పత్తం వయఞ్చస్సానుపస్సతి. భుసా చేపి సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా… మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా మనస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, నేవస్స చిత్తం పరియాదియన్తి. అమిస్సీకతమేవస్స చిత్తం హోతి ఠితం ఆనేఞ్జప్పత్తం వయఞ్చస్సానుపస్సతీ’’తి.

‘‘నేక్ఖమ్మం అధిముత్తస్స, పవివేకఞ్చ చేతసో;

అబ్యాపజ్జాధిముత్తస్స, ఉపాదానక్ఖయస్స చ.

‘‘తణ్హాక్ఖయాధిముత్తస్స, అసమ్మోహఞ్చ చేతసో;

దిస్వా ఆయతనుప్పాదం, సమ్మా చిత్తం విముచ్చతి.

‘‘తస్స సమ్మా విముత్తస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

కతస్స పటిచయో నత్థి, కరణీయం న విజ్జతి.

‘‘సేలో యథా ఏకగ్ఘనో, వాతేన న సమీరతి;

ఏవం రూపా రసా సద్దా, గన్ధా ఫస్సా చ కేవలా.

‘‘ఇట్ఠా ధమ్మా అనిట్ఠా చ, నప్పవేధేన్తి తాదినో;

ఠితం చిత్తం విప్పముత్తం [విముతఞ్చ (క.) మహావ. ౨౪౪; కథా. ౨౬౬], వయఞ్చస్సానుపస్సతీ’’తి. పఠమం;

౨. ఫగ్గునసుత్తం

౫౬. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఫగ్గునో [ఫేగ్గునో (క.), ఫగ్గుణో (సీ. స్యా.)] ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, ఫగ్గునో ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సాధు, భన్తే, భగవా యేనాయస్మా ఫగ్గునో తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా ఫగ్గునో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా ఫగ్గునో భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన మఞ్చకే సమధోసి [సమఞ్చోపి (సీ. స్యా. పీ.), సం + ధూ + ఈ = సమధోసి]. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఫగ్గునం ఏతదవోచ – ‘‘అలం, ఫగ్గున, మా త్వం మఞ్చకే సమధోసి. సన్తిమాని ఆసనాని పరేహి పఞ్ఞత్తాని, తత్థాహం నిసీదిస్సామీ’’తి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఫగ్గునం ఏతదవోచ –

‘‘కచ్చి తే, ఫగ్గున, ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయం? కచ్చి తే దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి? ‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, బలవా పురిసో తిణ్హేన సిఖరేన ముద్ధని [ముద్ధానం (సీ. పీ.)] అభిమత్థేయ్య [అభిమట్ఠేయ్య (స్యా.)]; ఏవమేవం ఖో మే, భన్తే, అధిమత్తా వాతా ముద్ధని [హనన్తి (సీ. పీ.), ఓహనన్తి (స్యా.)] ఊహనన్తి. న మే, భన్తే, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, బలవా పురిసో దళ్హేన వరత్తక్ఖణ్డేన సీసవేఠనం దదేయ్య; ఏవమేవం ఖో మే, భన్తే, అధిమత్తా సీసే సీసవేదనా. న మే, భన్తే, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన కుచ్ఛిం పరికన్తేయ్య; ఏవమేవం ఖో మే, భన్తే, అధిమత్తా వాతా కుచ్ఛిం పరికన్తన్తి. న మే, భన్తే, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, ద్వే బలవన్తో పురిసా దుబ్బలతరం పురిసం నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుయా సన్తాపేయ్యుం సమ్పరితాపేయ్యుం; ఏవమేవం ఖో మే, భన్తే, అధిమత్తో కాయస్మిం డాహో. న మే, భన్తే, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఫగ్గునం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఫగ్గునో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో కాలమకాసి. తమ్హి చస్స సమయే మరణకాలే ఇన్ద్రియాని విప్పసీదింసు. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, ఫగ్గునో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో కాలమకాసి. తమ్హి చస్స సమయే మరణకాలే ఇన్ద్రియాని విప్పసీదింసూ’’తి.

‘‘కిం హానన్ద, ఫగ్గునస్స [ఫేగ్గునస్స ఆనన్ద (క.)] భిక్ఖునో ఇన్ద్రియాని న విప్పసీదిస్సన్తి! ఫగ్గునస్స, ఆనన్ద, భిక్ఖునో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం అవిముత్తం అహోసి. తస్స తం ధమ్మదేసనం సుత్వా పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం విముత్తం.

‘‘ఛయిమే, ఆనన్ద, ఆనిసంసా కాలేన ధమ్మస్సవనే [ధమ్మసవణే (సీ.)] కాలేన అత్థుపపరిక్ఖాయ. కతమే ఛ? ఇధానన్ద, భిక్ఖునో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం అవిముత్తం హోతి. సో తమ్హి సమయే మరణకాలే లభతి తథాగతం దస్సనాయ. తస్స తథాగతో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తస్స తం ధమ్మదేసనం సుత్వా పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం విముచ్చతి. అయం, ఆనన్ద, పఠమో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే.

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం అవిముత్తం హోతి. సో తమ్హి సమయే మరణకాలే న హేవ ఖో [నో చ ఖో (క.)] లభతి తథాగతం దస్సనాయ, అపి చ ఖో తథాగతసావకం లభతి దస్సనాయ. తస్స తథాగతసావకో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తస్స తం ధమ్మదేసనం సుత్వా పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం విముచ్చతి. అయం, ఆనన్ద, దుతియో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే.

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం అవిముత్తం హోతి. సో తమ్హి సమయే మరణకాలే న హేవ ఖో లభతి తథాగతం దస్సనాయ, నపి తథాగతసావకం లభతి దస్సనాయ; అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి. తస్స యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కయతో అనువిచారయతో మనసానుపేక్ఖతో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం విముచ్చతి. అయం, ఆనన్ద, తతియో ఆనిసంసో కాలేన అత్థుపపరిక్ఖాయ.

‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖునో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం విముత్తం హోతి, అనుత్తరే చ ఖో ఉపధిసఙ్ఖయే చిత్తం అవిముత్తం హోతి. సో తమ్హి సమయే మరణకాలే లభతి తథాగతం దస్సనాయ. తస్స తథాగతో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తస్స తం ధమ్మదేసనం సుత్వా అనుత్తరే ఉపధిసఙ్ఖయే చిత్తం విముచ్చతి. అయం, ఆనన్ద, చతుత్థో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే.

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం విముత్తం హోతి, అనుత్తరే చ ఖో ఉపధిసఙ్ఖయే చిత్తం అవిముత్తం హోతి. సో తమ్హి సమయే మరణకాలే న హేవ ఖో లభతి తథాగతం దస్సనాయ, అపి చ ఖో తథాగతసావకం లభతి దస్సనాయ. తస్స తథాగతసావకో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తస్స తం ధమ్మదేసనం సుత్వా అనుత్తరే ఉపధిసఙ్ఖయే చిత్తం విముచ్చతి. అయం, ఆనన్ద, పఞ్చమో ఆనిసంసో కాలేన ధమ్మస్సవనే.

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో పఞ్చహి ఓరమ్భాగియేహి సంయోజనేహి చిత్తం విముత్తం హోతి, అనుత్తరే చ ఖో ఉపధిసఙ్ఖయే చిత్తం అవిముత్తం హోతి. సో తమ్హి సమయే మరణకాలే న హేవ ఖో లభతి తథాగతం దస్సనాయ, నపి తథాగతసావకం లభతి దస్సనాయ; అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి. తస్స యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కయతో అనువిచారయతో మనసానుపేక్ఖతో అనుత్తరే ఉపధిసఙ్ఖయే చిత్తం విముచ్చతి. అయం, ఆనన్ద, ఛట్ఠో ఆనిసంసో కాలేన అత్థుపపరిక్ఖాయ. ఇమే ఖో, ఆనన్ద, ఛ ఆనిసంసా కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన అత్థుపపరిక్ఖాయా’’తి. దుతియం.

౩. ఛళభిజాతిసుత్తం

౫౭. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పూరణేన, భన్తే, కస్సపేన ఛళభిజాతియో పఞ్ఞత్తా – కణ్హాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, నీలాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, లోహితాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, హలిద్దాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, సుక్కాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, పరమసుక్కాభిజాతి పఞ్ఞత్తా.

‘‘తత్రిదం, భన్తే, పూరణేన కస్సపేన కణ్హాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, ఓరబ్భికా సూకరికా సాకుణికా మాగవికా లుద్దా మచ్ఛఘాతకా చోరా చోరఘాతకా బన్ధనాగారికా యే వా పనఞ్ఞేపి కేచి కురూరకమ్మన్తా.

‘‘తత్రిదం, భన్తే, పూరణేన కస్సపేన నీలాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, భిక్ఖూ కణ్టకవుత్తికా యే వా పనఞ్ఞేపి కేచి కమ్మవాదా క్రియవాదా.

‘‘తత్రిదం, భన్తే, పూరణేన కస్సపేన లోహితాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, నిగణ్ఠా ఏకసాటకా.

‘‘తత్రిదం, భన్తే, పూరణేన కస్సపేన హలిద్దాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, గిహీ ఓదాతవసనా అచేలకసావకా.

‘‘తత్రిదం, భన్తే, పూరణేన కస్సపేన సుక్కాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, ఆజీవకా ఆజీవకినియో.

‘‘తత్రిదం, భన్తే, పూరణేన కస్సపేన పరమసుక్కాభిజాతి పఞ్ఞత్తా, నన్దో వచ్ఛో కిసో సంకిచ్చో మక్ఖలి గోసాలో. పూరణేన, భన్తే, కస్సపేన ఇమా ఛళభిజాతియో పఞ్ఞత్తా’’తి.

‘‘కిం పనానన్ద, పూరణస్స కస్సపస్స సబ్బో లోకో ఏతదబ్భనుజానాతి ఇమా ఛళభిజాతియో పఞ్ఞాపేతు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, పురిసో దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హికో, తస్స అకామకస్స బిలం ఓలగ్గేయ్యుం – ‘ఇదం తే, అమ్భో పురిస, మంసఞ్చ ఖాదితబ్బం, మూలఞ్చ అనుప్పదాతబ్బ’న్తి. ఏవమేవం ఖో, ఆనన్ద, పూరణేన కస్సపేన అప్పటిఞ్ఞాయ ఏతేసం సమణబ్రాహ్మణానం ఇమా ఛళభిజాతియో పఞ్ఞత్తా, యథా తం బాలేన అబ్యత్తేన అఖేత్తఞ్ఞునా అకుసలేన.

‘‘అహం ఖో పనానన్ద, ఛళభిజాతియో పఞ్ఞాపేమి. తం సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కతమా చానన్ద, ఛళభిజాతియో? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో కణ్హాభిజాతియో సమానో కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతి. ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చో కణ్హాభిజాతియో సమానో సుక్కం ధమ్మం అభిజాయతి. ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చో కణ్హాభిజాతియో సమానో అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి. ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చో సుక్కాభిజాతియో సమానో కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతి. ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చో సుక్కాభిజాతియో సమానో సుక్కం ధమ్మం అభిజాయతి. ఇధ పనానన్ద, ఏకచ్చో సుక్కాభిజాతియో సమానో అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి.

‘‘కథఞ్చానన్ద, కణ్హాభిజాతియో సమానో కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతి? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి – చణ్డాలకులే వా నేసాదకులే వా వేనకులే [వేణకులే (సబ్బత్థ)] వా రథకారకులే వా పుక్కుసకులే వా, దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే కసిరవుత్తికే, యత్థ కసిరేన ఘాసచ్ఛాదో లబ్భతి. సో చ హోతి దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకో బవ్హాబాధో కాణో వా కుణీ వా ఖఞ్జో వా పక్ఖహతో వా, న లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. సో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, కణ్హాభిజాతియో సమానో కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతి.

‘‘కథఞ్చానన్ద, కణ్హాభిజాతియో సమానో సుక్కం ధమ్మం అభిజాయతి? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి – చణ్డాలకులే వా…పే… సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన సుచరితం చరతి, వాచాయ సుచరితం చరతి, మనసా సుచరితం చరతి. సో కాయేన సుచరితం చరిత్వా, వాచాయ సుచరితం చరిత్వా, మనసా సుచరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, కణ్హాభిజాతియో సమానో సుక్కం ధమ్మం అభిజాయతి.

‘‘కథఞ్చానన్ద, కణ్హాభిజాతియో సమానో అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి – చణ్డాలకులే వా…పే… సో చ హోతి దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకో. సో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే, చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తో, సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, కణ్హాభిజాతియో సమానో అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి.

‘‘కథఞ్చానన్ద, సుక్కాభిజాతియో సమానో కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతి? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో హోతి – ఖత్తియమహాసాలకులే వా బ్రాహ్మణమహాసాలకులే వా గహపతిమహాసాలకులే వా, అడ్ఢే మహద్ధనే మహాభోగే పహూతజాతరూపరజతే పహూతవిత్తూపకరణే పహూతధనధఞ్ఞే. సో చ హోతి అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో, లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. సో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, సుక్కాభిజాతియో సమానో కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతి.

‘‘కథఞ్చానన్ద, సుక్కాభిజాతియో సమానో సుక్కం ధమ్మం అభిజాయతి? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో హోతి – ఖత్తియమహాసాలకులే వా…పే… సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన సుచరితం చరతి, వాచాయ సుచరితం చరతి, మనసా సుచరితం చరతి. సో కాయేన సుచరితం చరిత్వా, వాచాయ సుచరితం చరిత్వా, మనసా సుచరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, సుక్కాభిజాతియో సమానో సుక్కం ధమ్మం అభిజాయతి.

‘‘కథఞ్చానన్ద, సుక్కాభిజాతియో సమానో అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో హోతి – ఖత్తియమహాసాలకులే వా బ్రాహ్మణమహాసాలకులే వా గహపతిమహాసాలకులే వా, అడ్ఢే మహద్ధనే మహాభోగే పహూతజాతరూపరజతే పహూతవిత్తూపకరణే పహూతధనధఞ్ఞే. సో చ హోతి అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో, లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే, చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తో, సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, సుక్కాభిజాతియో సమానో అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానం అభిజాయతి. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ఛళభిజాతియో’’తి. తతియం.

౪. ఆసవసుత్తం

౫౮. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స.

కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో యే ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా తే సంవరేన పహీనా హోన్తి, యే ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బా తే పటిసేవనాయ పహీనా హోన్తి, యే ఆసవా అధివాసనా పహాతబ్బా తే అధివాసనాయ పహీనా హోన్తి, యే ఆసవా పరివజ్జనా పహాతబ్బా తే పరివజ్జనాయ పహీనా హోన్తి, యే ఆసవా వినోదనా పహాతబ్బా తే వినోదనాయ పహీనా హోన్తి, యే ఆసవా భావనా పహాతబ్బా తే భావనాయ పహీనా హోన్తి.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా యే సంవరేన పహీనా హోన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతో విహరతి. యం హిస్స, భిక్ఖవే, చక్ఖున్ద్రియసంవరం అసంవుతస్స విహరతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, చక్ఖున్ద్రియసంవరం సంవుతస్స విహరతో ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. పటిసఙ్ఖా యోనిసో సోతిన్ద్రియ…పే… ఘానిన్ద్రియ… జివ్హిన్ద్రియ… కాయిన్ద్రియ… మనిన్ద్రియసంవరసంవుతో విహరతి. యం హిస్స, భిక్ఖవే, మనిన్ద్రియసంవరం అసంవుతస్స విహరతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, మనిన్ద్రియసంవరం సంవుతస్స విహరతో ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా యే సంవరేన పహీనా హోన్తి.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బా యే పటిసేవనాయ పహీనా హోన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతి – ‘యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయ, ఉణ్హస్స పటిఘాతాయ, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం [డంస… సిరింసపసమ్ఫస్సానం (సీ. స్యా. కం. పీ) మ. ని. ౧.౨౩] పటిఘాతాయ, యావదేవ హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనత్థం’. పటిసఙ్ఖా యోనిసో పిణ్డపాతం పటిసేవతి – ‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ, విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చ’ [ఫాసువిహారో చాతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. పటిసఙ్ఖా యోనిసో సేనాసనం పటిసేవతి – ‘యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయ, ఉణ్హస్స పటిఘాతాయ, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం పటిఘాతాయ, యావదేవ ఉతుపరిస్సయవినోదనపటిసల్లానారామత్థం’. పటిసఙ్ఖా యోనిసో గిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పటిసేవతి – ‘యావదేవ ఉప్పన్నానం వేయ్యాబాధికానం వేదనానం పటిఘాతాయ, అబ్యాబజ్ఝపరమతాయా’తి. యం హిస్స, భిక్ఖవే, అప్పటిసేవతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, పటిసేవతో ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బా యే పటిసేవనాయ పహీనా హోన్తి.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా అధివాసనా పహాతబ్బా యే అధివాసనాయ పహీనా హోన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్స, జిఘచ్ఛాయ, పిపాసాయ, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం, దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం, ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అధివాసకజాతికో హోతి. యం హిస్స, భిక్ఖవే, అనధివాసతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, అధివాసతో ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా అధివాసనా పహాతబ్బా యే అధివాసనాయ పహీనా హోన్తి.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా పరివజ్జనా పహాతబ్బా యే పరివజ్జనాయ పహీనా హోన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతి, చణ్డం అస్సం పరివజ్జేతి, చణ్డం గోణం పరివజ్జేతి, చణ్డం కుక్కురం పరివజ్జేతి, అహిం ఖాణుం కణ్టకట్ఠానం సోబ్భం పపాతం చన్దనికం ఓళిగల్లం, యథారూపే అనాసనే నిసిన్నం, యథారూపే అగోచరే చరన్తం, యథారూపే పాపకే మిత్తే భజన్తం విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ పాపకేసు ఠానేసు ఓకప్పేయ్యుం, సో తఞ్చ అనాసనం తఞ్చ అగోచరం తే చ పాపకే మిత్తే పటిసఙ్ఖా యోనిసో పరివజ్జేతి. యం హిస్స, భిక్ఖవే, అపరివజ్జయతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, పరివజ్జయతో ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా పరివజ్జనా పహాతబ్బా యే పరివజ్జనాయ పహీనా హోన్తి.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా వినోదనా పహాతబ్బా యే వినోదనాయ పహీనా హోన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి, పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం…పే… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. యం హిస్స, భిక్ఖవే, అవినోదయతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, వినోదయతో ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా వినోదనా పహాతబ్బా యే వినోదనాయ పహీనా హోన్తి.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా భావనా పహాతబ్బా యే భావనాయ పహీనా హోన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం, పటిసఙ్ఖా యోనిసో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. యం హిస్స, భిక్ఖవే, అభావయతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, భావయతో ఏవంస తే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా భావనా పహాతబ్బా యే భావనాయ పహీనా హోన్తి.

‘‘ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. చతుత్థం.

౫. దారుకమ్మికసుత్తం

౫౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా నాతికే విహరతి గిఞ్జకావసథే. అథ ఖో దారుకమ్మికో గహపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో దారుకమ్మికం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘అపి ను తే, గహపతి, కులే దానం దీయతీ’’తి? ‘‘దీయతి మే, భన్తే, కులే దానం. తఞ్చ ఖో యే తే భిక్ఖూ ఆరఞ్ఞికా పిణ్డపాతికా పంసుకూలికా అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా, తథారూపేసు మే, భన్తే, భిక్ఖూసు దానం దీయతీ’’తి.

‘‘దుజ్జానం ఖో ఏతం, గహపతి, తయా గిహినా కామభోగినా పుత్తసమ్బాధసయనం అజ్ఝావసన్తేన, కాసికచన్దనం పచ్చనుభోన్తేన, మాలాగన్ధవిలేపనం ధారయన్తేన, జాతరూపరజతం సాదియన్తేన ఇమే వా అరహన్తో ఇమే వా అరహత్తమగ్గం సమాపన్నాతి.

‘‘ఆరఞ్ఞికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి ఉద్ధతో ఉన్నళో చపలో ముఖరో వికిణ్ణవాచో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకతిన్ద్రియో. ఏవం సో తేనఙ్గేన గారయ్హో. ఆరఞ్ఞికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి అనుద్ధతో అనున్నళో అచపలో అముఖరో అవికిణ్ణవాచో ఉపట్ఠితస్సతి సమ్పజానో సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో సంవుతిన్ద్రియో. ఏవం సో తేనఙ్గేన పాసంసో.

‘‘గామన్తవిహారీ చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి ఉద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన గారయ్హో. గామన్తవిహారీ చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి అనుద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన పాసంసో.

‘‘పిణ్డపాతికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి ఉద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన గారయ్హో. పిణ్డపాతికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి అనుద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన పాసంసో.

‘‘నేమన్తనికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి ఉద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన గారయ్హో. నేమన్తనికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి అనుద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన పాసంసో.

‘‘పంసుకూలికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి ఉద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన గారయ్హో. పంసుకూలికో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి అనుద్ధతో…పే… ఏవం సో తేనఙ్గేన పాసంసో.

‘‘గహపతిచీవరధరో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి ఉద్ధతో ఉన్నళో చపలో ముఖరో వికిణ్ణవాచో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకతిన్ద్రియో. ఏవం సో తేనఙ్గేన గారయ్హో. గహపతిచీవరధరో చేపి, గహపతి, భిక్ఖు హోతి అనుద్ధతో అనున్నళో అచపలో అముఖరో అవికిణ్ణవాచో ఉపట్ఠితస్సతి సమ్పజానో సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో సంవుతిన్ద్రియో. ఏవం సో తేనఙ్గేన పాసంసో.

‘‘ఇఙ్ఘ త్వం, గహపతి, సఙ్ఘే దానం [దానాని (క.)] దేహి. సఙ్ఘే తే దానం దదతో చిత్తం పసీదిస్సతి. సో త్వం పసన్నచిత్తో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్ససీ’’తి. ‘‘ఏసాహం, భన్తే, అజ్జతగ్గే సఙ్ఘే దానం దస్సామీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. హత్థిసారిపుత్తసుత్తం

౬౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా మణ్డలమాళే సన్నిసిన్నా సన్నిపతితా అభిధమ్మకథం కథేన్తి. తత్ర సుదం ఆయస్మా చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో థేరానం భిక్ఖూనం అభిధమ్మకథం కథేన్తానం అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో ఆయస్మన్తం చిత్తం హత్థిసారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘మాయస్మా చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో థేరానం భిక్ఖూనం అభిధమ్మకథం కథేన్తానం అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేసి, యావ కథాపరియోసానం ఆయస్మా చిత్తో ఆగమేతూ’’తి. ఏవం వుత్తే ఆయస్మతో చిత్తస్స హత్థిసారిపుత్తస్స సహాయకా భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం మహాకోట్ఠికం ఏతదవోచుం – ‘‘మాయస్మా మహాకోట్ఠికో ఆయస్మన్తం చిత్తం హత్థిసారిపుత్తం అపసాదేసి, పణ్డితో ఆయస్మా చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో. పహోతి చాయస్మా చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో థేరానం భిక్ఖూనం అభిధమ్మకథం కథేతు’’న్తి.

‘‘దుజ్జానం ఖో ఏతం, ఆవుసో, పరస్స చేతోపరియాయం అజానన్తేహి. ఇధావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో తావదేవ సోరతసోరతో హోతి, నివాతనివాతో హోతి, ఉపసన్తుపసన్తో హోతి, యావ సత్థారం ఉపనిస్సాయ విహరతి అఞ్ఞతరం వా గరుట్ఠానియం సబ్రహ్మచారిం. యతో చ ఖో సో వపకస్సతేవ సత్థారా, వపకస్సతి గరుట్ఠానియేహి సబ్రహ్మచారీహి, సో సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రఞ్ఞా రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి. తస్స సంసట్ఠస్స విస్సత్థస్స పాకతస్స భస్సమనుయుత్తస్స విహరతో రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేతి. సో రాగానుద్ధంసితేన చిత్తేన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, గోణో కిట్ఠాదో దామేన వా బద్ధో [ఆరామే వా బన్ధో (క.)] వజే వా ఓరుద్ధో. యో ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం వదేయ్య – ‘న దానాయం గోణో కిట్ఠాదో పునదేవ కిట్ఠం ఓతరిస్సతీ’తి, సమ్మా ను ఖో సో, ఆవుసో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’. ‘‘ఠానఞ్హేతం, ఆవుసో, విజ్జతి, యం సో గోణో కిట్ఠాదో దామం వా ఛేత్వా వజం వా భిన్దిత్వా, అథ పునదేవ కిట్ఠం ఓతరేయ్యాతి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో తావదేవ సోరతసోరతో హోతి, నివాతనివాతో హోతి, ఉపసన్తుపసన్తో హోతి యావ సత్థారం ఉపనిస్సాయ విహరతి అఞ్ఞతరం వా గరుట్ఠానియం సబ్రహ్మచారిం. యతో చ ఖో సో వపకస్సతేవ సత్థారా, వపకస్సతి గరుట్ఠానియేహి సబ్రహ్మచారీహి, సో సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రఞ్ఞా రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి. తస్స సంసట్ఠస్స విస్సత్థస్స పాకతస్స భస్సమనుయుత్తస్స విహరతో రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేతి. సో రాగానుద్ధంసితేన చిత్తేన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి.

‘‘ఇధ పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి పఠమస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, చాతుమహాపథే థుల్లఫుసితకో దేవో వస్సన్తో [థుల్లఫుసితకే దేవే వస్సన్తే (క.)] రజం అన్తరధాపేయ్య, చిక్ఖల్లం పాతుకరేయ్య. యో ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం వదేయ్య – ‘న దాని అముస్మిం [అముకస్మిం (క.)] చాతుమహాపథే పునదేవ రజో పాతుభవిస్సతీ’తి, సమ్మా ను ఖో సో, ఆవుసో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’. ‘‘ఠానఞ్హేతం, ఆవుసో, విజ్జతి, యం అముస్మిం చాతుమహాపథే మనుస్సా వా అతిక్కమేయ్యుం, గోపసూ వా అతిక్కమేయ్యుం, వాతాతపో వా స్నేహగతం పరియాదియేయ్య, అథ పునదేవ రజో పాతుభవేయ్యాతి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి పఠమస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి.

‘‘ఇధ పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి దుతియస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే మహన్తం తళాకం. తత్థ థుల్లఫుసితకో దేవో వుట్ఠో సిప్పిసమ్బుకమ్పి సక్ఖరకఠలమ్పి అన్తరధాపేయ్య. యో ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం వదేయ్య – ‘న దాని అముస్మిం తళాకే పునదేవ సిప్పిసమ్బుకా వా సక్ఖరకఠలా వా పాతుభవిస్సన్తీ’తి, సమ్మా ను ఖో సో, ఆవుసో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’. ‘‘ఠానఞ్హేతం, ఆవుసో, విజ్జతి, యం అముస్మిం తళాకే మనుస్సా వా పివేయ్యుం, గోపసూ వా పివేయ్యుం, వాతాతపో వా స్నేహగతం పరియాదియేయ్య, అథ పునదేవ సిప్పిసమ్బుకాపి సక్ఖరకఠలాపి పాతుభవేయ్యున్తి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి దుతియస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి.

‘‘ఇధ పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి తతియస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పురిసం పణీతభోజనం భుత్తావిం ఆభిదోసికం భోజనం నచ్ఛాదేయ్య. యో ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం వదేయ్య – ‘న దాని అముం పురిసం పునదేవ భోజనం ఛాదేస్సతీ’తి, సమ్మా ను ఖో సో, ఆవుసో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’. ‘‘ఠానఞ్హేతం, ఆవుసో, విజ్జతి, అముం పురిసం పణీతభోజనం భుత్తావిం యావస్స సా ఓజా కాయే ఠస్సతి తావ న అఞ్ఞం భోజనం ఛాదేస్సతి. యతో చ ఖ్వస్స సా ఓజా అన్తరధాయిస్సతి, అథ పునదేవ తం భోజనం ఛాదేయ్యాతి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి తతియస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి.

‘‘ఇధ, పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి చతుత్థస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పబ్బతసఙ్ఖేపే ఉదకరహదో నివాతో విగతఊమికో. యో ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం వదేయ్య – ‘న దాని అముస్మిం ఉదకరహదే పునదేవ ఊమి పాతుభవిస్సతీ’తి, సమ్మా ను ఖో సో, ఆవుసో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’. ‘‘ఠానఞ్హేతం, ఆవుసో, విజ్జతి, యా పురత్థిమాయ దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య భుసా వాతవుట్ఠి. సా తస్మిం ఉదకరహదే ఊమిం జనేయ్య. యా పచ్ఛిమాయ దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య…పే… యా ఉత్తరాయ దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య… యా దక్ఖిణాయ దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య భుసా వాతవుట్ఠి. సా తస్మిం ఉదకరహదే ఊమిం జనేయ్యాతి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి చతుత్థస్స ఝానస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి…పే… సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి.

‘‘ఇధ, పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి అనిమిత్తస్స చేతోసమాధిస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రఞ్ఞా రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి. తస్స సంసట్ఠస్స విస్సత్థస్స పాకతస్స భస్సమనుయుత్తస్స విహరతో రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేతి. సో రాగానుద్ధంసితేన చిత్తేన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, రాజా వా రాజమహామత్తో వా చతురఙ్గినియా సేనాయ అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డే ఏకరత్తిం వాసం ఉపగచ్ఛేయ్య. తత్ర [తత్థ (సీ. పీ.)] హత్థిసద్దేన అస్ససద్దేన రథసద్దేన పత్తిసద్దేన భేరిపణవసఙ్ఖతిణవనిన్నాదసద్దేన చీరికసద్దో [చిరిళికాసద్దో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అన్తరధాయేయ్య [అన్తరధాపేయ్య (స్యా. పీ. క.)]. యో ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం వదేయ్య – ‘న దాని అముస్మిం వనసణ్డే పునదేవ చీరికసద్దో పాతుభవిస్సతీ’తి, సమ్మా ను ఖో సో, ఆవుసో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’. ‘‘ఠానఞ్హేతం, ఆవుసో, విజ్జతి, యం సో రాజా వా రాజమహామత్తో వా తమ్హా వనసణ్డా పక్కమేయ్య, అథ పునదేవ చీరికసద్దో పాతుభవేయ్యాతి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ‘లాభిమ్హి అనిమిత్తస్స చేతోసమాధిస్సా’తి సంసట్ఠో విహరతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రఞ్ఞా రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి. తస్స సంసట్ఠస్స విస్సత్థస్స పాకతస్స భస్సమనుయుత్తస్స విహరతో రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేతి. సో రాగానుద్ధంసితేన చిత్తేన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో అపరేన సమయేన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. అథ ఖో చిత్తస్స హత్థిసారిపుత్తస్స సహాయకా భిక్ఖూ యేనాయస్మా మహాకోట్ఠికో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహాకోట్ఠికం ఏతదవోచుం – ‘‘కిం ను ఖో ఆయస్మతా మహాకోట్ఠికేన చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో – ‘ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో లాభీ, అథ చ పన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిస్సతీ’తి; ఉదాహు దేవతా ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – ‘చిత్తో, భన్తే, హత్థిసారిపుత్తో ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం లాభీ, అథ చ పన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిస్సతీ’’’తి? ‘‘చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో మే, ఆవుసో – ‘చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం లాభీ, అథ చ పన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిస్సతీ’తి. దేవతాపి మే ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – ‘చిత్తో, భన్తే, హత్థిసారిపుత్తో ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం లాభీ, అథ చ పన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిస్సతీ’’తి.

అథ ఖో చిత్తస్స హత్థిసారిపుత్తస్స సహాయకా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘చిత్తో, భన్తే, హత్థిసారిపుత్తో ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చ విహారసమాపత్తీనం లాభీ, అథ చ పన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతీ’’తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, చిత్తో చిరం సరిస్సతి [పదిస్సతి (క.)] నేక్ఖమ్మస్సా’’తి.

అథ ఖో చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో నచిరస్సేవ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజి. అథ ఖో ఆయస్మా చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో అరహతం అహోసీతి. ఛట్ఠం.

౭. మజ్ఝేసుత్తం

౬౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులానం థేరానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం మణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘వుత్తమిదం, ఆవుసో, భగవతా పారాయనే మేత్తేయ్యపఞ్హే –

[చూళని. తిస్సమిత్తేయ్యమాణవపుచ్ఛా ౬౭] ‘‘యో ఉభోన్తే విదిత్వాన, మజ్ఝే మన్తా న లిప్పతి [న లిమ్పతి (క.)];

తం బ్రూమి మహాపురిసోతి, సోధ సిబ్బిని [సిబ్బని (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మచ్చగా’’తి.

‘‘కతమో ను ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో, కతమో దుతియో అన్తో, కిం మజ్ఝే, కా సిబ్బినీ’’తి? ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘ఫస్సో ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో, ఫస్ససముదయో దుతియో అన్తో, ఫస్సనిరోధో మజ్ఝే, తణ్హా సిబ్బినీ; తణ్హా హి నం సిబ్బతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానాతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో [అభిజానిత్వా (క.)] పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో [పరిజానిత్వా (క.)] దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అతీతం ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో, అనాగతం దుతియో అన్తో, పచ్చుప్పన్నం మజ్ఝే, తణ్హా సిబ్బినీ; తణ్హా హి నం సిబ్బతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానాతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘సుఖా, ఆవుసో, వేదనా ఏకో అన్తో, దుక్ఖా వేదనా దుతియో అన్తో, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా మజ్ఝే, తణ్హా సిబ్బినీ; తణ్హా హి నం సిబ్బతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానాతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘నామం ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో, రూపం దుతియో అన్తో, విఞ్ఞాణం మజ్ఝే, తణ్హా సిబ్బినీ; తణ్హా హి నం సిబ్బతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానాతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘ఛ ఖో, ఆవుసో, అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఏకో అన్తో, ఛ బాహిరాని ఆయతనాని దుతియో అన్తో, విఞ్ఞాణం మజ్ఝే, తణ్హా సిబ్బినీ; తణ్హా హి నం సిబ్బతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. ఏత్తావతా ఖో ఆవుసో, భిక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానాతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘సక్కాయో ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో, సక్కాయసముదయో దుతియో అన్తో, సక్కాయనిరోధో మజ్ఝే, తణ్హా సిబ్బినీ; తణ్హా హి నం సిబ్బతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానాతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో [సబ్బత్థపి ఏవమేవ దిస్సతి] దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకతం ఖో, ఆవుసో, అమ్హేహి సబ్బేహేవ యథాసకం పటిభానం. ఆయామావుసో, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిస్సామ; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేస్సామ. యథా నో భగవా బ్యాకరిస్సతి తథా నం ధారేస్సామా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో థేరా భిక్ఖూ తస్స భిక్ఖునో పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో థేరా భిక్ఖూ యావతకో అహోసి సబ్బేహేవ సద్ధిం కథాసల్లాపో, తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసుం. ‘‘కస్స ను ఖో, భన్తే, సుభాసిత’’న్తి? ‘‘సబ్బేసం వో, భిక్ఖవే, సుభాసితం పరియాయేన, అపి చ యం మయా సన్ధాయ భాసితం పారాయనే మేత్తేయ్యపఞ్హే –

‘‘యో ఉభోన్తే విదిత్వాన, మజ్ఝే మన్తా న లిప్పతి;

తం బ్రూమి మహాపురిసోతి, సోధ సిబ్బినిమచ్చగా’’తి.

‘‘తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో థేరా భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘ఫస్సో ఖో, భిక్ఖవే, ఏకో అన్తో, ఫస్ససముదయో దుతియో అన్తో, ఫస్సనిరోధో మజ్ఝే, తణ్హా సిబ్బినీ; తణ్హా హి నం సిబ్బతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానాతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానాతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీ’’తి. సత్తమం.

౮. పురిసిన్ద్రియఞాణసుత్తం

౬౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన దణ్డకప్పకం నామ కోసలానం నిగమో తదవసరి. అథ ఖో భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. తే చ భిక్ఖూ దణ్డకప్పకం పవిసింసు ఆవసథం పరియేసితుం.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం యేన అచిరవతీ నదీ తేనుపసఙ్కమి గత్తాని పరిసిఞ్చితుం. అచిరవతియా నదియా గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకచీవరో అట్ఠాసి గత్తాని పుబ్బాపయమానో. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా ను ఖో దేవదత్తో భగవతా బ్యాకతో – ‘ఆపాయికో దేవదత్తో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో’తి [చూళవ. ౩౪౮; అ. ని. ౮.౭ పస్సితబ్బం], ఉదాహు కేనచిదేవ పరియాయేనా’తి? ‘‘ఏవం ఖో పనేతం, ఆవుసో, భగవతా బ్యాకత’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం యేన అచిరవతీ నదీ తేనుపసఙ్కమిం గత్తాని పరిసిఞ్చితుం. అచిరవతియా నదియా గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకచీవరో అట్ఠాసిం గత్తాని పుబ్బాపయమానో. అథ ఖో, భన్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మం ఏతదవోచ – ‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఆనన్ద సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా ను ఖో దేవదత్తో భగవతా బ్యాకతో – ఆపాయికో దేవదత్తో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛోతి, ఉదాహు కేనచిదేవ పరియాయేనా’తి? ఏవం వుత్తే అహం, భన్తే, తం భిక్ఖుం ఏతదవోచం – ‘ఏవం ఖో పనేతం, ఆవుసో, భగవతా బ్యాకత’’’న్తి.

‘‘సో వా [సో చ (స్యా.)] ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు నవో భవిస్సతి అచిరపబ్బజితో, థేరో వా పన బాలో అబ్యత్తో. కథఞ్హి నామ యం మయా ఏకంసేన బ్యాకతం తత్థ ద్వేజ్ఝం ఆపజ్జిస్సతి! నాహం, ఆనన్ద, అఞ్ఞం ఏకపుగ్గలమ్పి సమనుపస్సామి, యో ఏవం మయా సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా బ్యాకతో, యథయిదం దేవదత్తో. యావకీవఞ్చాహం, ఆనన్ద, దేవదత్తస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తమ్పి సుక్కధమ్మం అద్దసం; నేవ తావాహం దేవదత్తం బ్యాకాసిం – ‘ఆపాయికో దేవదత్తో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో’తి. యతో చ ఖో అహం, ఆనన్ద, దేవదత్తస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తమ్పి సుక్కధమ్మం న అద్దసం; అథాహం దేవదత్తం బ్యాకాసిం – ‘ఆపాయికో దేవదత్తో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, గూథకూపో సాధికపోరిసో పూరో గూథస్స సమతిత్తికో. తత్ర పురిసో ససీసకో నిముగ్గో అస్స. తస్స కోచిదేవ పురిసో ఉప్పజ్జేయ్య అత్థకామో హితకామో యోగక్ఖేమకామో తమ్హా గూథకూపా ఉద్ధరితుకామో. సో తం గూథకూపం సమన్తానుపరిగచ్ఛన్తో నేవ పస్సేయ్య తస్స పురిసస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తమ్పి గూథేన అమక్ఖితం, యత్థ తం గహేత్వా ఉద్ధరేయ్య. ఏవమేవం ఖో అహం, ఆనన్ద, యతో దేవదత్తస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తమ్పి సుక్కధమ్మం న అద్దసం; అథాహం దేవదత్తం బ్యాకాసిం – ‘ఆపాయికో దేవదత్తో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో’తి. సచే తుమ్హే, ఆనన్ద, సుణేయ్యాథ తథాగతస్స పురిసిన్ద్రియఞాణాని విభజిస్సామీ’’తి [విభజన్తస్సాతి (సీ. స్యా. పీ.)]?

‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో; ఏతస్స, సుగత, కాలో యం భగవా పురిసిన్ద్రియఞాణాని విభజేయ్య. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేనహానన్ద, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధాహం, ఆనన్ద, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స కుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, అకుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స కుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్హా తస్స కుసలా కుసలం పాతుభవిస్సతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం అపరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, బీజాని అఖణ్డాని అపూతీని అవాతాతపహతాని సారదాని సుఖసయితాని సుఖేత్తే సుపరికమ్మకతాయ భూమియా నిక్ఖిత్తాని. జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, ఇమాని బీజాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవం ఖో అహం, ఆనన్ద, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స కుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, అకుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స కుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్హా తస్స కుసలా కుసలం పాతుభవిస్సతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం అపరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసపుగ్గలో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసిన్ద్రియఞాణం చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితం హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స ఆయతిం ధమ్మసముప్పాదో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి.

‘‘ఇధ పనాహం, ఆనన్ద, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స అకుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, కుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స అకుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్హా తస్స అకుసలా అకుసలం పాతుభవిస్సతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం పరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, బీజాని అఖణ్డాని అపూతీని అవాతాతపహతాని సారదాని సుఖసయితాని పుథుసిలాయ నిక్ఖిత్తాని. జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, నయిమాని బీజాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవం ఖో అహం, ఆనన్ద, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స అకుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, కుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స అకుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్హా తస్స అకుసలా అకుసలం పాతుభవిస్సతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం పరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసపుగ్గలో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసిన్ద్రియఞాణం చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితం హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స ఆయతిం ధమ్మసముప్పాదో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి.

‘‘ఇధ పనాహం, ఆనన్ద, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘నత్థి ఇమస్స పుగ్గలస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తోపి సుక్కో ధమ్మో, సమన్నాగతోయం పుగ్గలో ఏకన్తకాళకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జిస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, బీజాని ఖణ్డాని పూతీని వాతాతపహతాని సుఖేత్తే సుపరికమ్మకతాయ భూమియా నిక్ఖిత్తాని. జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, నయిమాని బీజాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవం ఖో అహం, ఆనన్ద, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘నత్థి ఇమస్స పుగ్గలస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తోపి సుక్కో ధమ్మో, సమన్నాగతోయం పుగ్గలో ఏకన్తకాళకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జిస్సతీ’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసపుగ్గలో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసిన్ద్రియఞాణం చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితం హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స ఆయతిం ధమ్మసముప్పాదో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సక్కా ను ఖో, భన్తే, ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అపరేపి తయో పుగ్గలా సప్పటిభాగా పఞ్ఞాపేతు’’న్తి? ‘‘సక్కా, ఆనన్దా’’తి భగవా అవోచ – ‘‘ఇధాహం, ఆనన్ద, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స కుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, అకుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స కుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్పి సబ్బేన సబ్బం సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం పరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, అఙ్గారాని ఆదిత్తాని సమ్పజ్జలితాని సజోతిభూతాని పుథుసిలాయ నిక్ఖిత్తాని. జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, నయిమాని అఙ్గారాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘సేయ్యథాపి వా పన, ఆనన్ద, సాయన్హసమయం [సాయన్హసమయే (స్యా. క.)] సూరియే ఓగచ్ఛన్తే, జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, ఆలోకో అన్తరధాయిస్సతి అన్ధకారో పాతుభవిస్సతీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘సేయ్యథాపి వా, పనానన్ద, అభిదో అద్ధరత్తం భత్తకాలసమయే, జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, ఆలోకో అన్తరహితో అన్ధకారో పాతుభూతో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవం ఖో అహం, ఆనన్ద, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స కుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, అకుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స కుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్పి సబ్బేన సబ్బం సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం పరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసపుగ్గలో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసిన్ద్రియఞాణం చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితం హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స ఆయతిం ధమ్మసముప్పాదో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి.

‘‘ఇధ పనాహం, ఆనన్ద, ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స అకుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, కుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స అకుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్పి సబ్బేన సబ్బం సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం అపరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, అఙ్గారాని ఆదిత్తాని సమ్పజ్జలితాని సజోతిభూతాని సుక్ఖే తిణపుఞ్జే వా కట్ఠపుఞ్జే వా నిక్ఖిత్తాని. జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, ఇమాని అఙ్గారాని వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘సేయ్యథాపి వా పనానన్ద, రత్తియా పచ్చూససమయం [రత్తిపచ్చూససమయే (క.)] సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే, జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, అన్ధకారో అన్తరధాయిస్సతి, ఆలోకో పాతుభవిస్సతీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘సేయ్యథాపి వా పనానన్ద, అభిదో మజ్ఝన్హికే భత్తకాలసమయే, జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, అన్ధకారో అన్తరహితో ఆలోకో పాతుభూతో’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవం ఖో అహం, ఆనన్ద, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స అకుసలా ధమ్మా అన్తరహితా, కుసలా ధమ్మా సమ్ముఖీభూతా. అత్థి చ ఖ్వస్స అకుసలమూలం అసముచ్ఛిన్నం, తమ్పి సబ్బేన సబ్బం సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి. ఏవమయం పుగ్గలో ఆయతిం అపరిహానధమ్మో భవిస్సతీ’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసపుగ్గలో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసిన్ద్రియఞాణం చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితం హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స ఆయతిం ధమ్మసముప్పాదో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి.

‘‘ఇధ పనాహం, ఆనన్ద, ఏకచ్చం పుగ్గలం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘నత్థి ఇమస్స పుగ్గలస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తోపి అకుసలో ధమ్మో, సమన్నాగతోయం పుగ్గలో ఏకన్తసుక్కేహి అనవజ్జేహి ధమ్మేహి, దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయిస్సతీ’తి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, అఙ్గారాని సీతాని నిబ్బుతాని సుక్ఖే తిణపుఞ్జే వా కట్ఠపుఞ్జే వా నిక్ఖిత్తాని. జానేయ్యాసి త్వం, ఆనన్ద, నయిమాని అఙ్గారాని వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవం ఖో అహం, ఆనన్ద, ఇధేకచ్చం పుగ్గలం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘ఇమస్స ఖో పుగ్గలస్స విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మా’తి. తమేనం అపరేన సమయేన ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘నత్థి ఇమస్స పుగ్గలస్స వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తోపి అకుసలో ధమ్మో, సమన్నాగతోయం పుగ్గలో ఏకన్తసుక్కేహి అనవజ్జేహి ధమ్మేహి, దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయిస్సతీ’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసపుగ్గలో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స పురిసిన్ద్రియఞాణం చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితం హోతి. ఏవమ్పి ఖో, ఆనన్ద, తథాగతస్స ఆయతిం ధమ్మసముప్పాదో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో హోతి.

‘‘తత్రానన్ద, యే తే పురిమా తయో పుగ్గలా తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం ఏకో అపరిహానధమ్మో, ఏకో పరిహానధమ్మో, ఏకో ఆపాయికో నేరయికో. తత్రానన్ద, యేమే పచ్ఛిమా తయో పుగ్గలా ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం ఏకో పరిహానధమ్మో, ఏకో అపరిహానధమ్మో, ఏకో పరినిబ్బానధమ్మో’’తి. అట్ఠమం.

౯. నిబ్బేధికసుత్తం

౬౩. ‘‘నిబ్బేధికపరియాయం వో, భిక్ఖవే, ధమ్మపరియాయం దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమో చ సో, భిక్ఖవే, నిబ్బేధికపరియాయో ధమ్మపరియాయో? కామా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా, కామానం నిదానసమ్భవో వేదితబ్బో, కామానం వేమత్తతా వేదితబ్బా, కామానం విపాకో వేదితబ్బో, కామనిరోధో [కామానం నిరోధో (క.) ఏవం వేదనానిరోధో-ఇచ్చాదీసుపి] వేదితబ్బో, కామనిరోధగామినీ [కామానం నిరోధగామినీ (క.) ఏవం వేదనానిరోధగామినీ-ఇచ్చాదీసుపి] పటిపదా వేదితబ్బా.

‘‘వేదనా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా, వేదనానం నిదానసమ్భవో వేదితబ్బో, వేదనానం వేమత్తతా వేదితబ్బా, వేదనానం విపాకో వేదితబ్బో, వేదనానిరోధో వేదితబ్బో, వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బా.

‘‘సఞ్ఞా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా, సఞ్ఞానం నిదానసమ్భవో వేదితబ్బో, సఞ్ఞానం వేమత్తతా వేదితబ్బా, సఞ్ఞానం విపాకో వేదితబ్బో, సఞ్ఞానిరోధో వేదితబ్బో, సఞ్ఞానిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బా.

‘‘ఆసవా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా, ఆసవానం నిదానసమ్భవో వేదితబ్బో, ఆసవానం వేమత్తతా వేదితబ్బా, ఆసవానం విపాకో వేదితబ్బో, ఆసవనిరోధో వేదితబ్బో, ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బా.

‘‘కమ్మం, భిక్ఖవే, వేదితబ్బం, కమ్మానం నిదానసమ్భవో వేదితబ్బో, కమ్మానం వేమత్తతా వేదితబ్బా, కమ్మానం విపాకో వేదితబ్బో, కమ్మనిరోధో వేదితబ్బో, కమ్మనిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బా.

‘‘దుక్ఖం, భిక్ఖవే, వేదితబ్బం, దుక్ఖస్స నిదానసమ్భవో వేదితబ్బో, దుక్ఖస్స వేమత్తతా వేదితబ్బా, దుక్ఖస్స విపాకో వేదితబ్బో, దుక్ఖనిరోధో వేదితబ్బో, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బా.

‘‘‘కామా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా, కామానం నిదానసమ్భవో వేదితబ్బో, కామానం వేమత్తతా వేదితబ్బా, కామానం విపాకో వేదితబ్బో, కామనిరోధో వేదితబ్బో, కామనిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బా’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం [మ. ని. ౧.౧౬౬; సం. ని. ౪.౨౬౮]? పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, కామగుణా – చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. అపి చ ఖో, భిక్ఖవే, నేతే కామా కామగుణా నామేతే [తే కామగుణా నామ నేతే కామా (క.)] అరియస్స వినయే వుచ్చన్తి –

[కథా. ౫౧౪] ‘‘సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో,

నేతే [న తే (స్యా.)] కామా యాని చిత్రాని లోకే;

సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో,

తిట్ఠన్తి చిత్రాని తథేవ లోకే;

అథేత్థ ధీరా వినయన్తి ఛన్ద’’న్తి.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, కామానం నిదానసమ్భవో? ఫస్సో, భిక్ఖవే, కామానం నిదానసమ్భవో.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, కామానం వేమత్తతా? అఞ్ఞో, భిక్ఖవే, కామో రూపేసు, అఞ్ఞో కామో సద్దేసు, అఞ్ఞో కామో గన్ధేసు, అఞ్ఞో కామో రసేసు, అఞ్ఞో కామో ఫోట్ఠబ్బేసు. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కామానం వేమత్తతా.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, కామానం విపాకో? యం ఖో, భిక్ఖవే, కామయమానో తజ్జం తజ్జం అత్తభావం అభినిబ్బత్తేతి పుఞ్ఞభాగియం వా అపుఞ్ఞభాగియం వా, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కామానం విపాకో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, కామనిరోధో? ఫస్సనిరోధో [ఫస్సనిరోధా (స్యా.)], భిక్ఖవే, కామనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో కామనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో [యతో చ ఖో (బహూసు)], భిక్ఖవే, అరియసావకో ఏవం కామే పజానాతి, ఏవం కామానం నిదానసమ్భవం పజానాతి, ఏవం కామానం వేమత్తతం పజానాతి, ఏవం కామానం విపాకం పజానాతి, ఏవం కామనిరోధం పజానాతి, ఏవం కామనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో ఇమం నిబ్బేధికం బ్రహ్మచరియం పజానాతి కామనిరోధం. కామా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా…పే… కామనిరోధగామినీ [సబ్బత్థపి ఏవమేవ దిస్సతి] పటిపదా వేదితబ్బాతి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘వేదనా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా…పే… వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బాతి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, వేదనానం నిదానసమ్భవో? ఫస్సో, భిక్ఖవే, వేదనానం నిదానసమ్భవో.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, వేదనానం వేమత్తతా? అత్థి, భిక్ఖవే, సామిసా సుఖా వేదనా, అత్థి నిరామిసా సుఖా వేదనా, అత్థి సామిసా దుక్ఖా వేదనా, అత్థి నిరామిసా దుక్ఖా వేదనా, అత్థి సామిసా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, అత్థి నిరామిసా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వేదనానం వేమత్తతా.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, వేదనానం విపాకో? యం ఖో, భిక్ఖవే, వేదియమానో [వేదయమానో (స్యా. కం.) అ. ని. ౪.౨౩౩] తజ్జం తజ్జం అత్తభావం అభినిబ్బత్తేతి పుఞ్ఞభాగియం వా అపుఞ్ఞభాగియం వా, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వేదనానం విపాకో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, వేదనానిరోధో? ఫస్సనిరోధో [ఫస్సనిరోధా (స్యా. కం. క.)], భిక్ఖవే, వేదనానిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఏవం వేదనం పజానాతి, ఏవం వేదనానం నిదానసమ్భవం పజానాతి, ఏవం వేదనానం వేమత్తతం పజానాతి, ఏవం వేదనానం విపాకం పజానాతి, ఏవం వేదనానిరోధం పజానాతి, ఏవం వేదనానిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి. సో ఇమం నిబ్బేధికం బ్రహ్మచరియం పజానాతి వేదనానిరోధం. వేదనా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా…పే… వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బాతి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘సఞ్ఞా, భిక్ఖవే, వేదితబ్బా…పే… సఞ్ఞానిరోధగామినీ పటిపదా వేదితబ్బాతి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఛయిమా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా – రూపసఞ్ఞా, సద్దసఞ్ఞా, గన్ధసఞ్ఞా, రససఞ్ఞా, ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా, ధమ్మసఞ్ఞా.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సఞ్ఞానం నిదానసమ్భవో? ఫస్సో, భిక్ఖవే, సఞ్ఞానం నిదానసమ్భవో.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సఞ్ఞానం వేమత్తతా? అఞ్ఞా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా రూపేసు, అఞ్ఞా సఞ్ఞా సద్దేసు [అఞ్ఞా భిక్ఖవే రూపేసు సఞ్ఞా అఞ్ఞా సద్దేసు సఞ్ఞా (క.) ఏవం సేసేసుపి], అఞ్ఞా సఞ్ఞా గన్ధేసు, అఞ్ఞా సఞ్ఞా రసేసు, అఞ్ఞా సఞ్ఞా ఫోట్ఠబ్బేసు, అఞ్ఞా సఞ్ఞా ధమ్మేసు. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సఞ్ఞానం వేమత్తతా.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సఞ్ఞానం విపాకో? వోహారవేపక్కం [వోహారవేపక్కాహం (స్యా. పీ.), వోహారపక్కాహం (సీ.)], భిక్ఖవే, సఞ్ఞం [సఞ్ఞా (స్యా. పీ.)] వదామి. యథా యథా నం సఞ్జానాతి తథా తథా వోహరతి, ఏవం సఞ్ఞీ అహోసిన్తి [అహోసీతి (క.)]. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సఞ్ఞానం విపాకో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సఞ్ఞానిరోధో? ఫస్సనిరోధో, [ఫస్సనిరోధా (స్యా. క.)] భిక్ఖవే, సఞ్ఞానిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఞ్ఞానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.