౪. చతుత్థపణ్ణాసకం
(౧౬) ౧. సద్ధమ్మవగ్గో
౧. పఠమసమ్మత్తనియామసుత్తం
౧౫౧. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తోపి సద్ధమ్మం అభబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? కథం పరిభోతి, కథికం [కథితం (క.)] పరిభోతి, అత్తానం పరిభోతి, విక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి, అనేకగ్గచిత్తో అయోనిసో చ [అయోనిసో (స్యా. కం.)] మనసి కరోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తోపి సద్ధమ్మం అభబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం.
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? న కథం పరిభోతి, న కథికం పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, అవిక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి, ఏకగ్గచిత్తో యోనిసో చ మనసి కరోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి. పఠమం.
౨. దుతియసమ్మత్తనియామసుత్తం
౧౫౨. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తోపి సద్ధమ్మం అభబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? కథం పరిభోతి, కథికం పరిభోతి, అత్తానం పరిభోతి, దుప్పఞ్ఞో హోతి జళో ఏళమూగో, అనఞ్ఞాతే అఞ్ఞాతమానీ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తోపి సద్ధమ్మం అభబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం.
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? న కథం పరిభోతి, న కథికం పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, పఞ్ఞవా హోతి అజళో అనేళమూగో, న అనఞ్ఞాతే అఞ్ఞాతమానీ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి. దుతియం.
౩. తతియసమ్మత్తనియామసుత్తం
౧౫౩. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తోపి సద్ధమ్మం అభబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? మక్ఖీ ధమ్మం సుణాతి మక్ఖపరియుట్ఠితో, ఉపారమ్భచిత్తో [సఉపారమ్భచిత్తో (స్యా. కం.)] ధమ్మం సుణాతి రన్ధగవేసీ, ధమ్మదేసకే ఆహతచిత్తో హోతి ఖీలజాతో [ఖిలజాతో (స్యా. పీ.)], దుప్పఞ్ఞో హోతి జళో ఏళమూగో, అనఞ్ఞాతే అఞ్ఞాతమానీ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తోపి సద్ధమ్మం అభబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం.
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? అమక్ఖీ ధమ్మం సుణాతి న మక్ఖపరియుట్ఠితో, అనుపారమ్భచిత్తో ధమ్మం సుణాతి న రన్ధగవేసీ, ధమ్మదేసకే అనాహతచిత్తో హోతి అఖీలజాతో, పఞ్ఞవా హోతి అజళో అనేళమూగో, న అనఞ్ఞాతే అఞ్ఞాతమానీ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి. తతియం.
౪. పఠమసద్ధమ్మసమ్మోససుత్తం
౧౫౪. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ న సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తి, న సక్కచ్చం ధమ్మం పరియాపుణన్తి, న సక్కచ్చం ధమ్మం ధారేన్తి, న సక్కచ్చం ధాతానం [ధతానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ధమ్మానం అత్థం ఉపపరిక్ఖన్తి, న సక్కచ్చం అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జన్తి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తి.
‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తి, సక్కచ్చం ధమ్మం పరియాపుణన్తి, సక్కచ్చం ధమ్మం ధారేన్తి, సక్కచ్చం ధాతానం ధమ్మానం అత్థం ఉపపరిక్ఖన్తి, సక్కచ్చం అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జన్తి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. చతుత్థం.
౫. దుతియసద్ధమ్మసమ్మోససుత్తం
౧౫౫. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ధమ్మం న పరియాపుణన్తి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం న విత్థారేన పరేసం దేసేన్తి. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం న విత్థారేన పరం [పరేసం (సీ. స్యా. కం. పీ.), పరే (?)] వాచేన్తి. అయం, భిక్ఖవే, తతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం న విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోన్తి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం న చేతసా అనువితక్కేన్తి అనువిచారేన్తి మనసానుపేక్ఖన్తి. అయం, భిక్ఖవే, పఞ్చమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తి.
‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ధమ్మం పరియాపుణన్తి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేన్తి. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరం వాచేన్తి. అయం, భిక్ఖవే, తతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోన్తి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేన్తి అనువిచారేన్తి మనసానుపేక్ఖన్తి. అయం, భిక్ఖవే, పఞ్చమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. పఞ్చమం.
౬. తతియసద్ధమ్మసమ్మోససుత్తం
౧౫౬. [అ. ని. ౪.౧౬౦] ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ దుగ్గహితం సుత్తన్తం పరియాపుణన్తి దున్నిక్ఖిత్తేహి పదబ్యఞ్జనేహి. దున్నిక్ఖిత్తస్స, భిక్ఖవే, పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి దున్నయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ దుబ్బచా హోన్తి, దోవచస్సకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా, అక్ఖమా అప్పదక్ఖిణగ్గాహినో అనుసాసనిం. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే న సక్కచ్చం సుత్తన్తం పరం వాచేన్తి; తేసం అచ్చయేన ఛిన్నమూలకో సుత్తన్తో హోతి అప్పటిసరణో. అయం, భిక్ఖవే, తతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, థేరా భిక్ఖూ బాహులికా హోన్తి సాథలికా ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమా పవివేకే నిక్ఖిత్తధురా, న వీరియం ఆరభన్తి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. తేసం పచ్ఛిమా జనతా దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి. సాపి హోతి బాహులికా సాథలికా ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమా పవివేకే నిక్ఖిత్తధురా, న వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో భిన్నో హోతి. సఙ్ఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, భిన్నే అఞ్ఞమఞ్ఞం అక్కోసా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిభాసా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిక్ఖేపా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్చజనా [పరిచ్చజా (స్యా. కం.)] చ హోన్తి. తత్థ అప్పసన్నా చేవ నప్పసీదన్తి, పసన్నానఞ్చ ఏకచ్చానం అఞ్ఞథత్తం హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఞ్చమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా సద్ధమ్మస్స సమ్మోసాయ అన్తరధానాయ సంవత్తన్తి.
‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సుగ్గహితం సుత్తన్తం పరియాపుణన్తి సునిక్ఖిత్తేహి పదబ్యఞ్జనేహి. సునిక్ఖిత్తస్స, భిక్ఖవే, పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి సునయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సువచా హోన్తి సోవచస్సకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా, ఖమా పదక్ఖిణగ్గాహినో అనుసాసనిం. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే సక్కచ్చం సుత్తన్తం పరం వాచేన్తి; తేసం అచ్చయేన న ఛిన్నమూలకో [అచ్ఛిన్నమూలకో (క.) అ. ని. ౪.౧౬౦] సుత్తన్తో హోతి సప్పటిసరణో. అయం, భిక్ఖవే, తతియో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, థేరా భిక్ఖూ న బాహులికా హోన్తి న సాథలికా, ఓక్కమనే నిక్ఖిత్తధురా పవివేకే పుబ్బఙ్గమా; వీరియం ఆరభన్తి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. తేసం పచ్ఛిమా జనతా దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జతి. సాపి హోతి న బాహులికా న సాథలికా, ఓక్కమనే నిక్ఖిత్తధురా పవివేకే పుబ్బఙ్గమా, వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో సమగ్గో సమ్మోదమానో అవివదమానో ఏకుద్దేసో ఫాసుం విహరతి. సఙ్ఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, సమగ్గే న చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం అక్కోసా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిభాసా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిక్ఖేపా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్చజనా హోన్తి. తత్థ అప్పసన్నా చేవ పసీదన్తి, పసన్నానఞ్చ భియ్యోభావో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఞ్చమో ధమ్మో సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఛట్ఠం.
౭. దుక్కథాసుత్తం
౧౫౭. ‘‘పఞ్చన్నం, భిక్ఖవే, పుగ్గలానం కథా దుక్కథా పుగ్గలే పుగ్గలం [పుగ్గలం పుగ్గలం (సీ. పీ.)] ఉపనిధాయ. కతమేసం పఞ్చన్నం? అస్సద్ధస్స, భిక్ఖవే, సద్ధాకథా దుక్కథా; దుస్సీలస్స సీలకథా దుక్కథా; అప్పస్సుతస్స బాహుసచ్చకథా దుక్కథా; మచ్ఛరిస్స [మచ్ఛరియస్స (సీ. పీ. క.)] చాగకథా దుక్కథా; దుప్పఞ్ఞస్స పఞ్ఞాకథా దుక్కథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, అస్సద్ధస్స సద్ధాకథా దుక్కథా? అస్సద్ధో, భిక్ఖవే, సద్ధాకథాయ కచ్ఛమానాయ అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, సద్ధాసమ్పదం అత్తని న సమనుపస్సతి [న సమ్పస్సతి (సీ.)], న చ లభతి తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా అస్సద్ధస్స సద్ధాకథా దుక్కథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, దుస్సీలస్స సీలకథా దుక్కథా? దుస్సీలో, భిక్ఖవే, సీలకథాయ కచ్ఛమానాయ అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, సీలసమ్పదం అత్తని న సమనుపస్సతి న చ లభతి తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా దుస్సీలస్స సీలకథా దుక్కథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, అప్పస్సుతస్స బాహుసచ్చకథా దుక్కథా? అప్పస్సుతో, భిక్ఖవే, బాహుసచ్చకథాయ కచ్ఛమానాయ అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, సుతసమ్పదం అత్తని న సమనుపస్సతి, న చ లభతి తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా అప్పస్సుతస్స బాహుసచ్చకథా దుక్కథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, మచ్ఛరిస్స చాగకథా దుక్కథా? మచ్ఛరీ, భిక్ఖవే, చాగకథాయ కచ్ఛమానాయ అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, చాగసమ్పదం అత్తని న సమనుపస్సతి న చ లభతి తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా మచ్ఛరిస్స చాగకథా దుక్కథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, దుప్పఞ్ఞస్స పఞ్ఞాకథా దుక్కథా? దుప్పఞ్ఞో, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాకథాయ కచ్ఛమానాయ అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాసమ్పదం అత్తని న సమనుపస్సతి, న చ లభతి తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా దుప్పఞ్ఞస్స పఞ్ఞాకథా దుక్కథా. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం పుగ్గలానం కథా దుక్కథా పుగ్గలే పుగ్గలం ఉపనిధాయ.
‘‘పఞ్చన్నం, భిక్ఖవే, పుగ్గలానం కథా సుకథా పుగ్గలే పుగ్గలం ఉపనిధాయ. కతమేసం పఞ్చన్నం? సద్ధస్స, భిక్ఖవే, సద్ధాకథా సుకథా; సీలవతో సీలకథా సుకథా; బహుస్సుతస్స బాహుసచ్చకథా సుకథా; చాగవతో చాగకథా సుకథా; పఞ్ఞవతో పఞ్ఞాకథా సుకథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, సద్ధస్స సద్ధాకథా సుకథా? సద్ధో, భిక్ఖవే, సద్ధాకథాయ కచ్ఛమానాయ నాభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిత్థీయతి న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, సద్ధాసమ్పదం అత్తని సమనుపస్సతి లభతి చ తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా సద్ధస్స సద్ధాకథా సుకథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, సీలవతో సీలకథా సుకథా? సీలవా, భిక్ఖవే, సీలకథాయ కచ్ఛమానాయ నాభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిత్థీయతి న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, సీలసమ్పదం అత్తని సమనుపస్సతి, లభతి చ తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా సీలవతో సీలకథా సుకథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, బహుస్సుతస్స బాహుసచ్చకథా సుకథా? బహుస్సుతో, భిక్ఖవే, బాహుసచ్చకథాయ కచ్ఛమానాయ నాభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిత్థీయతి న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, సుతసమ్పదం అత్తని సమనుపస్సతి, లభతి చ తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా బహుస్సుతస్స బాహుసచ్చకథా సుకథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, చాగవతో చాగకథా సుకథా? చాగవా, భిక్ఖవే, చాగకథాయ కచ్ఛమానాయ నాభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిత్థీయతి న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, చాగసమ్పదం అత్తని సమనుపస్సతి, లభతి చ తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా చాగవతో చాగకథా సుకథా.
‘‘కస్మా చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞవతో పఞ్ఞాకథా సుకథా? పఞ్ఞవా, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాకథాయ కచ్ఛమానాయ నాభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిత్థీయతి న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. తం కిస్స హేతు? తఞ్హి సో, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాసమ్పదం అత్తని సమనుపస్సతి లభతి చ తతోనిదానం పీతిపామోజ్జం. తస్మా పఞ్ఞవతో పఞ్ఞాకథా సుకథా. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం పుగ్గలానం కథా సుకథా పుగ్గలే పుగ్గలం ఉపనిధాయా’’తి. సత్తమం.
౮. సారజ్జసుత్తం
౧౫౮. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు సారజ్జం ఓక్కన్తో [ఓక్కమన్తో (క.)] హోతి. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అస్సద్ధో హోతి, దుస్సీలో హోతి, అప్పస్సుతో హోతి, కుసీతో హోతి, దుపఞ్ఞో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు సారజ్జం ఓక్కన్తో హోతి.
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు విసారదో హోతి. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సద్ధో హోతి, సీలవా హోతి, బహుస్సుతో హోతి, ఆరద్ధవీరియో హోతి, పఞ్ఞవా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు విసారదో హోతీ’’తి. అట్ఠమం.
౯. ఉదాయీసుత్తం
౧౫౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఉదాయీ మహతియా గిహిపరిసాయ పరివుతో ధమ్మం దేసేన్తో నిసిన్నో హోతి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మన్తం ఉదాయిం మహతియా గిహిపరిసాయ పరివుతం ధమ్మం దేసేన్తం నిసిన్నం. దిస్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, ఉదాయీ మహతియా గిహిపరిసాయ పరివుతో ధమ్మం దేసేతీ’’తి [దేసేన్తో నిసిన్నో’’తి (స్యా.)].
‘‘న ఖో, ఆనన్ద, సుకరం పరేసం ధమ్మం దేసేతుం. పరేసం, ఆనన్ద, ధమ్మం దేసేన్తేన పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? ‘అనుపుబ్బిం కథం [ఆనుపుబ్బికథం (సీ.), అనుపుబ్బికథం (స్యా. పీ. క.)] కథేస్సామీ’తి పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో; ‘పరియాయదస్సావీ కథం కథేస్సామీ’తి పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో; ‘అనుద్దయతం పటిచ్చ కథం కథేస్సామీ’తి పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో; ‘న ఆమిసన్తరో కథం కథేస్సామీ’తి పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో; ‘అత్తానఞ్చ పరఞ్చ అనుపహచ్చ కథం కథేస్సామీ’తి పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో. న ఖో, ఆనన్ద, సుకరం పరేసం ధమ్మం దేసేతుం. పరేసం, ఆనన్ద, ధమ్మం దేసేన్తేన ఇమే పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో’’తి. నవమం.
౧౦. దుప్పటివినోదయసుత్తం
౧౬౦. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఉప్పన్నా దుప్పటివినోదయా. కతమే పఞ్చ? ఉప్పన్నో రాగో దుప్పటివినోదయో, ఉప్పన్నో దోసో దుప్పటివినోదయో, ఉప్పన్నో మోహో దుప్పటివినోదయో, ఉప్పన్నం పటిభానం దుప్పటివినోదయం, ఉప్పన్నం గమికచిత్తం దుప్పటివినోదయం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ఉప్పన్నా దుప్పటివినోదయా’’తి. దసమం.
సద్ధమ్మవగ్గో పఠమో.
తస్సుద్దానం –
తయో సమ్మత్తనియామా, తయో సద్ధమ్మసమ్మోసా;
దుక్కథా చేవ సారజ్జం, ఉదాయిదుబ్బినోదయాతి.
(౧౭) ౨. ఆఘాతవగ్గో
౧. పఠమఆఘాతపటివినయసుత్తం
౧౬౧. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆఘాతపటివినయా యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, మేత్తా తస్మిం పుగ్గలే భావేతబ్బా; ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, కరుణా తస్మిం పుగ్గలే భావేతబ్బా; ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, ఉపేక్ఖా తస్మిం పుగ్గలే భావేతబ్బా; ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, అసతిఅమనసికారో తస్మిం పుగ్గలే ఆపజ్జితబ్బో; ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, కమ్మస్సకతా తస్మిం పుగ్గలే అధిట్ఠాతబ్బా – ‘కమ్మస్సకో అయమాయస్మా కమ్మదాయాదో కమ్మయోని కమ్మబన్ధు కమ్మప్పటిసరణో, యం కమ్మం కరిస్సతి కల్యాణం వా పాపకం వా తస్స దాయాదో భవిస్సతీ’తి; ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో’’తి. పఠమం.
౨. దుతియఆఘాతపటివినయసుత్తం
౧౬౨. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –
‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఆఘాతపటివినయా యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? ఇధావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో హోతి పరిసుద్ధవచీసమాచారో; ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. ఇధ పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో అపరిసుద్ధవచీసమాచారో హోతి పరిసుద్ధకాయసమాచారో; ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. ఇధ పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో హోతి అపరిసుద్ధవచీసమాచారో, లభతి చ కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం; ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. ఇధ పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో హోతి అపరిసుద్ధవచీసమాచారో, న చ లభతి కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం; ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. ఇధ పనావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో పరిసుద్ధకాయసమాచారో పరిసుద్ధవచీసమాచారో, లభతి చ కాలేన వా కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం; ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో.
‘‘తత్రావుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో పరిసుద్ధవచీసమాచారో, కథం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో? సేయ్యథాపి, ఆవుసో, భిక్ఖు పంసుకూలికో రథియాయ నన్తకం దిస్వా వామేన పాదేన నిగ్గణ్హిత్వా దక్ఖిణేన పాదేన పత్థరిత్వా [విత్థారేత్వా (సీ. పీ.)], యో తత్థ సారో తం పరిపాతేత్వా ఆదాయ పక్కమేయ్య; ఏవమేవం ఖ్వావుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో పరిసుద్ధవచీసమాచారో, యాస్స అపరిసుద్ధకాయసమాచారతా న సాస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా, యా చ ఖ్వాస్స పరిసుద్ధవచీసమాచారతా సాస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా. ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో.
‘‘తత్రావుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధవచీసమాచారో పరిసుద్ధకాయసమాచారో, కథం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో? సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పోక్ఖరణీ సేవాలపణకపరియోనద్ధా. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో. సో తం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా ఉభోహి హత్థేహి ఇతిచితి చ సేవాలపణకం అపవియూహిత్వా అఞ్జలినా పివిత్వా పక్కమేయ్య. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధవచీసమాచారో పరిసుద్ధకాయసమాచారో, యాస్స అపరిసుద్ధవచీసమాచారతా న సాస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా, యా చ ఖ్వాస్స పరిసుద్ధకాయసమాచారతా సాస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా. ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో.
‘‘తత్రావుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో అపరిసుద్ధవచీసమాచారో లభతి చ కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, కథం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో? సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పరిత్తం గోపదే [గోపదకే (సీ. స్యా.)] ఉదకం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో. తస్స ఏవమస్స – ‘ఇదం ఖో పరిత్తం గోపదే ఉదకం. సచాహం అఞ్జలినా వా పివిస్సామి భాజనేన వా ఖోభేస్సామిపి తం లోళేస్సామిపి తం అపేయ్యమ్పి తం కరిస్సామి. యంనూనాహం చతుక్కుణ్డికో [చతుగుణ్డికో (సీ.), చతుకుణ్డికో (స్యా. కం. పీ.), చతుకోణ్డికో (దీ. ని. ౩.౭)] నిపతిత్వా గోపీతకం పివిత్వా పక్కమేయ్య’న్తి. సో చతుక్కుణ్డికో నిపతిత్వా గోపీతకం పివిత్వా పక్కమేయ్య. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో అపరిసుద్ధవచీసమాచారో లభతి చ కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, యాస్స అపరిసుద్ధకాయసమాచారతా న సాస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా; యాపిస్స అపరిసుద్ధవచీసమాచారతా న సాపిస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా. యఞ్చ ఖో సో లభతి కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, తమేవస్స [తదేవస్స (సీ. స్యా.)] తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బం. ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో.
‘‘తత్రావుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో అపరిసుద్ధవచీసమాచారో న చ లభతి కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, కథం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో? సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పురిసో ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో. తస్స పురతోపిస్స దూరే గామో పచ్ఛతోపిస్స దూరే గామో. సో న లభేయ్య సప్పాయాని భోజనాని, న లభేయ్య సప్పాయాని భేసజ్జాని, న లభేయ్య పతిరూపం ఉపట్ఠాకం, న లభేయ్య గామన్తనాయకం. తమేనం అఞ్ఞతరో పురిసో పస్సేయ్య అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో. సో తస్మిం పురిసే కారుఞ్ఞంయేవ ఉపట్ఠాపేయ్య, అనుద్దయంయేవ ఉపట్ఠాపేయ్య, అనుకమ్పంయేవ ఉపట్ఠాపేయ్య – ‘అహో వతాయం పురిసో లభేయ్య సప్పాయాని భోజనాని, లభేయ్య సప్పాయాని భేసజ్జాని, లభేయ్య పతిరూపం ఉపట్ఠాకం, లభేయ్య గామన్తనాయకం! తం కిస్స హేతు? మాయం [అయం (క.)] పురిసో ఇధేవ అనయబ్యసనం ఆపజ్జీ’తి [ఆపజ్జేయ్య (క.)]! ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, య్వాయం పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో అపరిసుద్ధవచీసమాచారో న చ లభతి కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, ఏవరూపేపి [ఏవరూపే (పీ.)], ఆవుసో, పుగ్గలే కారుఞ్ఞంయేవ ఉపట్ఠాపేతబ్బం అనుద్దయాయేవ ఉపట్ఠాపేతబ్బా అనుకమ్పాయేవ ఉపట్ఠాపేతబ్బా – ‘అహో వత అయమాయస్మా కాయదుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితం భావేయ్య, వచీదుచ్చరితం పహాయ వచీసుచరితం భావేయ్య, మనోదుచ్చరితం పహాయ మనోసుచరితం భావేయ్య! తం కిస్స హేతు? మాయం ఆయస్మా [అయమాయస్మా (క.)] కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జీ’తి [ఉపపజ్జతీతి (క.)]! ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో.
‘‘తత్రావుసో, య్వాయం పుగ్గలో పరిసుద్ధకాయసమాచారో పరిసుద్ధవచీసమాచారో లభతి చ కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, కథం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో? సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పోక్ఖరణీ అచ్ఛోదకా సాతోదకా సీతోదకా [అచ్ఛోదికా సాతోదికా సీతోదికా (సీ.)] సేతకా [సేతోదకా (క.)] సుపతిత్థా రమణీయా నానారుక్ఖేహి సఞ్ఛన్నా. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో. సో తం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా న్హాత్వా చ పివిత్వా చ పచ్చుత్తరిత్వా తత్థేవ రుక్ఖచ్ఛాయాయ నిసీదేయ్య వా నిపజ్జేయ్య వా.
ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, య్వాయం పుగ్గలో పరిసుద్ధకాయసమాచారో పరిసుద్ధవచీసమాచారో లభతి చ కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, యాపిస్స పరిసుద్ధకాయసమాచారతా సాపిస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా; యాపిస్స పరిసుద్ధవచీసమాచారతా సాపిస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బా; యమ్పి లభతి కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదం, తమ్పిస్స తస్మిం సమయే మనసి కాతబ్బం. ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. సమన్తపాసాదికం, ఆవుసో, పుగ్గలం ఆగమ్మ చిత్తం పసీదతి.
‘‘ఇమే ఖో, ఆవుసో, పఞ్చ ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో’’తి. దుతియం.
౩. సాకచ్ఛసుత్తం
౧౬౩. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –
[అ. ని. ౫.౬౫-౬౬] ‘‘పఞ్చహావుసో, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం సాకచ్ఛో సబ్రహ్మచారీనం. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధావుసో, భిక్ఖు అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో హోతి, సీలసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో హోతి, సమాధిసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో హోతి, పఞ్ఞాసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి. ఇమేహి ఖో, ఆవుసో, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలం సాకచ్ఛో సబ్రహ్మచారీన’’న్తి. తతియం.
౪. సాజీవసుత్తం
౧౬౪. [అ. ని. ౫.౬౫] తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి…పే… ‘‘పఞ్చహి, ఆవుసో, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలంసాజీవో సబ్రహ్మచారీనం. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధావుసో, భిక్ఖు అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో హోతి, సీలసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో హోతి, సమాధిసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో హోతి, పఞ్ఞాసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాకథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి. ఇమేహి ఖో, ఆవుసో, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలంసాజీవో సబ్రహ్మచారీన’’న్తి. చతుత్థం.
౫. పఞ్హపుచ్ఛాసుత్తం
౧౬౫. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి…పే… ‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, పరం పఞ్హం పుచ్ఛతి, సబ్బో సో పఞ్చహి ఠానేహి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన. కతమేహి పఞ్చహి? మన్దత్తా మోమూహత్తా [మోముహత్తా (సీ.)] పరం పఞ్హం పుచ్ఛతి, పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో పరం పఞ్హం పుచ్ఛతి, పరిభవం పరం పఞ్హం పుచ్ఛతి, అఞ్ఞాతుకామో పరం పఞ్హం పుచ్ఛతి, అథ వా పనేవంచిత్తో [అథ వా పకుప్పన్తో (సీ. పీ.)] పరం పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘సచే మే పఞ్హం పుట్ఠో సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సతి ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే [నో చ (స్యా.)] మే పఞ్హం పుట్ఠో సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సతి అహమస్స సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సామీ’తి. యో హి కోచి, ఆవుసో, పరం పఞ్హం పుచ్ఛతి, సబ్బో సో ఇమేహి పఞ్చహి ఠానేహి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన. అహం ఖో పనావుసో, ఏవంచిత్తో పరం పఞ్హం పుచ్ఛామి – ‘సచే మే పఞ్హం పుట్ఠో సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సతి ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే మే పఞ్హం పుట్ఠో సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సతి, అహమస్స సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సామీ’’తి. పఞ్చమం.
౬. నిరోధసుత్తం
౧౬౬. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి…పే… ‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి [సమాపజ్జేయ్యపి వుట్ఠహేయ్యపి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] – అత్థేతం ఠానం. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం [కబళింకారాహారభక్ఖానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠాన’’న్తి.
ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఉదాయీ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, ఆవుసో సారిపుత్త, అనవకాసో యం సో భిక్ఖు అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – నత్థేతం ఠాన’’న్తి.
దుతియమ్పి ఖో…పే… తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠానం. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠాన’’న్తి.
తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఉదాయీ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, ఆవుసో సారిపుత్త, అనవకాసో యం సో భిక్ఖు అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – నత్థేతం ఠాన’’న్తి.
అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘యావతతియకమ్పి [యావతతియమ్పి (సీ. స్యా. పీ.)] ఖో మే ఆయస్మా ఉదాయీ పటిక్కోసతి, న చ మే కోచి భిక్ఖు అనుమోదతి. యంనూనాహం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠానం. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠాన’’న్తి.
ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఉదాయీ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, ఆవుసో సారిపుత్త, అనవకాసో యం సో భిక్ఖు అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – నత్థేతం ఠాన’’న్తి.
దుతియమ్పి ఖో…పే… తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇధావుసో, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠానం. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠాన’’న్తి.
తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఉదాయీ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, ఆవుసో సారిపుత్త, అనవకాసో యం సో భిక్ఖు అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – నత్థేతం ఠాన’’న్తి.
అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘భగవతోపి ఖో మే సమ్ముఖా ఆయస్మా ఉదాయీ యావతతియకం పటిక్కోసతి, న చ మే కోచి భిక్ఖు అనుమోదతి. యంనూనాహం తుణ్హీ అస్స’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.
అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఉదాయిం ఆమన్తేసి – ‘‘కం పన త్వం, ఉదాయి, మనోమయం కాయం పచ్చేసీ’’తి? ‘‘యే తే, భన్తే, దేవా అరూపినో సఞ్ఞామయా’’తి. ‘‘కిం ను ఖో తుయ్హం, ఉదాయి, బాలస్స అబ్యత్తస్స భణితేన! త్వమ్పి నామ భణితబ్బం మఞ్ఞసీ’’తి! అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘అత్థి నామ, ఆనన్ద, థేరం భిక్ఖుం విహేసియమానం అజ్ఝుపేక్ఖిస్సథ. న హి నామ, ఆనన్ద, కారుఞ్ఞమ్పి భవిస్సతి థేరమ్హి [బ్యత్తమ్హి (స్యా. కం. క.)] భిక్ఖుమ్హి విహేసియమానమ్హీ’’తి.
అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠానం. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి – అత్థేతం ఠాన’’న్తి. ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.
అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో యేనాయస్మా ఉపవాణో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఉపవాణం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధావుసో ఉపవాణ, అఞ్ఞే థేరే భిక్ఖూ విహేసేన్తి. మయం తేన న ముచ్చామ. అనచ్ఛరియం ఖో, పనేతం ఆవుసో ఉపవాణ, యం భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో ఏతదేవ ఆరబ్భ ఉదాహరేయ్య యథా ఆయస్మన్తంయేవేత్థ ఉపవాణం పటిభాసేయ్య. ఇదానేవ అమ్హాకం సారజ్జం ఓక్కన్త’’న్తి. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన ఉపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఉపవాణం ఏతదవోచ –
‘‘కతీహి ను ఖో, ఉపవాణ, ధమ్మేహి సమన్నాగతో థేరో భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో చ హోతి మనాపో చ గరు చ భావనీయో చా’’తి? ‘‘పఞ్చహి, భన్తే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో థేరో భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో చ హోతి మనాపో చ గరు చ భావనీయో చ. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధ, భన్తే, థేరో భిక్ఖు సీలవా హోతి…పే… సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు; బహుస్సుతో హోతి…పే… దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా; కల్యాణవాచో హోతి కల్యాణవాక్కరణో పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ అనేలగలాయ [అనేలగళాయ (స్యా. కం.)] అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా; చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ; ఆసవానం ఖయా…పే… సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమేహి ఖో, భన్తే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో థేరో భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో చ హోతి మనాపో చ గరు చ భావనీయో చా’’తి.
‘‘సాధు సాధు, ఉపవాణ! ఇమేహి ఖో, ఉపవాణ, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో థేరో భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో చ హోతి మనాపో చ గరు చ భావనీయో చ. ఇమే చే, ఉపవాణ, పఞ్చ ధమ్మా థేరస్స భిక్ఖునో న సంవిజ్జేయ్యుం, తం సబ్రహ్మచారీ న సక్కరేయ్యుం న గరుం కరేయ్యుం న మానేయ్యుం న పూజేయ్యుం ఖణ్డిచ్చేన పాలిచ్చేన వలిత్తచతాయ. యస్మా చ ఖో, ఉపవాణ, ఇమే పఞ్చ ధమ్మా థేరస్స భిక్ఖునో సంవిజ్జన్తి, తస్మా తం సబ్రహ్మచారీ సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తీ’’తి. ఛట్ఠం.
౭. చోదనాసుత్తం
౧౬౭. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘చోదకేన, ఆవుసో, భిక్ఖునా పరం చోదేతుకామేన పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా పరో చోదేతబ్బో’’.
‘‘కతమే పఞ్చ? కాలేన వక్ఖామి, నో అకాలేన; భూతేన వక్ఖామి, నో అభూతేన; సణ్హేన వక్ఖామి, నో ఫరుసేన; అత్థసంహితేన వక్ఖామి, నో అనత్థసంహితేన; మేత్తచిత్తో [మేత్తచిత్తేన (సీ. పీ. క.) చూళవ. ౪౦౦ పస్సితబ్బం] వక్ఖామి, నో దోసన్తరో [దోసన్తరేన (సీ. పీ. క.)]. చోదకేన, ఆవుసో, భిక్ఖునా పరం చోదేతుకామేన ఇమే పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా పరో చోదేతబ్బో.
‘‘ఇధాహం, ఆవుసో, ఏకచ్చం పుగ్గలం పస్సామి అకాలేన చోదియమానం నో కాలేన కుపితం, అభూతేన చోదియమానం నో భూతేన కుపితం, ఫరుసేన చోదియమానం నో సణ్హేన కుపితం, అనత్థసంహితేన చోదియమానం నో అత్థసంహితేన కుపితం, దోసన్తరేన చోదియమానం నో మేత్తచిత్తేన కుపితం.
‘‘అధమ్మచుదితస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో పఞ్చహాకారేహి అవిప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో [ఉపదహితబ్బో (సీ. స్యా. పీ.)] – ‘అకాలేనాయస్మా చుదితో నో కాలేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; అభూతేనాయస్మా చుదితో నో భూతేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; ఫరుసేనాయస్మా చుదితో నో సణ్హేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; అనత్థసంహితేనాయస్మా చుదితో నో అత్థసంహితేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; దోసన్తరేనాయస్మా చుదితో నో మేత్తచిత్తేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయా’తి. అధమ్మచుదితస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అవిప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో.
‘‘అధమ్మచోదకస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో పఞ్చహాకారేహి విప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో – ‘అకాలేన తే, ఆవుసో, చోదితో [చుదితో (సీ. స్యా. పీ.)] నో కాలేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; అభూతేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో భూతేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; ఫరుసేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో సణ్హేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; అనత్థసంహితేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో అత్థసంహితేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; దోసన్తరేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో మేత్తచిత్తేన, అలం తే విప్పటిసారాయా’తి. అధమ్మచోదకస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి విప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో. తం కిస్స హేతు? యథా న అఞ్ఞోపి భిక్ఖు అభూతేన చోదేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యాతి.
‘‘ఇధ పనాహం, ఆవుసో, ఏకచ్చం పుగ్గలం పస్సామి కాలేన చోదియమానం నో అకాలేన కుపితం, భూతేన చోదియమానం నో అభూతేన కుపితం, సణ్హేన చోదియమానం నో ఫరుసేన కుపితం, అత్థసంహితేన చోదియమానం నో అనత్థసంహితేన కుపితం, మేత్తచిత్తేన చోదియమానం నో దోసన్తరేన కుపితం.
‘‘ధమ్మచుదితస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో పఞ్చహాకారేహి విప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో – ‘కాలేనాయస్మా చుదితో నో అకాలేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; భూతేనాయస్మా చుదితో నో అభూతేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; సణ్హేనాయస్మా చుదితో నో ఫరుసేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; అత్థసంహితేనాయస్మా చుదితో నో అనత్థసంహితేన, అలం తే విప్పటిసారాయ; మేత్తచిత్తేనాయస్మా చుదితో నో దోసన్తరేన, అలం తే విప్పటిసారాయా’తి. ధమ్మచుదితస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి విప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో.
‘‘ధమ్మచోదకస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో పఞ్చహాకారేహి అవిప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో – ‘కాలేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో అకాలేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; భూతేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో అభూతేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; సణ్హేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో ఫరుసేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; అత్థసంహితేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో అనత్థసంహితేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయ; మేత్తచిత్తేన తే, ఆవుసో, చోదితో నో దోసన్తరేన, అలం తే అవిప్పటిసారాయా’తి. ధమ్మచోదకస్స, ఆవుసో, భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అవిప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బో. తం కిస్స హేతు? యథా అఞ్ఞోపి భిక్ఖు భూతేన చోదితబ్బం మఞ్ఞేయ్యాతి.
‘‘చుదితేన, ఆవుసో, పుగ్గలేన ద్వీసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాతబ్బం – సచ్చే చ, అకుప్పే చ. మం చేపి [పఞ్చహి (స్యా. క.)], ఆవుసో, పరే చోదేయ్యుం కాలేన వా అకాలేన వా భూతేన వా అభూతేన వా సణ్హేన వా ఫరుసేన వా అత్థసంహితేన వా అనత్థసంహితేన వా మేత్తచిత్తా [మేత్తచిత్తేన (సీ. పీ. క.) మ. ని. ౧.౨౨౭ పస్సితబ్బం] వా దోసన్తరా [దోసన్తరేన (సీ. పీ. క.)] వా, అహమ్పి ద్వీసుయేవ ధమ్మేసు పతిట్ఠహేయ్యం – సచ్చే చ, అకుప్పే చ. సచే జానేయ్యం – ‘అత్థేసో మయి ధమ్మో’తి, ‘అత్థీ’తి నం వదేయ్యం – ‘సంవిజ్జతేసో మయి ధమ్మో’తి. సచే జానేయ్యం – ‘నత్థేసో మయి ధమ్మో’తి, ‘నత్థీ’తి నం వదేయ్యం – ‘నేసో ధమ్మో మయి సంవిజ్జతీ’తి.
‘‘ఏవమ్పి ఖో తే [ఏవమ్పి ఖో (క.)], సారిపుత్త, వుచ్చమానా అథ చ పనిధేకచ్చే మోఘపురిసా న పదక్ఖిణం గణ్హన్తీ’’తి.
‘‘యే తే, భన్తే, పుగ్గలా అస్సద్ధా జీవికత్థా న సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా సఠా మాయావినో కేతబినో [కేటుభినో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఉద్ధతా ఉన్నళా చపలా ముఖరా వికిణ్ణవాచా ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారా భోజనే అమత్తఞ్ఞునో జాగరియం అననుయుత్తా సామఞ్ఞే అనపేక్ఖవన్తో సిక్ఖాయ న తిబ్బగారవా బాహులికా సాథలికా ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమా పవివేకే నిక్ఖిత్తధురా కుసీతా హీనవీరియా ముట్ఠస్సతినో అసమ్పజానా అసమాహితా విబ్భన్తచిత్తా దుప్పఞ్ఞా ఏళమూగా, తే మయా ఏవం వుచ్చమానా న పదక్ఖిణం గణ్హన్తి.
‘‘యే పన తే, భన్తే, కులపుత్తా సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా అసఠా అమాయావినో అకేతబినో అనుద్ధతా అనున్నళా అచపలా అముఖరా అవికిణ్ణవాచా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా భోజనే మత్తఞ్ఞునో జాగరియం అనుయుత్తా సామఞ్ఞే అపేక్ఖవన్తో సిక్ఖాయ తిబ్బగారవా న బాహులికా న సాథలికా ఓక్కమనే నిక్ఖిత్తధురా పవివేకే పుబ్బఙ్గమా ఆరద్ధవీరియా పహితత్తా ఉపట్ఠితస్సతినో సమ్పజానా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా పఞ్ఞవన్తో అనేళమూగా, తే మయా ఏవం వుచ్చమానా పదక్ఖిణం గణ్హన్తీతి.
‘‘యే తే, సారిపుత్త, పుగ్గలా అస్సద్ధా జీవికత్థా న సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా సఠా మాయావినో కేతబినో ఉద్ధతా ఉన్నళా చపలా ముఖరా వికిణ్ణవాచా ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారా భోజనే అమత్తఞ్ఞునో జాగరియం అననుయుత్తా సామఞ్ఞే అనపేక్ఖవన్తో సిక్ఖాయ న తిబ్బగారవా బాహులికా సాథలికా ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమా పవివేకే నిక్ఖిత్తధురా కుసీతా హీనవీరియా ముట్ఠస్సతినో అసమ్పజానా అసమాహితా విబ్భన్తచిత్తా దుప్పఞ్ఞా ఏళమూగా, తిట్ఠన్తు తే.
‘‘యే పన, తే సారిపుత్త, కులపుత్తా సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా అసఠా అమాయావినో అకేతబినో అనుద్ధతా అనున్నళా అచపలా అముఖరా అవికిణ్ణవాచా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా భోజనే మత్తఞ్ఞునో జాగరియం అనుయుత్తా సామఞ్ఞే అపేక్ఖవన్తో సిక్ఖాయ తిబ్బగారవా న బాహులికా న సాథలికా ఓక్కమనే నిక్ఖిత్తధురా పవివేకే పుబ్బఙ్గమా ఆరద్ధవీరియా పహితత్తా ఉపట్ఠితస్సతినో సమ్పజానా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా పఞ్ఞవన్తో అనేళమూగా, తే త్వం, సారిపుత్త, వదేయ్యాసి. ఓవద, సారిపుత్త, సబ్రహ్మచారీ; అనుసాస, సారిపుత్త, సబ్రహ్మచారీ – ‘అసద్ధమ్మా వుట్ఠాపేత్వా సద్ధమ్మే పతిట్ఠాపేస్సామి సబ్రహ్మచారీ’తి. ఏవఞ్హి తే, సారిపుత్త, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. సత్తమం.
౮. సీలసుత్తం
౧౬౮. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘దుస్సీలస్స, ఆవుసో, సీలవిపన్నస్స హతూపనిసో హోతి సమ్మాసమాధి; సమ్మాసమాధిమ్హి అసతి సమ్మాసమాధివిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి యథాభూతఞాణదస్సనం; యథాభూతఞాణదస్సనే అసతి యథాభూతఞాణదస్సనవిపన్నస్స హతూపనిసో హోతి నిబ్బిదావిరాగో; నిబ్బిదావిరాగే అసతి నిబ్బిదావిరాగవిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి విముత్తిఞాణదస్సనం. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, రుక్ఖో సాఖాపలాసవిపన్నో. తస్స పపటికాపి న పారిపూరిం గచ్ఛతి, తచోపి …పే… ఫేగ్గుపి… సారోపి న పారిపూరిం గచ్ఛతి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, దుస్సీలస్స సీలవిపన్నస్స హతూపనిసో హోతి సమ్మాసమాధి; సమ్మాసమాధిమ్హి అసతి సమ్మాసమాధివిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి యథాభూతఞాణదస్సనం; యథాభూతఞాణదస్సనే అసతి యథాభూతఞాణదస్సనవిపన్నస్స హతూపనిసో హోతి నిబ్బిదావిరాగో; నిబ్బిదావిరాగే అసతి నిబ్బిదావిరాగవిపన్నస్స హతూపనిసం హోతి విముత్తిఞాణదస్సనం.
‘‘సీలవతో, ఆవుసో, సీలసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నో హోతి సమ్మాసమాధి; సమ్మాసమాధిమ్హి సతి సమ్మాసమాధిసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి యథాభూతఞాణదస్సనం; యథాభూతఞాణదస్సనే సతి యథాభూతఞాణదస్సనసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నో హోతి నిబ్బిదావిరాగో; నిబ్బిదావిరాగే సతి నిబ్బిదావిరాగసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి విముత్తిఞాణదస్సనం. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, రుక్ఖో, సాఖాపలాససమ్పన్నో. తస్స పపటికాపి పారిపూరిం గచ్ఛతి, తచోపి…పే… ఫేగ్గుపి… సారోపి పారిపూరిం గచ్ఛతి. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, సీలవతో సీలసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నో హోతి సమ్మాసమాధి; సమ్మాసమాధిమ్హి సతి సమ్మాసమాధిసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి యథాభూతఞాణదస్సనం; యథాభూతఞాణదస్సనే సతి యథాభూతఞాణదస్సనసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నో హోతి నిబ్బిదావిరాగో; నిబ్బిదావిరాగే సతి నిబ్బిదావిరాగసమ్పన్నస్స ఉపనిససమ్పన్నం హోతి విముత్తిఞాణదస్సన’’న్తి [అ. ని. ౫.౧౬౮; ౬.౫౦; ౭.౬౫]. అట్ఠమం.
౯. ఖిప్పనిసన్తిసుత్తం
౧౬౯. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం [సారాణీయం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –
‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి, కుసలేసు ధమ్మేసు సుగ్గహితగ్గాహీ చ, బహుఞ్చ గణ్హాతి, గహితఞ్చస్స నప్పముస్సతీ’’తి? ‘‘ఆయస్మా ఖో ఆనన్దో బహుస్సుతో. పటిభాతు ఆయస్మన్తంయేవ ఆనన్ద’’న్తి. ‘‘తేనహావుసో సారిపుత్త, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసి. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –
‘‘ఇధావుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు అత్థకుసలో చ హోతి, ధమ్మకుసలో చ, బ్యఞ్జనకుసలో చ, నిరుత్తికుసలో చ, పుబ్బాపరకుసలో చ. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు ఖిప్పనిసన్తి చ హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు, సుగ్గహితగ్గాహీ చ, బహుఞ్చ గణ్హాతి, గహితఞ్చస్స నప్పముస్సతీ’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో! అబ్భుతం, ఆవుసో!! యావ సుభాసితం చిదం ఆయస్మతా ఆనన్దేన. ఇమేహి చ మయం పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ధారేమ – ‘ఆయస్మా ఆనన్దో అత్థకుసలో ధమ్మకుసలో బ్యఞ్జనకుసలో నిరుత్తికుసలో పుబ్బాపరకుసలో’’’తి. నవమం.
౧౦. భద్దజిసుత్తం
౧౭౦. ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. అథ ఖో ఆయస్మా భద్దజి యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం భద్దజిం ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో భద్దజి, దస్సనానం అగ్గం, కిం సవనానం అగ్గం, కిం సుఖానం అగ్గం, కిం సఞ్ఞానం అగ్గం, కిం భవానం అగ్గ’’న్తి?
‘‘అత్థావుసో, బ్రహ్మా అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థుదసో వసవత్తీ, యో తం బ్రహ్మానం పస్సతి, ఇదం దస్సనానం అగ్గం. అత్థావుసో, ఆభస్సరా నామ దేవా సుఖేన అభిసన్నా పరిసన్నా. తే కదాచి కరహచి ఉదానం ఉదానేన్తి – ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’న్తి! యో తం సద్దం సుణాతి, ఇదం సవనానం అగ్గం. అత్థావుసో, సుభకిణ్హా నామ దేవా. తే సన్తంయేవ తుసితా సుఖం పటివేదేన్తి, ఇదం సుఖానం అగ్గం. అత్థావుసో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగా దేవా, ఇదం సఞ్ఞానం అగ్గం. అత్థావుసో, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగా దేవా, ఇదం భవానం అగ్గ’’న్తి. ‘‘సమేతి ఖో ఇదం ఆయస్మతో భద్దజిస్స, యదిదం బహునా జనేనా’’తి?
‘‘ఆయస్మా ఖో, ఆనన్దో, బహుస్సుతో. పటిభాతు ఆయస్మన్తంయేవ ఆనన్ద’’న్తి. ‘‘తేనహావుసో భద్దజి, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా భద్దజి ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసి. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –
‘‘యథా పస్సతో ఖో, ఆవుసో, అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి, ఇదం దస్సనానం అగ్గం. యథా సుణతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి, ఇదం సవనానం అగ్గం. యథా సుఖితస్స అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి, ఇదం సుఖానం అగ్గం. యథా సఞ్ఞిస్స అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి, ఇదం సఞ్ఞానం అగ్గం. యథా భూతస్స అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి, ఇదం భవానం అగ్గ’’న్తి. దసమం.
ఆఘాతవగ్గో దుతియో.
తస్సుద్దానం –
ద్వే ఆఘాతవినయా, సాకచ్ఛా సాజీవతో పఞ్హం;
పుచ్ఛా నిరోధో చోదనా, సీలం నిసన్తి భద్దజీతి.
(౧౮) ౩. ఉపాసకవగ్గో
౧. సారజ్జసుత్తం
౧౭౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో సారజ్జం ఓక్కన్తో హోతి. కతమేహి పఞ్చహి? పాణాతిపాతీ హోతి, అదిన్నాదాయీ హోతి, కామేసుమిచ్ఛాచారీ హోతి, ముసావాదీ హోతి, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో సారజ్జం ఓక్కన్తో హోతి.
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో విసారదో హోతి. కతమేహి పఞ్చహి? పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో హోతి, ముసావాదా పటివిరతో హోతి, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో విసారదో హోతీ’’తి. పఠమం.
౨. విసారదసుత్తం
౧౭౨. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో అవిసారదో అగారం అజ్ఝావసతి. కతమేహి పఞ్చహి? పాణాతిపాతీ హోతి…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో అవిసారదో అగారం అజ్ఝావసతి.
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో విసారదో అగారం అజ్ఝావసతి. కతమేహి పఞ్చహి? పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో విసారదో అగారం అజ్ఝావసతీ’’తి. దుతియం.
౩. నిరయసుత్తం
౧౭౩. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. కతమేహి పఞ్చహి? పాణాతిపాతీ హోతి…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే.
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం సగ్గే. కతమేహి పఞ్చహి? పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం సగ్గే’’తి. తతియం.
౪. వేరసుత్తం
౧౭౪. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో అనాథపిణ్డికం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ –
‘‘పఞ్చ, గహపతి, భయాని వేరాని అప్పహాయ ‘దుస్సీలో’ ఇతి వుచ్చతి, నిరయఞ్చ ఉపపజ్జతి. కతమాని పఞ్చ? పాణాతిపాతం, అదిన్నాదానం, కామేసుమిచ్ఛాచారం, ముసావాదం, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానం – ఇమాని ఖో, గహపతి, పఞ్చ భయాని వేరాని అప్పహాయ ‘దుస్సీలో’ ఇతి వుచ్చతి, నిరయఞ్చ ఉపపజ్జతి.
‘‘పఞ్చ, గహపతి, భయాని వేరాని పహాయ ‘సీలవా’ ఇతి వుచ్చతి, సుగతిఞ్చ ఉపపజ్జతి. కతమాని పఞ్చ? పాణాతిపాతం, అదిన్నాదానం, కామేసుమిచ్ఛాచారం, ముసావాదం, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానం – ఇమాని ఖో, గహపతి, పఞ్చ భయాని వేరాని పహాయ ‘సీలవా’ ఇతి వుచ్చతి, సుగతిఞ్చ ఉపపజ్జతి.
‘‘యం, గహపతి, పాణాతిపాతీ పాణాతిపాతపచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి, పాణాతిపాతా పటివిరతో నేవ దిట్ఠధమ్మికం భయం వేరం పసవతి, న సమ్పరాయికం భయం వేరం పసవతి, న చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పాణాతిపాతా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి.
‘‘యం, గహపతి, అదిన్నాదాయీ…పే….
‘‘యం, గహపతి, కామేసుమిచ్ఛాచారీ…పే….
‘‘యం, గహపతి, ముసావాదీ…పే….
‘‘యం, గహపతి, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానపచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతో నేవ దిట్ఠధమ్మికం భయం వేరం పసవతి, న సమ్పరాయికం భయం వేరం పసవతి, న చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతీ’’తి.
‘‘యో పాణమతిపాతేతి, ముసావాదఞ్చ భాసతి;
లోకే అదిన్నం ఆదియతి, పరదారఞ్చ గచ్ఛతి;
సురామేరయపానఞ్చ, యో నరో అనుయుఞ్జతి.