౨. దుతియపణ్ణాసకం

(౬) ౧. నీవరణవగ్గో

౧. ఆవరణసుత్తం

౫౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆవరణా నీవరణా చేతసో అజ్ఝారుహా పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దో, భిక్ఖవే, ఆవరణో నీవరణో చేతసో అజ్ఝారుహో పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణో. బ్యాపాదో, భిక్ఖవే, ఆవరణో నీవరణో చేతసో అజ్ఝారుహో పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణో. థినమిద్ధం, భిక్ఖవే, ఆవరణం నీవరణం చేతసో అజ్ఝారుహం పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణం. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం, భిక్ఖవే, ఆవరణం నీవరణం చేతసో అజ్ఝారుహం పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణం. విచికిచ్ఛా, భిక్ఖవే, ఆవరణా నీవరణా చేతసో అజ్ఝారుహా పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ఆవరణా నీవరణా చేతసో అజ్ఝారుహా పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా.

‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమే పఞ్చ ఆవరణే నీవరణే చేతసో అజ్ఝారుహే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే అప్పహాయ, అబలాయ పఞ్ఞాయ దుబ్బలాయ అత్తత్థం వా ఞస్సతి పరత్థం వా ఞస్సతి ఉభయత్థం వా ఞస్సతి ఉత్తరి [ఉత్తరిం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం సచ్ఛికరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, నదీ పబ్బతేయ్యా దూరఙ్గమా [దూరగమా (సీ.)] సీఘసోతా హారహారినీ. తస్సా పురిసో ఉభతో నఙ్గలముఖాని వివరేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మజ్ఝే నదియా సోతో విక్ఖిత్తో విసటో బ్యాదిణ్ణో నేవ [న చేవ (క.)] దూరఙ్గమో అస్స న [న చ (క.)] సీఘసోతో న [న చ (క.)] హారహారీ [హారహారిణీ (సీ.)]. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, సో వత భిక్ఖు ఇమే పఞ్చ ఆవరణే నీవరణే చేతసో అజ్ఝారుహే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే అప్పహాయ, అబలాయ పఞ్ఞాయ దుబ్బలాయ అత్తత్థం వా ఞస్సతి పరత్థం వా ఞస్సతి ఉభయత్థం వా ఞస్సతి ఉత్తరి వా మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం సచ్ఛికరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమే పఞ్చ ఆవరణే నీవరణే చేతసో అజ్ఝారుహే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే పహాయ, బలవతియా పఞ్ఞాయ అత్తత్థం వా ఞస్సతి పరత్థం వా ఞస్సతి ఉభయత్థం వా ఞస్సతి ఉత్తరి వా మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం సచ్ఛికరిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, నదీ పబ్బతేయ్యా దూరఙ్గమా సీఘసోతా హారహారినీ. తస్సా పురిసో ఉభతో నఙ్గలముఖాని పిదహేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మజ్ఝే నదియా సోతో అవిక్ఖిత్తో అవిసటో అబ్యాదిణ్ణో దూరఙ్గమో చేవ అస్స సీఘసోతో చ హారహారీ చ. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, సో వత భిక్ఖు ఇమే పఞ్చ ఆవరణే నీవరణే చేతసో అజ్ఝారుహే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే పహాయ, బలవతియా పఞ్ఞాయ అత్తత్థం వా ఞస్సతి పరత్థం వా ఞస్సతి ఉభయత్థం వా ఞస్సతి ఉత్తరి వా మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం సచ్ఛికరిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతీ’’తి. పఠమం.

౨. అకుసలరాసిసుత్తం

౫౨. ‘‘అకుసలరాసీతి, భిక్ఖవే, వదమానో పఞ్చ నీవరణే [ఇమే పఞ్చ నీవరణే (సీ.)] సమ్మా వదమానో వదేయ్య. కేవలో హాయం [హయం (సీ.), చాయం (స్యా. కం.), సాయం (క.)], భిక్ఖవే, అకుసలరాసి యదిదం పఞ్చ నీవరణా. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దనీవరణం, బ్యాపాదనీవరణం, థినమిద్ధనీవరణం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం, విచికిచ్ఛానీవరణం. అకుసలరాసీతి, భిక్ఖవే, వదమానో ఇమే పఞ్చ నీవరణే సమ్మా వదమానో వదేయ్య. కేవలో హాయం, భిక్ఖవే, అకుసలరాసి యదిదం పఞ్చ నీవరణా’’తి. దుతియం.

౩. పధానియఙ్గసుత్తం

౫౩. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, పధానియఙ్గాని. కతమాని పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. అప్పాబాధో హోతి అప్పాతఙ్కో; సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతో నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయ మజ్ఝిమాయ పధానక్ఖమాయ; అసఠో హోతి అమాయావీ; యథాభూతం అత్తానం ఆవికత్తా సత్థరి వా విఞ్ఞూసు వా సబ్రహ్మచారీసు; ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు; పఞ్ఞవా హోతి, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ పధానియఙ్గానీ’’తి. తతియం.

౪. సమయసుత్తం

౫౪. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, అసమయా పధానాయ. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జిణ్ణో హోతి జరాయాభిభూతో. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో అసమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు బ్యాధితో హోతి బ్యాధినాభిభూతో. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో అసమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, దుబ్భిక్ఖం హోతి దుస్సస్సం దుల్లభపిణ్డం, న సుకరం ఉఞ్ఛేన పగ్గహేన యాపేతుం. అయం, భిక్ఖవే, తతియో అసమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భయం హోతి అటవిసఙ్కోపో, చక్కసమారూళ్హా జానపదా పరియాయన్తి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో అసమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో భిన్నో హోతి. సఙ్ఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, భిన్నే అఞ్ఞమఞ్ఞం అక్కోసా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిభాసా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిక్ఖేపా చ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్చజా చ హోన్తి. తత్థ అప్పసన్నా చేవ నప్పసీదన్తి, పసన్నానఞ్చ ఏకచ్చానం అఞ్ఞథత్తం హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఞ్చమో అసమయో పధానాయ. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ అసమయా పధానాయాతి.

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, సమయా పధానాయ. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దహరో హోతి యువా సుసు కాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో సమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అప్పాబాధో హోతి అప్పాతఙ్కో, సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతో నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయ మజ్ఝిమాయ పధానక్ఖమాయ. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో సమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సుభిక్ఖం హోతి సుసస్సం సులభపిణ్డం, సుకరం ఉఞ్ఛేన పగ్గహేన యాపేతుం. అయం, భిక్ఖవే, తతియో సమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, మనుస్సా సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరన్తి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో సమయో పధానాయ.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో సమగ్గో సమ్మోదమానో అవివదమానో ఏకుద్దేసో ఫాసు విహరతి. సఙ్ఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, సమగ్గే న చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం అక్కోసా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిభాసా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిక్ఖేపా హోన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్చజా హోన్తి. తత్థ అప్పసన్నా చేవ పసీదన్తి, పసన్నానఞ్చ భియ్యోభావో [భీయ్యోభావాయ (క.)] హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఞ్చమో సమయో పధానాయ. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ సమయా పధానాయా’’తి. చతుత్థం.

౫. మాతాపుత్తసుత్తం

౫౫. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సావత్థియం ఉభో మాతాపుత్తా వస్సావాసం ఉపగమింసు [ఉపసఙ్కమింసు (క.)] – భిక్ఖు చ భిక్ఖునీ చ. తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అభిణ్హం దస్సనకామా అహేసుం. మాతాపి పుత్తస్స అభిణ్హం దస్సనకామా అహోసి; పుత్తోపి మాతరం అభిణ్హం దస్సనకామో అహోసి. తేసం అభిణ్హం దస్సనా సంసగ్గో అహోసి. సంసగ్గే సతి విస్సాసో అహోసి. విస్సాసే సతి ఓతారో అహోసి. తే ఓతిణ్ణచిత్తా సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా మేథునం ధమ్మం పటిసేవింసు.

అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇధ, భన్తే, సావత్థియం ఉభో మాతాపుత్తా వస్సావాసం ఉపగమింసు – భిక్ఖు చ భిక్ఖునీ చ, తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అభిణ్హం దస్సనకామా అహేసుం, మాతాపి పుత్తస్స అభిణ్హం దస్సనకామా అహోసి, పుత్తోపి మాతరం అభిణ్హం దస్సనకామో అహోసి. తేసం అభిణ్హం దస్సనా సంసగ్గో అహోసి, సంసగ్గే సతి విస్సాసో అహోసి, విస్సాసే సతి ఓతారో అహోసి, తే ఓతిణ్ణచిత్తా సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా మేథునం ధమ్మం పటిసేవింసూ’’తి.

‘‘కిం ను సో, భిక్ఖవే, మోఘపురిసో మఞ్ఞతి – ‘న మాతా పుత్తే సారజ్జతి, పుత్తో వా పన మాతరీ’తి? నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకరూపమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం [యం ఏవం (సీ.)] రజనీయం ఏవం కమనీయం ఏవం మదనీయం ఏవం బన్ధనీయం ఏవం ముచ్ఛనీయం ఏవం అన్తరాయకరం అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్స అధిగమాయ యథయిదం, భిక్ఖవే, ఇత్థిరూపం. ఇత్థిరూపే, భిక్ఖవే, సత్తా రత్తా గిద్ధా గథితా [గధితా (స్యా. పీ. క.)] ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా [అజ్ఝోపన్నా (బహూసు)]. తే దీఘరత్తం సోచన్తి ఇత్థిరూపవసానుగా.

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకసద్దమ్పి…పే… ఏకగన్ధమ్పి… ఏకరసమ్పి… ఏకఫోట్ఠబ్బమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం రజనీయం ఏవం కమనీయం ఏవం మదనీయం ఏవం బన్ధనీయం ఏవం ముచ్ఛనీయం ఏవం అన్తరాయకరం అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్స అధిగమాయ యథయిదం, భిక్ఖవే, ఇత్థిఫోట్ఠబ్బం. ఇత్థిఫోట్ఠబ్బే, భిక్ఖవే, సత్తా రత్తా గిద్ధా గథితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా. తే దీఘరత్తం సోచన్తి ఇత్థిఫోట్ఠబ్బవసానుగా.

‘‘ఇత్థీ, భిక్ఖవే, గచ్ఛన్తీపి పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి; ఠితాపి…పే… నిసిన్నాపి… సయానాపి… హసన్తీపి… భణన్తీపి… గాయన్తీపి… రోదన్తీపి… ఉగ్ఘాతితాపి [ఉగ్ఘానితాపి (సీ.)] … మతాపి పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి. యఞ్హి తం, భిక్ఖవే, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘సమన్తపాసో మారస్సా’తి మాతుగామంయేవ సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘సమన్తపాసో మారస్సా’’’తి.

‘‘సల్లపే అసిహత్థేన, పిసాచేనాపి సల్లపే;

ఆసీవిసమ్పి ఆసీదే [ఆసద్దే (స్యా. కం.)], యేన దట్ఠో న జీవతి.

‘‘నత్వేవ ఏకో ఏకాయ, మాతుగామేన సల్లపే;

ముట్ఠస్సతిం తా బన్ధన్తి, పేక్ఖితేన సితేన చ [మ్హితేన చ (స్యా. కం.)].

‘‘అథోపి దున్నివత్థేన, మఞ్జునా భణితేన చ;

నేసో జనో స్వాసీసదో, అపి ఉగ్ఘాతితో మతో.

‘‘పఞ్చ కామగుణా ఏతే, ఇత్థిరూపస్మిం దిస్సరే;

రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫోట్ఠబ్బా చ మనోరమా.

‘‘తేసం కామోఘవూళ్హానం, కామే అపరిజానతం;

కాలం గతి [గతిం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భవాభవం, సంసారస్మిం పురక్ఖతా.

‘‘యే చ కామే పరిఞ్ఞాయ, చరన్తి అకుతోభయా;

తే వే పారఙ్గతా లోకే, యే పత్తా ఆసవక్ఖయ’’న్తి. పఞ్చమం;

౬. ఉపజ్ఝాయసుత్తం

౫౬. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన సకో ఉపజ్ఝాయో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా సకం ఉపజ్ఝాయం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతరహి మే, భన్తే, మధురకజాతో చేవ కాయో, దిసా చ మే న పక్ఖాయన్తి, ధమ్మా చ మం నప్పటిభన్తి, థినమిద్ధఞ్చ మే చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, అనభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరామి, అత్థి చ మే ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు తం సద్ధివిహారికం భిక్ఖుం ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, భన్తే, భిక్ఖు ఏవమాహ – ‘ఏతరహి మే, భన్తే, మధురకజాతో చేవ కాయో, దిసా చ మం న పక్ఖాయన్తి, ధమ్మా చ మే నప్పటిభన్తి, థినమిద్ధఞ్చ మే చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, అనభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరామి, అత్థి చ మే ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా’’’తి.

‘‘ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖు, హోతి ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారస్స, భోజనే అమత్తఞ్ఞునో, జాగరియం అననుయుత్తస్స, అవిపస్సకస్స కుసలానం ధమ్మానం, పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగం అననుయుత్తస్స విహరతో, యం మధురకజాతో చేవ కాయో హోతి, దిసా చస్స న పక్ఖాయన్తి, ధమ్మా చ తం నప్పటిభన్తి, థినమిద్ధఞ్చస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, అనభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరతి, హోతి చస్స ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా. తస్మాతిహ తే, భిక్ఖు, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భవిస్సామి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ, జాగరియం అనుయుత్తో, విపస్సకో కుసలానం ధమ్మానం, పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగం అనుయుత్తో విహరిస్సామీ’తి. ఏవఞ్హి తే, భిక్ఖు, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు భగవతా ఇమినా ఓవాదేన ఓవదితో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో సో భిక్ఖు ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో పన సో భిక్ఖు అరహతం అహోసి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో యేన సకో ఉపజ్ఝాయో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా సకం ఉపజ్ఝాయం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతరహి మే, భన్తే, న చేవ [న త్వేవ (సీ.)] మధురకజాతో కాయో, దిసా చ మే పక్ఖాయన్తి, ధమ్మా చ మం పటిభన్తి, థినమిద్ధఞ్చ మే చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, అభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరామి, నత్థి చ మే ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా’’తి. అథ ఖో సో భిక్ఖు తం సద్ధివిహారికం భిక్ఖుం ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, భన్తే, భిక్ఖు ఏవమాహ – ‘ఏతరహి మే, భన్తే, న చేవ మధురకజాతో కాయో, దిసా చ మే పక్ఖాయన్తి, ధమ్మా చ మం పటిభన్తి, థినమిద్ధఞ్చ మే చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, అభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరామి, నత్థి చ మే ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా’’’తి.

‘‘ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖు, హోతి ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారస్స, భోజనే మత్తఞ్ఞునో, జాగరియం అనుయుత్తస్స, విపస్సకస్స కుసలానం ధమ్మానం, పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగం అనుయుత్తస్స విహరతో, యం న చేవ మధురకజాతో కాయో హోతి, దిసా చస్స పక్ఖాయన్తి, ధమ్మా చ తం పటిభన్తి, థినమిద్ధఞ్చస్స చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, అభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరతి, న చస్స హోతి ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా. తస్మాతిహ వో, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా భవిస్సామ, భోజనే మత్తఞ్ఞునో, జాగరియం అనుయుత్తా, విపస్సకా కుసలానం ధమ్మానం, పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగం అనుయుత్తా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. అభిణ్హపచ్చవేక్ఖితబ్బఠానసుత్తం

౫౭. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఠానాని అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బాని ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. కతమాని పఞ్చ? ‘జరాధమ్మోమ్హి, జరం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. ‘బ్యాధిధమ్మోమ్హి, బ్యాధిం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. ‘మరణధమ్మోమ్హి, మరణం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. ‘సబ్బేహి మే పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. ‘కమ్మస్సకోమ్హి, కమ్మదాయాదో కమ్మయోని కమ్మబన్ధు కమ్మపటిసరణో. యం కమ్మం కరిస్సామి – కల్యాణం వా పాపకం వా – తస్స దాయాదో భవిస్సామీ’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘జరాధమ్మోమ్హి, జరం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా? అత్థి, భిక్ఖవే, సత్తానం యోబ్బనే యోబ్బనమదో, యేన మదేన మత్తా కాయేన దుచ్చరితం చరన్తి, వాచాయ దుచ్చరితం చరన్తి, మనసా దుచ్చరితం చరన్తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో యో యోబ్బనే యోబ్బనమదో సో సబ్బసో వా పహీయతి తను వా పన హోతి. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘జరాధమ్మోమ్హి, జరం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘బ్యాధిధమ్మోమ్హి, బ్యాధిం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా? అత్థి, భిక్ఖవే, సత్తానం ఆరోగ్యే ఆరోగ్యమదో, యేన మదేన మత్తా కాయేన దుచ్చరితం చరన్తి, వాచాయ దుచ్చరితం చరన్తి, మనసా దుచ్చరితం చరన్తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో యో ఆరోగ్యే ఆరోగ్యమదో సో సబ్బసో వా పహీయతి తను వా పన హోతి. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘బ్యాధిధమ్మోమ్హి, బ్యాధిం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘మరణధమ్మోమ్హి, మరణం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా? అత్థి, భిక్ఖవే, సత్తానం జీవితే జీవితమదో, యేన మదేన మత్తా కాయేన దుచ్చరితం చరన్తి, వాచాయ దుచ్చరితం చరన్తి, మనసా దుచ్చరితం చరన్తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో యో జీవితే జీవితమదో సో సబ్బసో వా పహీయతి తను వా పన హోతి. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘మరణధమ్మోమ్హి, మరణం అనతీతో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘సబ్బేహి మే పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా? అత్థి, భిక్ఖవే, సత్తానం పియేసు మనాపేసు యో ఛన్దరాగో యేన రాగేన రత్తా కాయేన దుచ్చరితం చరన్తి, వాచాయ దుచ్చరితం చరన్తి, మనసా దుచ్చరితం చరన్తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో యో పియేసు మనాపేసు ఛన్దరాగో సో సబ్బసో వా పహీయతి తను వా పన హోతి. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘సబ్బేహి మే పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘కమ్మస్సకోమ్హి, కమ్మదాయాదో కమ్మయోని కమ్మబన్ధు కమ్మపటిసరణో, యం కమ్మం కరిస్సామి – కల్యాణం వా పాపకం వా – తస్స దాయాదో భవిస్సామీ’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా? అత్థి, భిక్ఖవే, సత్తానం కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో సబ్బసో వా దుచ్చరితం పహీయతి తను వా పన హోతి. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ‘కమ్మస్సకోమ్హి, కమ్మదాయాదో కమ్మయోని కమ్మబన్ధు కమ్మపటిసరణో, యం కమ్మం కరిస్సామి – కల్యాణం వా పాపకం వా – తస్స దాయాదో భవిస్సామీ’తి అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖితబ్బం ఇత్థియా వా పురిసేన వా గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా.

‘‘స ఖో [సచే (పీ. క.)] సో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో అహఞ్ఞేవేకో జరాధమ్మో [అహఞ్చేవేకో జరాధమ్మోమ్హి (క.)] జరం అనతీతో, అథ ఖో యావతా సత్తానం ఆగతి గతి చుతి ఉపపత్తి సబ్బే సత్తా జరాధమ్మా జరం అనతీతా’తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని సబ్బసో పహీయన్తి అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో అహఞ్ఞేవేకో బ్యాధిధమ్మో బ్యాధిం అనతీతో, అథ ఖో యావతా సత్తానం ఆగతి గతి చుతి ఉపపత్తి సబ్బే సత్తా బ్యాధిధమ్మా బ్యాధిం అనతీతా’తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని సబ్బసో పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో అహఞ్ఞేవేకో మరణధమ్మో మరణం అనతీతో, అథ ఖో యావతా సత్తానం ఆగతి గతి చుతి ఉపపత్తి సబ్బే సత్తా మరణధమ్మా మరణం అనతీతా’తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని సబ్బసో పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో మయ్హేవేకస్స సబ్బేహి పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో, అథ ఖో యావతా సత్తానం ఆగతి గతి చుతి ఉపపత్తి సబ్బేసం సత్తానం పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో’తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని సబ్బసో పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో అహఞ్ఞేవేకో కమ్మస్సకో కమ్మదాయాదో కమ్మయోని కమ్మబన్ధు కమ్మప్పటిసరణో, యం కమ్మం కరిస్సామి – కల్యాణం వా పాపకం వా – తస్స దాయాదో భవిస్సామి; అథ ఖో యావతా సత్తానం ఆగతి గతి చుతి ఉపపత్తి సబ్బే సత్తా కమ్మస్సకా కమ్మదాయాదా కమ్మయోని కమ్మబన్ధు కమ్మప్పటిసరణా, యం కమ్మం కరిస్సన్తి – కల్యాణం వా పాపకం వా – తస్స దాయాదా భవిస్సన్తీ’తి. తస్స తం ఠానం అభిణ్హం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గో సఞ్జాయతి. సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో భావయతో బహులీకరోతో సంయోజనాని సబ్బసో పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీ’’తి.

‘‘బ్యాధిధమ్మా జరాధమ్మా, అథో మరణధమ్మినో;

యథా ధమ్మా తథా సత్తా [సన్తా (స్యా. కం.)], జిగుచ్ఛన్తి పుథుజ్జనా.

‘‘అహఞ్చే తం జిగుచ్ఛేయ్యం, ఏవం ధమ్మేసు పాణిసు;

న మేతం పతిరూపస్స, మమ ఏవం విహారినో.

‘‘సోహం ఏవం విహరన్తో, ఞత్వా ధమ్మం నిరూపధిం;

ఆరోగ్యే యోబ్బనస్మిఞ్చ, జీవితస్మిఞ్చ యే మదా.

‘‘సబ్బే మదే అభిభోస్మి, నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో [నేక్ఖమ్మే దట్ఠు ఖేమతం (అ. ని. ౩.౩౯) ఉభయత్థపి అట్ఠకథాయ సమేతి];

తస్స మే అహు ఉస్సాహో, నిబ్బానం అభిపస్సతో.

‘‘నాహం భబ్బో ఏతరహి, కామాని పటిసేవితుం;

అనివత్తి [అనివత్తీ (?)] భవిస్సామి, బ్రహ్మచరియపరాయణో’’తి. సత్తమం;

౮. లిచ్ఛవికుమారకసుత్తం

౫౮. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసి. వేసాలియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది.

తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా లిచ్ఛవికుమారకా సజ్జాని ధనూని ఆదాయ కుక్కురసఙ్ఘపరివుతా మహావనే అనుచఙ్కమమానా అనువిచరమానా అద్దసు భగవన్తం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం; దిస్వాన సజ్జాని ధనూని నిక్ఖిపిత్వా కుక్కురసఙ్ఘం ఏకమన్తం ఉయ్యోజేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా తుణ్హీభూతా తుణ్హీభూతా పఞ్జలికా భగవన్తం పయిరుపాసన్తి.

తేన ఖో పన సమయేన మహానామో లిచ్ఛవి మహావనే జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అద్దస తే లిచ్ఛవికుమారకే తుణ్హీభూతే తుణ్హీభూతే పఞ్జలికే భగవన్తం పయిరుపాసన్తే; దిస్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో లిచ్ఛవి ఉదానం ఉదానేసి – ‘భవిస్సన్తి వజ్జీ, భవిస్సన్తి వజ్జీ’’’తి!

‘‘కిం పన త్వం, మహానామ, ఏవం వదేసి – ‘భవిస్సన్తి వజ్జీ, భవిస్సన్తి వజ్జీ’’’తి? ‘‘ఇమే, భన్తే, లిచ్ఛవికుమారకా చణ్డా ఫరుసా అపానుభా [అపజహాతి (సీ.), అపాటుభా (స్యా. కం.), అపజహా (పీ.), అపానుతా (కత్థచి)]. యానిపి తాని కులేసు పహేణకాని [పహీనకాని (సీ.), పహీణకాని (స్యా. కం. పీ.)] పహీయన్తి, ఉచ్ఛూతి వా బదరాతి వా పూవాతి వా మోదకాతి వా సంకులికాతి వా [సక్ఖలికాతి వా (సీ. పీ.)], తాని విలుమ్పిత్వా విలుమ్పిత్వా ఖాదన్తి; కులిత్థీనమ్పి కులకుమారీనమ్పి పచ్ఛాలియం ఖిపన్తి. తే దానిమే తుణ్హీభూతా తుణ్హీభూతా పఞ్జలికా భగవన్తం పయిరుపాసన్తీ’’తి.

‘‘యస్స కస్సచి, మహానామ, కులపుత్తస్స పఞ్చ ధమ్మా సంవిజ్జన్తి – యది వా రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స, యది వా రట్ఠికస్స పేత్తనికస్స [ముద్ధాభిసిత్తస్స (క.) అ. ని. ౫.౧౩౫, ౧౩౬ పస్సితబ్బం], యది వా సేనాయ సేనాపతికస్స, యది వా గామగామణికస్స, యది వా పూగగామణికస్స, యే వా పన కులేసు పచ్చేకాధిపచ్చం కారేన్తి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని.

‘‘కతమే పఞ్చ? ఇధ, మహానామ, కులపుత్తో ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహి భోగేహి బాహాబలపరిచితేహి సేదావక్ఖిత్తేహి ధమ్మికేహి ధమ్మలద్ధేహి మాతాపితరో సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి. తమేనం మాతాపితరో సక్కతా గరుకతా మానితా పూజితా కల్యాణేన మనసా అనుకమ్పన్తి – ‘చిరం జీవ, దీఘమాయుం పాలేహీ’తి. మాతాపితానుకమ్పితస్స, మహానామ, కులపుత్తస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని.

‘‘పున చపరం, మహానామ, కులపుత్తో ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహి భోగేహి బాహాబలపరిచితేహి సేదావక్ఖిత్తేహి ధమ్మికేహి ధమ్మలద్ధేహి పుత్తదారదాసకమ్మకరపోరిసే [… సామన్తసంవోహారే (సీ. పీ.)] సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి. తమేనం పుత్తదారదాసకమ్మకరపోరిసా సక్కతా గరుకతా మానితా పూజితా కల్యాణేన మనసా అనుకమ్పన్తి – ‘చిరం జీవ, దీఘమాయుం పాలేహీ’తి. పుత్తదారదాసకమ్మకరపోరిసానుకమ్పితస్స, మహానామ, కులపుత్తస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని.

‘‘పున చపరం, మహానామ, కులపుత్తో ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహి భోగేహి బాహాబలపరిచితేహి సేదావక్ఖిత్తేహి ధమ్మికేహి ధమ్మలద్ధేహి ఖేత్తకమ్మన్తసామన్తసబ్యోహారే సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి. తమేనం ఖేత్తకమ్మన్తసామన్తసబ్యోహారా సక్కతా గరుకతా మానితా పూజితా కల్యాణేన మనసా అనుకమ్పన్తి – ‘చిరం జీవ, దీఘమాయుం పాలేహీ’తి. ఖేత్తకమ్మన్తసామన్తసబ్యోహారానుకమ్పితస్స, మహానామ, కులపుత్తస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని.

‘‘పున చపరం, మహానామ, కులపుత్తో ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహి భోగేహి బాహాబలపరిచితేహి సేదావక్ఖిత్తేహి ధమ్మికేహి ధమ్మలద్ధేహి యావతా బలిపటిగ్గాహికా దేవతా సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి. తమేనం బలిపటిగ్గాహికా దేవతా సక్కతా గరుకతా మానితా పూజితా కల్యాణేన మనసా అనుకమ్పన్తి – ‘చిరం జీవ, దీఘమాయుం పాలేహీ’తి. దేవతానుకమ్పితస్స, మహానామ, కులపుత్తస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని.

‘‘పున చపరం, మహానామ, కులపుత్తో ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహి భోగేహి బాహాబలపరిచితేహి సేదావక్ఖిత్తేహి ధమ్మికేహి ధమ్మలద్ధేహి సమణబ్రాహ్మణే సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి. తమేనం సమణబ్రాహ్మణా సక్కతా గరుకతా మానితా పూజితా కల్యాణేన మనసా అనుకమ్పన్తి – ‘చిరం జీవ, దీఘమాయుం పాలేహీ’తి. సమణబ్రాహ్మణానుకమ్పితస్స, మహానామ, కులపుత్తస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహాని.

‘‘యస్స కస్సచి, మహానామ, కులపుత్తస్స ఇమే పఞ్చ ధమ్మా సంవిజ్జన్తి – యది వా రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స, యది వా రట్ఠికస్స పేత్తనికస్స, యది వా సేనాయ సేనాపతికస్స, యది వా గామగామణికస్స, యది వా పూగగామణికస్స, యే వా పన కులేసు పచ్చేకాధిపచ్చం కారేన్తి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీ’’తి.

‘‘మాతాపితుకిచ్చకరో, పుత్తదారహితో సదా;

అన్తోజనస్స అత్థాయ, యే చస్స అనుజీవినో.

‘‘ఉభిన్నఞ్చేవ అత్థాయ, వదఞ్ఞూ హోతి సీలవా;

ఞాతీనం పుబ్బపేతానం, దిట్ఠే ధమ్మే చ జీవతం [జీవినం (సీ.), జీవితం (స్యా. కం. పీ. క.)].

‘‘సమణానం బ్రాహ్మణానం, దేవతానఞ్చ పణ్డితో;

విత్తిసఞ్జననో హోతి, ధమ్మేన ఘరమావసం.

‘‘సో కరిత్వాన కల్యాణం, పుజ్జో హోతి పసంసియో;

ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి. అట్ఠమం;

౯. పఠమవుడ్ఢపబ్బజితసుత్తం

౫౯. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో దుల్లభో వుడ్ఢపబ్బజితో. కతమేహి పఞ్చహి? దుల్లభో, భిక్ఖవే, వుడ్ఢపబ్బజితో నిపుణో, దుల్లభో ఆకప్పసమ్పన్నో, దుల్లభో బహుస్సుతో, దుల్లభో ధమ్మకథికో, దుల్లభో వినయధరో. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో దుల్లభో వుడ్ఢపబ్బజితో’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియవుడ్ఢపబ్బజితసుత్తం

౬౦. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో దుల్లభో వుడ్ఢపబ్బజితో. కతమేహి పఞ్చహి? దుల్లభో, భిక్ఖవే, వుడ్ఢపబ్బజితో సువచో, దుల్లభో సుగ్గహితగ్గాహీ, దుల్లభో పదక్ఖిణగ్గాహీ, దుల్లభో ధమ్మకథికో, దుల్లభో వినయధరో. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో దుల్లభో వుడ్ఢపబ్బజితో’’తి. దసమం.

నీవరణవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

ఆవరణం రాసి అఙ్గాని, సమయం మాతుపుత్తికా;

ఉపజ్ఝా ఠానా లిచ్ఛవి, కుమారా అపరా దువేతి.

(౭) ౨. సఞ్ఞావగ్గో

౧. పఠమసఞ్ఞాసుత్తం

౬౧. ‘‘పఞ్చిమా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా. కతమా పఞ్చ? అసుభసఞ్ఞా, మరణసఞ్ఞా, ఆదీనవసఞ్ఞా, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా [అనభిరతిసఞ్ఞా (క.) అ. ని. ౫.౧౨౧-౧౨౨, ౩౦౩-౩౦౪ పస్సితబ్బం] – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా’’తి. పఠమం.

౨. దుతియసఞ్ఞాసుత్తం

౬౨. ‘‘పఞ్చిమా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా. కతమా పఞ్చ? అనిచ్చసఞ్ఞా, అనత్తసఞ్ఞా, మరణసఞ్ఞా, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా’’తి. దుతియం.

౩. పఠమవడ్ఢిసుత్తం

౬౩. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, వడ్ఢీహి వడ్ఢమానో అరియసావకో అరియాయ వడ్ఢియా వడ్ఢతి, సారాదాయీ చ హోతి వరాదాయీ చ కాయస్స. కతమాహి పఞ్చహి? సద్ధాయ వడ్ఢతి, సీలేన వడ్ఢతి, సుతేన వడ్ఢతి, చాగేన వడ్ఢతి, పఞ్ఞాయ వడ్ఢతి – ఇమాహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి వడ్ఢీహి వడ్ఢమానో అరియసావకో అరియాయ వడ్ఢియా వడ్ఢతి, సారాదాయీ చ హోతి వరాదాయీ చ కాయస్సా’’తి.

‘‘సద్ధాయ సీలేన చ యో పవడ్ఢతి [యోధ వడ్ఢతి (సీ.)],

పఞ్ఞాయ చాగేన సుతేన చూభయం;

సో తాదిసో సప్పురిసో విచక్ఖణో,

ఆదీయతీ సారమిధేవ అత్తనో’’తి. తతియం;

౪. దుతియవడ్ఢిసుత్తం

౬౪. ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, వడ్ఢీహి వడ్ఢమానా అరియసావికా అరియాయ వడ్ఢియా వడ్ఢతి, సారాదాయినీ చ హోతి వరాదాయినీ చ కాయస్స. కతమాహి పఞ్చహి? సద్ధాయ వడ్ఢతి, సీలేన వడ్ఢతి, సుతేన వడ్ఢతి, చాగేన వడ్ఢతి, పఞ్ఞాయ వడ్ఢతి – ఇమాహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి వడ్ఢీహి వడ్ఢమానా అరియసావికా అరియాయ వడ్ఢియా వడ్ఢతి, సారాదాయినీ చ హోతి వరాదాయినీ చ కాయస్సా’’తి.

‘‘సద్ధాయ సీలేన చ యా పవడ్ఢతి [యాధ వడ్ఢతి (సీ.)],

పఞ్ఞాయ చాగేన సుతేన చూభయం;

సా తాదిసీ సీలవతీ ఉపాసికా,

ఆదీయతీ సారమిధేవ అత్తనో’’తి. చతుత్థం;

౫. సాకచ్ఛసుత్తం

౬౫. [అ. ని. ౫.౧౬౪] ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలంసాకచ్ఛో సబ్రహ్మచారీనం. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో హోతి, సీలసమ్పదాయ కథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో హోతి, సమాధిసమ్పదాయ కథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో హోతి, పఞ్ఞాసమ్పదాయ కథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిసమ్పదాయ కథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాయ కథాయ చ ఆగతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలంసాకచ్ఛో సబ్రహ్మచారీన’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. సాజీవసుత్తం

౬౬. [అ. ని. ౫.౧౬౪] ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలంసాజీవో సబ్రహ్మచారీనం. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో హోతి, సీలసమ్పదాయ కథాయ చ కతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో హోతి, సమాధిసమ్పదాయ కథాయ చ కతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో హోతి, పఞ్ఞాసమ్పదాయ కథాయ చ కతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిసమ్పదాయ కథాయ చ కతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి; అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాయ కథాయ చ కతం పఞ్హం బ్యాకత్తా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అలంసాజీవో సబ్రహ్మచారీన’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమఇద్ధిపాదసుత్తం

౬౭. ‘‘యో హి కోచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా పఞ్చ ధమ్మే [ఇమే పఞ్చ ధమ్మే (క.)] భావేతి, పఞ్చ ధమ్మే [ఇమే పఞ్చ ధమ్మే (క.)] బహులీకరోతి, తస్స ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫలం పాటికఙ్ఖం – దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా.

‘‘కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి… వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, ఉస్సోళ్హిఞ్ఞేవ పఞ్చమిం [ఉస్సోళ్హీయేవ పఞ్చమీ (సీ.)]. యో హి కోచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఇమే పఞ్చ ధమ్మే భావేతి, ఇమే పఞ్చ ధమ్మే బహులీకరోతి, తస్స ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫలం పాటికఙ్ఖం – దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియఇద్ధిపాదసుత్తం

౬౮. ‘‘పుబ్బేవాహం, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధో బోధిసత్తోవ సమానో పఞ్చ ధమ్మే భావేసిం, పఞ్చ ధమ్మే బహులీకాసిం [బహులిమకాసిం (క.), బహులమకాసిం (క.)]. కతమే పఞ్చ? ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేసిం, వీరియసమాధి… చిత్తసమాధి… వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేసిం, ఉస్సోళ్హిఞ్ఞేవ పఞ్చమిం. సో ఖో అహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఉస్సోళ్హిపఞ్చమానం ధమ్మానం భావితత్తా బహులీకతత్తా యస్స యస్స అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయస్స ధమ్మస్స చిత్తం అభినిన్నామేసిం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిం సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖిం – ‘అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభవేయ్యం…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిం సతి సతి ఆయతనే.

‘‘సో సచే ఆకఙ్ఖిం…పే… ‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణిం సతి సతి ఆయతనే’’తి. అట్ఠమం.

౯. నిబ్బిదాసుత్తం

౬౯. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా భావితా బహులీకతా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి.

‘‘కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞీ [అనభిరతిసఞ్ఞీ (క.) అ. ని. ౫.౧౨౧-౧౨౨, ౩౦౩-౩౦౪ పస్సితబ్బం], సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీ, మరణసఞ్ఞా ఖో పనస్స అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా భావితా బహులీకతా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. నవమం.

౧౦. ఆసవక్ఖయసుత్తం

౭౦. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా భావితా బహులీకతా ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తన్తి. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞీ, సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీ, మరణసఞ్ఞా ఖో పనస్స అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా భావితా బహులీకతా ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తన్తీ’’తి. దసమం.

సఞ్ఞావగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

ద్వే చ సఞ్ఞా ద్వే వడ్ఢీ చ, సాకచ్ఛేన చ సాజీవం;

ఇద్ధిపాదా చ ద్వే వుత్తా, నిబ్బిదా చాసవక్ఖయాతి.

(౮) ౩. యోధాజీవవగ్గో

౧. పఠమచేతోవిముత్తిఫలసుత్తం

౭౧. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా భావితా బహులీకతా చేతోవిముత్తిఫలా చ హోన్తి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా చ, పఞ్ఞావిముత్తిఫలా చ హోన్తి పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసా చ.

‘‘కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ [పటిక్కూలసఞ్ఞీ (సీ. స్యా. కం. పీ.)], సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞీ, సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీ, మరణసఞ్ఞా ఖో పనస్స అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా భావితా బహులీకతా చేతోవిముత్తిఫలా చ హోన్తి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా చ, పఞ్ఞావిముత్తిఫలా చ హోన్తి పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసా చ. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేతోవిముత్తో చ హోతి పఞ్ఞావిముత్తో చ హోతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో ఇతిపి, సంకిణ్ణపరిఖో [సంకిణ్ణపరిక్ఖో (స్యా. కం.)] ఇతిపి, అబ్బూళ్హేసికో ఇతిపి, నిరగ్గళో ఇతిపి, అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసంయుత్తో ఇతిపి’’’.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సంకిణ్ణపరిఖో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పోనోభవికో [పోనోబ్భవికో (స్యా. క.)] జాతిసంసారో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సంకిణ్ణపరిఖో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అబ్బూళ్హేసికో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా పహీనా హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అబ్బూళ్హేసికో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిరగ్గళో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని హోన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలాని తాలావత్థుకతాని అనభావంకతాని ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాని. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిరగ్గళో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసంయుత్తో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అస్మిమానో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసంయుత్తో హోతీ’’తి. పఠమం.

౨. దుతియచేతోవిముత్తిఫలసుత్తం

౭౨. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా భావితా బహులీకతా చేతోవిముత్తిఫలా చ హోన్తి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా చ, పఞ్ఞావిముత్తిఫలా చ హోన్తి పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసా చ. కతమే పఞ్చ? అనిచ్చసఞ్ఞా, అనిచ్చే దుక్ఖసఞ్ఞా, దుక్ఖే అనత్తసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞా – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ ధమ్మా భావితా బహులీకతా చేతోవిముత్తిఫలా చ హోన్తి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా చ, పఞ్ఞావిముత్తిఫలా చ హోన్తి పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసా చ. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేతోవిముత్తో చ హోతి పఞ్ఞావిముత్తో చ – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తపలిఘో ఇతిపి, సంకిణ్ణపరిఖో ఇతిపి, అబ్బూళ్హేసికో ఇతిపి, నిరగ్గళో ఇతిపి, అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసంయుత్తో ఇతిపి’’’.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సంకిణ్ణపరిఖో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పోనోభవికో జాతిసంసారో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సంకిణ్ణపరిఖో హోతి.