౩. తతియపణ్ణాసకం

(౧౧) ౧. వలాహకవగ్గో

౧. పఠమవలాహకసుత్తం

౧౦౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, వలాహకా. కతమే చత్తారో? గజ్జితా నో వస్సితా, వస్సితా నో గజ్జితా, నేవ గజ్జితా నో వస్సితా, గజ్జితా చ వస్సితా చ. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో వలాహకా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో వలాహకూపమా [పు. ప. ౧౫౭] పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? గజ్జితా నో వస్సితా, వస్సితా నో గజ్జితా, నేవ గజ్జితా నో వస్సితా, గజ్జితా చ వస్సితా చ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా హోతి నో వస్సితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో భాసితా హోతి, నో కత్తా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా హోతి, నో వస్సితా. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో గజ్జితా, నో వస్సితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో వస్సితా హోతి, నో గజ్జితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో కత్తా హోతి, నో భాసితా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో వస్సితా హోతి, నో గజ్జితా. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో వస్సితా, నో గజ్జితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ గజ్జితా హోతి, నో వస్సితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో నేవ భాసితా హోతి, నో కత్తా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ గజ్జితా హోతి, నో వస్సితా. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో నేవ గజ్జితా [నేవ గజ్జితా హోతి (క.)], నో వస్సితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా చ హోతి వస్సితా చ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో భాసితా చ హోతి కత్తా చ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా చ హోతి వస్సితా చ. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో గజ్జితా చ [గజ్జితా చ హోతి (క.)] వస్సితా చ; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో వలాహకూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. పఠమం.

౨. దుతియవలాహకసుత్తం

౧౦౨. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, వలాహకా. కతమే చత్తారో? గజ్జితా నో వస్సితా, వస్సితా నో గజ్జితా, నేవ గజ్జితా నో వస్సితా గజ్జితా చ వస్సితా చ. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో వలాహకా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో వలాహకూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? గజ్జితా నో వస్సితా, వస్సితా నో గజ్జితా, నేవ గజ్జితా నో వస్సితా, గజ్జితా చ వస్సితా చ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా హోతి, నో వస్సితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా హోతి, నో వస్సితా. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో గజ్జితా, నో వస్సితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో వస్సితా హోతి, నో గజ్జితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ధమ్మం న పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో వస్సితా హోతి, నో గజ్జితా. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో వస్సితా, నో గజ్జితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ గజ్జితా హోతి, నో వస్సితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో నేవ ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ గజ్జితా హోతి, నో వస్సితా. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో నేవ గజ్జితా, నో వస్సితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా చ హోతి వస్సితా చ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గజ్జితా చ హోతి వస్సితా చ. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, వలాహకో గజ్జితా చ వస్సితా చ; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో వలాహకూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. దుతియం.

౩. కుమ్భసుత్తం

౧౦౩. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, కుమ్భా. కతమే చత్తారో? తుచ్ఛో పిహితో, పూరో వివటో, తుచ్ఛో వివటో, పూరో పిహితో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో కుమ్భా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో కుమ్భూపమా [పు. ప. ౧౬౦] పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? తుచ్ఛో పిహితో, పూరో వివటో, తుచ్ఛో వివటో, పూరో పిహితో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో తుచ్ఛో హోతి పిహితో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో తుచ్ఛో హోతి పిహితో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, కుమ్భో తుచ్ఛో పిహితో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పూరో హోతి వివటో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స న పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పూరో హోతి వివటో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, కుమ్భో పూరో వివటో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో తుచ్ఛో హోతి వివటో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స న పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో తుచ్ఛో హోతి వివటో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, కుమ్భో తుచ్ఛో వివటో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పూరో హోతి పిహితో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పూరో హోతి పిహితో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, కుమ్భో పూరో పిహితో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో కుమ్భూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. తతియం.

౪. ఉదకరహదసుత్తం

౧౦౪. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఉదకరహదా. కతమే చత్తారో? ఉత్తానో గమ్భీరోభాసో, గమ్భీరో ఉత్తానోభాసో, ఉత్తానో ఉత్తానోభాసో, గమ్భీరో గమ్భీరోభాసో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఉదకరహదా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఉదకరహదూపమా [పు. ప. ౧౬౧] పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఉత్తానో గమ్భీరోభాసో, గమ్భీరో ఉత్తానోభాసో, ఉత్తానో ఉత్తానోభాసో, గమ్భీరో గమ్భీరోభాసో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉత్తానో హోతి గమ్భీరోభాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉత్తానో హోతి గమ్భీరోభాసో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఉదకరహదో ఉత్తానో గమ్భీరోభాసో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గమ్భీరో హోతి ఉత్తానోభాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స న పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గమ్భీరో హోతి ఉత్తానోభాసో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఉదకరహదో గమ్భీరో ఉత్తానోభాసో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉత్తానో హోతి ఉత్తానోభాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స న పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉత్తానో హోతి ఉత్తానోభాసో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఉదకరహదో ఉత్తానో ఉత్తానోభాసో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గమ్భీరో హోతి గమ్భీరోభాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గమ్భీరో హోతి గమ్భీరోభాసో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఉదకరహదో గమ్భీరో గమ్భీరోభాసో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఉదకరహదూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. చతుత్థం.

౫. అమ్బసుత్తం

౧౦౫. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అమ్బాని. కతమాని చత్తారి? ఆమం పక్కవణ్ణి [పక్కవణ్ణీ (పు. ప. ౧౫౯)], పక్కం ఆమవణ్ణి [ఆమవణ్ణీ (సీ. స్యా. కం. పీ.)], ఆమం ఆమవణ్ణి, పక్కం పక్కవణ్ణి – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అమ్బాని. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో అమ్బూపమా [పక్కవణ్ణీ (పు. ప. ౧౫౯)] పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఆమో పక్కవణ్ణీ, పక్కో ఆమవణ్ణీ, ఆమో ఆమవణ్ణీ, పక్కో పక్కవణ్ణీ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆమో హోతి పక్కవణ్ణీ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆమో హోతి పక్కవణ్ణీ. సేయ్యథాపి తం, భిక్ఖవే, అమ్బం ఆమం పక్కవణ్ణి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పక్కో హోతి ఆమవణ్ణీ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స న పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పక్కో హోతి ఆమవణ్ణీ. సేయ్యథాపి తం, భిక్ఖవే, అమ్బం పక్కం ఆమవణ్ణి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆమో హోతి ఆమవణ్ణీ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స న పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆమో హోతి ఆమవణ్ణీ. సేయ్యథాపి తం, భిక్ఖవే, అమ్బం ఆమం ఆమవణ్ణి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పక్కో హోతి పక్కవణ్ణీ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స పాసాదికం హోతి అభిక్కన్తం పటిక్కన్తం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పక్కో హోతి పక్కవణ్ణీ. సేయ్యథాపి తం, భిక్ఖవే, అమ్బం పక్కం పక్కవణ్ణి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో అమ్బూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఅమ్బసుత్తం

(ఛట్ఠం ఉత్తానత్థమేవాతి అట్ఠకథాయం దస్సితం, పాళిపోత్థకేసు పన కత్థచిపి న దిస్సతి.) [( ) ‘‘ఛట్ఠం ఉక్కానత్థమేవా’’తి అట్ఠకథాయం దస్సితం, పాళిపోత్థకేసు పన కత్థచిపి న దిస్సతి. ‘‘… ఆమం పక్కోభాసం, పక్కం ఆమోభాస’’న్తిఆదినా పాఠో భవేయ్య]

౭. మూసికసుత్తం

౧౦౭. ‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, మూసికా. కతమా చతస్సో? గాధం కత్తా నో వసితా, వసితా నో గాధం కత్తా, నేవ గాధం కత్తా నో వసితా, గాధం కత్తా చ వసితా చ – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో మూసికా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో మూసికూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? గాధం కత్తా నో వసితా, వసితా నో గాధం కత్తా, నేవ గాధం కత్తా నో వసితా, గాధం కత్తా చ వసితా చ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గాధం కత్తా హోతి నో వసితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గాధం కత్తా హోతి, నో వసితా. సేయ్యథాపి సా, భిక్ఖవే, మూసికా గాధం కత్తా, నో వసితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో వసితా హోతి, నో గాధం కత్తా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ధమ్మం న పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో వసితా హోతి, నో గాధం కత్తా. సేయ్యథాపి సా, భిక్ఖవే, మూసికా వసితా హోతి, నో గాధం కత్తా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం, పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ గాధం కత్తా హోతి నో వసితా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ధమ్మం న పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ గాధం కత్తా హోతి, నో వసితా. సేయ్యథాపి సా, భిక్ఖవే, మూసికా నేవ గాధం కత్తా హోతి, నో వసితా; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గాధం కత్తా చ హోతి వసితా చ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ధమ్మం పరియాపుణాతి – సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో గాధం కత్తా చ హోతి వసితా చ. సేయ్యథాపి సా, భిక్ఖవే, మూసికా గాధం కత్తా చ హోతి వసితా చ; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో మూసికూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. సత్తమం.

౮. బలీబద్దసుత్తం

౧౦౮. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, బలీబద్దా [బలివద్దా (సీ. స్యా. కం. పీ.), బలిబద్ధా (క.) పు. ప. ౧౬౨]. కతమే చత్తారో? సగవచణ్డో నో పరగవచణ్డో, పరగవచణ్డో నో సగవచణ్డో, సగవచణ్డో చ పరగవచణ్డో చ, నేవ సగవచణ్డో నో పరగవచణ్డో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో బలీబద్దా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో బలీబద్దూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? సగవచణ్డో నో పరగవచణ్డో, పరగవచణ్డో నో సగవచణ్డో, సగవచణ్డో చ పరగవచణ్డో చ, నేవ సగవచణ్డో నో పరగవచణ్డో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సగవచణ్డో హోతి, నో పరగవచణ్డో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సకపరిసం ఉబ్బేజేతా హోతి, నో పరపరిసం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సగవచణ్డో హోతి, నో పరగవచణ్డో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, బలీబద్దో సగవచణ్డో, నో పరగవచణ్డో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పరగవచణ్డో హోతి, నో సగవచణ్డో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో పరపరిసం ఉబ్బేజేతా హోతి, నో సకపరిసం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో పరగవచణ్డో హోతి, నో సగవచణ్డో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, బలీబద్దో పరగవచణ్డో, నో సగవచణ్డో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సగవచణ్డో చ హోతి పరగవచణ్డో చ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సకపరిసం ఉబ్బేజేతా హోతి పరపరిసఞ్చ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సగవచణ్డో చ హోతి పరగవచణ్డో చ. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, బలీబద్దో సగవచణ్డో చ పరగవచణ్డో చ; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ సగవచణ్డో హోతి నో పరగవచణ్డో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో నేవ సకపరిసం ఉబ్బేజేతా హోతి, నో పరపరిసఞ్చ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవ సగవచణ్డో హోతి, నో పరగవచణ్డో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, బలీబద్దో నేవ సగవచణ్డో, నో పరగవచణ్డో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో బలీబద్దూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. రుక్ఖసుత్తం

౧౦౯. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, రుక్ఖా. కతమే చత్తారో? ఫేగ్గు ఫేగ్గుపరివారో, ఫేగ్గు సారపరివారో, సారో ఫేగ్గుపరివారో, సారో సారపరివారో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో రుక్ఖా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో రుక్ఖూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఫేగ్గు ఫేగ్గుపరివారో, ఫేగ్గు సారపరివారో, సారో ఫేగ్గుపరివారో, సారో సారపరివారో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఫేగ్గు హోతి ఫేగ్గుపరివారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో; పరిసాపిస్స హోతి దుస్సీలా పాపధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఫేగ్గు హోతి ఫేగ్గుపరివారో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, రుక్ఖో ఫేగ్గు ఫేగ్గుపరివారో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఫేగ్గు హోతి సారపరివారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో; పరిసా చ ఖ్వస్స హోతి సీలవతీ కల్యాణధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఫేగ్గు హోతి సారపరివారో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, రుక్ఖో ఫేగ్గు సారపరివారో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సారో హోతి ఫేగ్గుపరివారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో; పరిసా చ ఖ్వస్స హోతి దుస్సీలా పాపధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సారో హోతి ఫేగ్గుపరివారో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, రుక్ఖో సారో ఫేగ్గుపరివారో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సారో హోతి సారపరివారో? ఇధ భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో; పరిసాపిస్స హోతి సీలవతీ కల్యాణధమ్మా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సారో హోతి సారపరివారో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, రుక్ఖో సారో సారపరివారో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో రుక్ఖూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి [పు. ప. ౧౭౦]. నవమం.

౧౦. ఆసీవిససుత్తం

౧౧౦. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆసీవిసా [ఆసివిసా (క.) పు. ప. ౧౬౩]. కతమే చత్తారో? ఆగతవిసో న ఘోరవిసో, ఘోరవిసో న ఆగతవిసో, ఆగతవిసో చ ఘోరవిసో చ, నేవాగతవిసో న ఘోరవిసో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆసీవిసా. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆసీవిసూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఆగతవిసో న ఘోరవిసో, ఘోరవిసో న ఆగతవిసో, ఆగతవిసో చ ఘోరవిసో చ, నేవాగతవిసో న ఘోరవిసో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆగతవిసో హోతి, న ఘోరవిసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో [కోపో (క.) పు. ప. ౧౬౩] న దీఘరత్తం అనుసేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆగతవిసో హోతి, న ఘోరవిసో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఆసీవిసో ఆగతవిసో, న ఘోరవిసో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఘోరవిసో హోతి, న ఆగతవిసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో దీఘరత్తం అనుసేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఘోరవిసో హోతి, న ఆగతవిసో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఆసీవిసో ఘోరవిసో, న ఆగతవిసో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆగతవిసో చ హోతి ఘోరవిసో చ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో దీఘరత్తం అనుసేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆగతవిసో చ హోతి ఘోరవిసో చ. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఆసీవిసో ఆగతవిసో చ ఘోరవిసో చ; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవాగతవిసో హోతి న ఘోరవిసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో న దీఘరత్తం అనుసేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నేవాగతవిసో హోతి, న ఘోరవిసో. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, ఆసీవిసో నేవాగతవిసో న ఘోరవిసో; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆసీవిసూపమా పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. దసమం.

వలాహకవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

ద్వే వలాహా కుమ్భ-ఉదక, రహదా ద్వే హోన్తి అమ్బాని;

మూసికా బలీబద్దా రుక్ఖా, ఆసీవిసేన తే దసాతి.

(౧౨) ౨. కేసివగ్గో

౧. కేసిసుత్తం

౧౧౧. అథ ఖో కేసి అస్సదమ్మసారథి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో కేసిం అస్సదమ్మసారథిం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘త్వం ఖోసి, కేసి, పఞ్ఞాతో అస్సదమ్మసారథీతి [సఞ్ఞాతో అస్సదమ్మసారథి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. కథం పన త్వం, కేసి, అస్సదమ్మం వినేసీ’’తి? ‘‘అహం ఖో, భన్తే, అస్సదమ్మం సణ్హేనపి వినేమి, ఫరుసేనపి వినేమి, సణ్హఫరుసేనపి వినేమీ’’తి. ‘‘సచే తే, కేసి, అస్సదమ్మో సణ్హేన వినయం న ఉపేతి, ఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, సణ్హఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, కిన్తి నం కరోసీ’’తి? ‘‘సచే మే, భన్తే, అస్సదమ్మో సణ్హేన వినయం న ఉపేతి, ఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, సణ్హఫరుసేన వినయం న ఉపేతి; హనామి నం, భన్తే. తం కిస్స హేతు? మా మే ఆచరియకులస్స అవణ్ణో అహోసీ’’తి.

‘‘భగవా పన, భన్తే, అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి. కథం పన, భన్తే, భగవా పురిసదమ్మం వినేతీ’’తి? ‘‘అహం ఖో, కేసి, పురిసదమ్మం సణ్హేనపి వినేమి, ఫరుసేనపి వినేమి, సణ్హఫరుసేనపి వినేమి. తత్రిదం, కేసి, సణ్హస్మిం – ఇతి కాయసుచరితం ఇతి కాయసుచరితస్స విపాకో, ఇతి వచీసుచరితం ఇతి వచీసుచరితస్స విపాకో, ఇతి మనోసుచరితం ఇతి మనోసుచరితస్స విపాకో, ఇతి దేవా, ఇతి మనుస్సాతి. తత్రిదం, కేసి, ఫరుసస్మిం – ఇతి కాయదుచ్చరితం ఇతి కాయదుచ్చరితస్స విపాకో, ఇతి వచీదుచ్చరితం ఇతి వచీదుచ్చరితస్స విపాకో, ఇతి మనోదుచ్చరితం ఇతి మనోదుచ్చరితస్స విపాకో, ఇతి నిరయో, ఇతి తిరచ్ఛానయోని, ఇతి పేత్తివిసయో’’తి.

‘‘తత్రిదం, కేసి, సణ్హఫరుసస్మిం – ఇతి కాయసుచరితం ఇతి కాయసుచరితస్స విపాకో, ఇతి కాయదుచ్చరితం ఇతి కాయదుచ్చరితస్స విపాకో, ఇతి వచీసుచరితం ఇతి వచీసుచరితస్స విపాకో, ఇతి వచీదుచ్చరితం ఇతి వచీదుచ్చరితస్స విపాకో, ఇతి మనోసుచరితం ఇతి మనోసుచరితస్స విపాకో, ఇతి మనోదుచ్చరితం ఇతి మనోదుచ్చరితస్స విపాకో, ఇతి దేవా, ఇతి మనుస్సా, ఇతి నిరయో, ఇతి తిరచ్ఛానయోని, ఇతి పేత్తివిసయో’’తి.

‘‘సచే తే, భన్తే, పురిసదమ్మో సణ్హేన వినయం న ఉపేతి, ఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, సణ్హఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, కిన్తి నం భగవా కరోతీ’’తి? ‘‘సచే మే, కేసి, పురిసదమ్మో సణ్హేన వినయం న ఉపేతి, ఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, సణ్హఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, హనామి నం, కేసీ’’తి. ‘‘న ఖో, భన్తే, భగవతో పాణాతిపాతో కప్పతి. అథ చ పన భగవా ఏవమాహ – ‘హనామి, నం కేసీ’’’తి! ‘‘సచ్చం, కేసి! న తథాగతస్స పాణాతిపాతో కప్పతి. అపి చ యో పురిసదమ్మో సణ్హేన వినయం న ఉపేతి, ఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, సణ్హఫరుసేన వినయం న ఉపేతి, న తం తథాగతో వత్తబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞతి, నాపి విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ వత్తబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞన్తి. వధో హేసో, కేసి, అరియస్స వినయే – యం న తథాగతో వత్తబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞతి, నాపి విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ వత్తబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞన్తీ’’తి.

‘‘సో హి నూన, భన్తే, సుహతో హోతి – యం న తథాగతో వత్తబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞతి, నాపి విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ వత్తబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞన్తీతి. అభిక్కన్తం, భన్తే, అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. పఠమం.

౨. జవసుత్తం

౧౧౨. ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. కతమేహి చతూహి? అజ్జవేన, జవేన, ఖన్తియా, సోరచ్చేన – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో భద్రో అస్సాజానీయో రాజారహో హోతి, రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి చతూహి? అజ్జవేన, జవేన, ఖన్తియా, సోరచ్చేన – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. దుతియం.

౩. పతోదసుత్తం

౧౧౩. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, భద్రా అస్సాజానీయా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో పతోదచ్ఛాయం దిస్వా సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి – ‘కిం ను ఖో మం అజ్జ అస్సదమ్మసారథి కారణం కారేస్సతి, కిమస్సాహం [కథమస్సాహం (క.)] పటికరోమీ’తి! ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో భద్రో అస్సాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో న హేవ ఖో పతోదచ్ఛాయం దిస్వా సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి, అపి చ ఖో లోమవేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి – ‘కిం ను ఖో మం అజ్జ అస్సదమ్మసారథి కారణం కారేస్సతి, కిమస్సాహం పటికరోమీ’తి! ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో భద్రో అస్సాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో న హేవ ఖో పతోదచ్ఛాయం దిస్వా సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి నాపి లోమవేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి, అపి చ ఖో చమ్మవేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి – ‘కిం ను ఖో మం అజ్జ అస్సదమ్మసారథి కారణం కారేస్సతి, కిమస్సాహం పటికరోమీ’తి! ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, తతియో భద్రో అస్సాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో న హేవ ఖో పతోదచ్ఛాయం దిస్వా సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి నాపి లోమవేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి నాపి చమ్మవేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి, అపి చ ఖో అట్ఠివేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి – ‘కిం ను ఖో మం అజ్జ అస్సదమ్మసారథి కారణం కారేస్సతి, కిమస్సాహం పటికరోమీ’తి! ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో అస్సాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో భద్రో అస్సాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో భద్రా అస్సాజానీయా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారోమే భద్రా పురిసాజానీయా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో సుణాతి – ‘అముకస్మిం నామ గామే వా నిగమే వా ఇత్థీ వా పురిసో వా దుక్ఖితో వా కాలఙ్కతో [కాలకతో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా’తి. సో తేన సంవిజ్జతి, సంవేగం ఆపజ్జతి. సంవిగ్గో యోనిసో పదహతి. పహితత్తో కాయేన చేవ పరమసచ్చం [పరమత్థసచ్చం (క.) మ. ని. ౨.౧౮౩ పస్సితబ్బం] సచ్ఛికరోతి, పఞ్ఞాయ చ అతివిజ్ఝ పస్సతి. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, భద్రో అస్సాజానీయో పతోదచ్ఛాయం దిస్వా సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం భద్రం పురిసాజానీయం వదామి. ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో భద్రో పురిసాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో న హేవ ఖో సుణాతి – ‘అముకస్మిం నామ గామే వా నిగమే వా ఇత్థీ వా పురిసో వా దుక్ఖితో వా కాలఙ్కతో వా’తి, అపి చ ఖో సామం పస్సతి ఇత్థిం వా పురిసం వా దుక్ఖితం వా కాలఙ్కతం వా. సో తేన సంవిజ్జతి, సంవేగం ఆపజ్జతి. సంవిగ్గో యోనిసో పదహతి. పహితత్తో కాయేన చేవ పరమసచ్చం సచ్ఛికరోతి, పఞ్ఞాయ చ అతివిజ్ఝ పస్సతి. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, భద్రో అస్సాజానీయో లోమవేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం భద్రం పురిసాజానీయం వదామి. ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో భద్రో పురిసాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో న హేవ ఖో సుణాతి – ‘అముకస్మిం నామ గామే వా నిగమే వా ఇత్థీ వా పురిసో వా దుక్ఖితో వా కాలఙ్కతో వా’తి, నాపి సామం పస్సతి ఇత్థిం వా పురిసం వా దుక్ఖితం వా కాలఙ్కతం వా, అపి చ ఖ్వస్స ఞాతి వా సాలోహితో వా దుక్ఖితో వా హోతి కాలఙ్కతో వా. సో తేన సంవిజ్జతి, సంవేగం ఆపజ్జతి. సంవిగ్గో యోనిసో పదహతి. పహితత్తో కాయేన చేవ పరమసచ్చం సచ్ఛికరోతి, పఞ్ఞాయ చ అతివిజ్ఝ పస్సతి. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, భద్రో అస్సాజానీయో చమ్మవేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం భద్రం పురిసాజానీయం వదామి. ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, తతియో భద్రో పురిసాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో న హేవ ఖో సుణాతి – ‘అముకస్మిం నామ గామే వా నిగమే వా ఇత్థీ వా పురిసో వా దుక్ఖితో వా కాలఙ్కతో వా’తి, నాపి సామం పస్సతి ఇత్థిం వా పురిసం వా దుక్ఖితం వా కాలఙ్కతం వా, నాపిస్స ఞాతి వా సాలోహితో వా దుక్ఖితో వా హోతి కాలఙ్కతో వా, అపి చ ఖో సామఞ్ఞేవ ఫుట్ఠో హోతి సారీరికాహి వేదనాహి దుక్ఖాహి తిబ్బాహి [తిప్పాహి (సీ. పీ.)] ఖరాహి కటుకాహి అసాతాహి అమనాపాహి పాణహరాహి. సో తేన సంవిజ్జతి, సంవేగం ఆపజ్జతి. సంవిగ్గో యోనిసో పదహతి. పహితత్తో కాయేన చేవ పరమసచ్చం సచ్ఛికరోతి, పఞ్ఞాయ చ అతివిజ్ఝ పస్సతి. సేయ్యథాపి సో, భిక్ఖవే, భద్రో అస్సాజానీయో అట్ఠివేధవిద్ధో సంవిజ్జతి సంవేగం ఆపజ్జతి; తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం భద్రం పురిసాజానీయం వదామి. ఏవరూపోపి, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భద్రో పురిసాజానీయో హోతి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో భద్రో పురిసాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో భద్రా పురిసాజానీయా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. తతియం.

౪. నాగసుత్తం

౧౧౪. ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో నాగో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. కతమేహి చతూహి? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో సోతా చ హోతి, హన్తా చ, ఖన్తా చ, గన్తా చ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో సోతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో యమేనం హత్థిదమ్మసారథి కారణం కారేతి – యది వా కతపుబ్బం యది వా అకతపుబ్బం – తం అట్ఠిం కత్వా [అట్ఠికత్వా (సీ. స్యా. కం. పీ.) అ. ని. ౫.౧౪౦] మనసి కత్వా సబ్బచేతసా [సబ్బం చేతసో (సబ్బత్థ)] సమన్నాహరిత్వా ఓహితసోతో సుణాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో సోతా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో హన్తా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో సఙ్గామగతో హత్థిమ్పి హనతి, హత్థారుహమ్పి హనతి, అస్సమ్పి హనతి, అస్సారుహమ్పి హనతి, రథమ్పి హనతి, రథికమ్పి హనతి, పత్తికమ్పి హనతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో హన్తా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో ఖన్తా హోతి? ఇధ భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో సఙ్గామగతో ఖమో హోతి సత్తిప్పహారానం అసిప్పహారానం ఉసుప్పహారానం ఫరసుప్పహారానం [‘‘ఫరసుప్పహారాన’’న్తి ఇదం పదం స్యామపోత్థకే నత్థి. మ. ని. ౩.౨౧౭ పస్సితబ్బం] భేరిపణవసఙ్ఖతిణవనిన్నాదసద్దానం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో ఖన్తా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో గన్తా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో యమేనం హత్థిదమ్మసారథి దిసం పేసేతి – యది వా గతపుబ్బం యది వా అగతపుబ్బం – తం ఖిప్పమేవ గన్తా హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగో గన్తా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో రఞ్ఞో నాగో రాజారహో హోతి రాజభోగ్గో, రఞ్ఞో అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి …పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. కతమేహి చతూహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సోతా చ హోతి, హన్తా చ, ఖన్తా చ, గన్తా చ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సోతా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే దేసియమానే అట్ఠిం కత్వా మనసి కత్వా సబ్బచేతసా సమన్నాహరిత్వా ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సోతా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు హన్తా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి (హనతి) [( ) నత్థి సీ. స్యా. పీ. పోత్థకేసు. అ. ని. ౪.౧౬౪ పటిపదావగ్గే చతుత్థసుత్తే పన ‘‘సమేతీ’’తి పదం సబ్బత్థపి దిస్సతి] బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి, ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం…పే… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం…పే… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి హనతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు హన్తా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖన్తా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్స జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అధివాసకజాతికో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఖన్తా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గన్తా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యాయం దిసా అగతపుబ్బా ఇమినా దీఘేన అద్ధునా యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం, తం ఖిప్పఞ్ఞేవ గన్తా హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గన్తా హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఆహునేయ్యో హోతి…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. చతుత్థం.

౫. ఠానసుత్తం

౧౧౫. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఠానాని. కతమాని చత్తారి? అత్థి, భిక్ఖవే, ఠానం అమనాపం కాతుం; తఞ్చ కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతి. అత్థి, భిక్ఖవే, ఠానం అమనాపం కాతుం; తఞ్చ కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతి. అత్థి, భిక్ఖవే, ఠానం మనాపం కాతుం; తఞ్చ కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతి. అత్థి, భిక్ఖవే, ఠానం మనాపం కాతుం; తఞ్చ కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యమిదం [యదిదం (స్యా. కం. క.)] ఠానం అమనాపం కాతుం; తఞ్చ కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతి – ఇదం, భిక్ఖవే, ఠానం ఉభయేనేవ న కత్తబ్బం మఞ్ఞతి [పఞ్ఞాయతి (?)]. యమ్పిదం [యదిదం (క.)] ఠానం అమనాపం కాతుం; ఇమినాపి నం [తం (సీ. పీ.) స్యామపోత్థకే నత్థి] న కత్తబ్బం మఞ్ఞతి. యమ్పిదం ఠానం కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతి; ఇమినాపి నం [తం (పీ.) సీ. స్యా. పోత్థకేసు నత్థి] న కత్తబ్బం మఞ్ఞతి. ఇదం, భిక్ఖవే, ఠానం ఉభయేనేవ న కత్తబ్బం మఞ్ఞతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యమిదం ఠానం అమనాపం కాతుం; తఞ్చ కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతి – ఇమస్మిం, భిక్ఖవే, ఠానే బాలో చ పణ్డితో చ వేదితబ్బో పురిసథామే పురిసవీరియే పురిసపరక్కమే. న, భిక్ఖవే, బాలో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘కిఞ్చాపి ఖో ఇదం ఠానం అమనాపం కాతుం; అథ చరహిదం ఠానం కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతీ’తి. సో తం ఠానం న కరోతి. తస్స తం ఠానం అకయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతి. పణ్డితో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘కిఞ్చాపి ఖో ఇదం ఠానం అమనాపం కాతుం; అథ చరహిదం ఠానం కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతీ’తి. సో తం ఠానం కరోతి. తస్స తం ఠానం కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యమిదం [యదిదం (స్యా. కం.)] ఠానం మనాపం కాతుం; తఞ్చ కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతి – ఇమస్మిమ్పి, భిక్ఖవే, ఠానే బాలో చ పణ్డితో చ వేదితబ్బో పురిసథామే పురిసవీరియే పురిసపరక్కమే. న, భిక్ఖవే, బాలో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘కిఞ్చాపి ఖో ఇదం ఠానం మనాపం కాతుం; అథ చరహిదం ఠానం కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతీ’తి. సో తం ఠానం కరోతి. తస్స తం ఠానం కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతి. పణ్డితో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘కిఞ్చాపి ఖో ఇదం ఠానం మనాపం కాతుం; అథ చరహిదం ఠానం కయిరమానం అనత్థాయ సంవత్తతీ’తి. సో తం ఠానం న కరోతి. తస్స తం ఠానం అకయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యమిదం ఠానం మనాపం కాతుం, తఞ్చ కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతి – ఇదం, భిక్ఖవే, ఠానం ఉభయేనేవ కత్తబ్బం మఞ్ఞతి. యమ్పిదం ఠానం మనాపం కాతుం, ఇమినాపి నం కత్తబ్బం మఞ్ఞతి; యమ్పిదం ఠానం కయిరమానం అత్థాయ సంవత్తతి, ఇమినాపి నం కత్తబ్బం మఞ్ఞతి. ఇదం, భిక్ఖవే, ఠానం ఉభయేనేవ కత్తబ్బం మఞ్ఞతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి ఠానానీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. అప్పమాదసుత్తం

౧౧౬. ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి అప్పమాదో కరణీయో. కతమేహి చతూహి? కాయదుచ్చరితం, భిక్ఖవే, పజహథ, కాయసుచరితం భావేథ; తత్థ చ మా పమాదత్థ. వచీదుచ్చరితం, భిక్ఖవే, పజహథ, వచీసుచరితం భావేథ; తత్థ చ మా పమాదత్థ. మనోదుచ్చరితం, భిక్ఖవే, పజహథ, మనోసుచరితం భావేథ; తత్థ చ మా పమాదత్థ. మిచ్ఛాదిట్ఠిం, భిక్ఖవే, పజహథ, సమ్మాదిట్ఠిం భావేథ; తత్థ చ మా పమాదత్థ.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో కాయదుచ్చరితం పహీనం హోతి కాయసుచరితం భావితం, వచీదుచ్చరితం పహీనం హోతి వచీసుచరితం భావితం, మనోదుచ్చరితం పహీనం హోతి మనోసుచరితం భావితం, మిచ్ఛాదిట్ఠి పహీనా హోతి సమ్మాదిట్ఠి భావితా, సో న భాయతి సమ్పరాయికస్స మరణస్సా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. ఆరక్ఖసుత్తం

౧౧౭. ‘‘చతూసు, భిక్ఖవే, ఠానేసు అత్తరూపేన అప్పమాదో సతి చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో. కతమేసు చతూసు? ‘మా మే రజనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం రజ్జీ’తి అత్తరూపేన అప్పమాదో సతి చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో; ‘మా మే దోసనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం దుస్సీ’తి అత్తరూపేన అప్పమాదో సతి చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో; ‘మా మే మోహనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం ముయ్హీ’తి అత్తరూపేన అప్పమాదో సతి చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో; ‘మా మే మదనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం మజ్జీ’తి అత్తరూపేన అప్పమాదో సతి చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో రజనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం న రజ్జతి వీతరాగత్తా, దోసనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం న దుస్సతి వీతదోసత్తా, మోహనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం న ముయ్హతి వీతమోహత్తా, మదనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం న మజ్జతి వీతమదత్తా, సో న ఛమ్భతి న కమ్పతి న వేధతి న సన్తాసం ఆపజ్జతి, న చ పన సమణవచనహేతుపి గచ్ఛతీ’’తి. సత్తమం.

౮. సంవేజనీయసుత్తం

౧౧౮. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, సద్ధస్స కులపుత్తస్స దస్సనీయాని సంవేజనీయాని ఠానాని. కతమాని చత్తారి? ‘ఇధ తథాగతో జాతో’తి, భిక్ఖవే, సద్ధస్స కులపుత్తస్స దస్సనీయం సంవేజనీయం ఠానం. ‘ఇధ తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి, భిక్ఖవే, సద్ధస్స కులపుత్తస్స దస్సనీయం సంవేజనీయం ఠానం. ‘ఇధ తథాగతో అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేసీ’తి, భిక్ఖవే, సద్ధస్స కులపుత్తస్స దస్సనీయం సంవేజనీయం ఠానం. ‘ఇధ తథాగతో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతో’తి, భిక్ఖవే, సద్ధస్స కులపుత్తస్స దస్సనీయం సంవేజనీయం ఠానం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి సద్ధస్స కులపుత్తస్స దస్సనీయాని సంవేజనీయాని ఠానానీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమభయసుత్తం

౧౧౯. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, భయాని. కతమాని చత్తారి? జాతిభయం, జరాభయం, బ్యాధిభయం, మరణభయం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి భయానీ’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియభయసుత్తం

౧౨౦. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, భయాని. కతమాని చత్తారి? అగ్గిభయం, ఉదకభయం, రాజభయం, చోరభయం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి భయానీ’’తి. దసమం.

కేసివగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

కేసి జవో పతోదో చ, నాగో ఠానేన పఞ్చమం;

అప్పమాదో చ ఆరక్ఖో, సంవేజనీయఞ్చ ద్వే భయాతి.

(౧౩) ౩. భయవగ్గో

౧. అత్తానువాదసుత్తం

౧౨౧. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, భయాని. కతమాని చత్తారి? అత్తానువాదభయం, పరానువాదభయం, దణ్డభయం, దుగ్గతిభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్తానువాదభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహఞ్చేవ [అహఞ్చే (?)] ఖో పన కాయేన దుచ్చరితం చరేయ్యం, వాచాయ దుచ్చరితం చరేయ్యం, మనసా దుచ్చరితం చరేయ్యం, కిఞ్చ తం యం మం [కిఞ్చ తం మం (సీ.), కిఞ్చ మం (స్యా. కం.), కిఞ్చ తం కమ్మం (పీ. క.)] అత్తా సీలతో న ఉపవదేయ్యా’తి! సో అత్తానువాదభయస్స భీతో కాయదుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితం భావేతి, వచీదుచ్చరితం పహాయ వచీసుచరితం భావేతి, మనోదుచ్చరితం పహాయ మనోసుచరితం భావేతి, సుద్ధం అత్తానం పరిహరతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అత్తానువాదభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, పరానువాదభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహఞ్చేవ ఖో పన కాయేన దుచ్చరితం చరేయ్యం, వాచాయ దుచ్చరితం చరేయ్యం, మనసా దుచ్చరితం చరేయ్యం, కిఞ్చ తం యం మం పరే సీలతో న ఉపవదేయ్యు’న్తి! సో పరానువాదభయస్స భీతో కాయదుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితం భావేతి, వచీదుచ్చరితం పహాయ వచీసుచరితం భావేతి, మనోదుచ్చరితం పహాయ మనోసుచరితం భావేతి, సుద్ధం అత్తానం పరిహరతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పరానువాదభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దణ్డభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పస్సతి చోరం ఆగుచారిం, రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తే, కసాహిపి తాళేన్తే, వేత్తేహిపి తాళేన్తే, అద్ధదణ్డకేహిపి తాళేన్తే, హత్థమ్పి ఛిన్దన్తే, పాదమ్పి ఛిన్దన్తే, హత్థపాదమ్పి ఛిన్దన్తే, కణ్ణమ్పి ఛిన్దన్తే, నాసమ్పి ఛిన్దన్తే, కణ్ణనాసమ్పి ఛిన్దన్తే, బిలఙ్గథాలికమ్పి కరోన్తే, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి కరోన్తే, రాహుముఖమ్పి కరోన్తే, జోతిమాలికమ్పి కరోన్తే, హత్థపజ్జోతికమ్పి కరోన్తే, ఏరకవత్తికమ్పి కరోన్తే, చీరకవాసికమ్పి కరోన్తే, ఏణేయ్యకమ్పి కరోన్తే, బలిసమంసికమ్పి కరోన్తే, కహాపణకమ్పి కరోన్తే, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి కరోన్తే, పలిఘపరివత్తికమ్పి కరోన్తే, పలాలపీఠకమ్పి కరోన్తే, తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చన్తే, సునఖేహిపి ఖాదాపేన్తే, జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేన్తే, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తే.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘యథారూపానం ఖో పాపకానం కమ్మానం హేతు చోరం ఆగుచారిం రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తి, కసాహిపి తాళేన్తి…పే… అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి, అహఞ్చేవ ఖో పన ఏవరూపం పాపకమ్మం కరేయ్యం, మమ్పి రాజానో గహేత్వా ఏవరూపా వివిధా కమ్మకారణా కారేయ్యుం, కసాహిపి తాళేయ్యుం, వేత్తేహిపి తాళేయ్యుం, అద్ధదణ్డకేహిపి తాళేయ్యుం, హత్థమ్పి ఛిన్దేయ్యుం, పాదమ్పి ఛిన్దేయ్యుం, హత్థపాదమ్పి ఛిన్దేయ్యుం, కణ్ణమ్పి ఛిన్దేయ్యుం, నాసమ్పి ఛిన్దేయ్యుం, కణ్ణనాసమ్పి ఛిన్దేయ్యుం, బిలఙ్గథాలికమ్పి కరేయ్యుం, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి కరేయ్యుం; రాహుముఖమ్పి కరేయ్యుం, జోతిమాలికమ్పి కరేయ్యుం, హత్థపజ్జోతికమ్పి కరేయ్యుం, ఏరకవత్తికమ్పి కరేయ్యుం, చీరకవాసికమ్పి కరేయ్యుం, ఏణేయ్యకమ్పి కరేయ్యుం, బలిసమంసికమ్పి కరేయ్యుం, కహాపణకమ్పి కరేయ్యుం, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి కరేయ్యుం, పలిఘపరివత్తికమ్పి కరేయ్యుం, పలాలపీఠకమ్పి కరేయ్యుం, తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చేయ్యుం, సునఖేహిపి ఖాదాపేయ్యుం, జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేయ్యుం, అసినాపి సీసం ఛిన్దేయ్యు’న్తి. సో దణ్డభయస్స భీతో న పరేసం పాభతం విలుమ్పన్తో చరతి. కాయదుచ్చరితం పహాయ…పే… సుద్ధం అత్తానం పరిహరతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దణ్డభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుగ్గతిభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘కాయదుచ్చరితస్స ఖో పాపకో విపాకో అభిసమ్పరాయం, వచీదుచ్చరితస్స పాపకో విపాకో అభిసమ్పరాయం, మనోదుచ్చరితస్స పాపకో విపాకో అభిసమ్పరాయం. అహఞ్చేవ ఖో పన కాయేన దుచ్చరితం చరేయ్యం, వాచాయ దుచ్చరితం చరేయ్యం, మనసా దుచ్చరితం చరేయ్యం, కిఞ్చ తం యాహం న కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి! సో దుగ్గతిభయస్స భీతో కాయదుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితం భావేతి, వచీదుచ్చరితం పహాయ వచీసుచరితం భావేతి, మనోదుచ్చరితం పహాయ మనోసుచరితం భావేతి, సుద్ధం అత్తానం పరిహరతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుగ్గతిభయం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి భయానీ’’తి. పఠమం.

౨. ఊమిభయసుత్తం

౧౨౨. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, భయాని ఉదకోరోహన్తస్స [ఉదకోరోహన్తే (మ. ని. ౨.౧౬౧)] పాటికఙ్ఖితబ్బాని. కతమాని చత్తారి? ఊమిభయం, కుమ్భీలభయం, ఆవట్టభయం, సుసుకాభయం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి భయాని ఉదకోరోహన్తస్స పాటికఙ్ఖితబ్బాని. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి భయాని ఇధేకచ్చస్స కులపుత్తస్స ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అగారస్మా [సద్ధా అగారస్మా (సీ. స్యా. కం.)] అనగారియం పబ్బజితస్స [పబ్బజతో (సీ.)] పాటికఙ్ఖితబ్బాని. కతమాని చత్తారి? ఊమిభయం, కుమ్భీలభయం, ఆవట్టభయం, సుసుకాభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఊమిభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో కులపుత్తో సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో హోతి – ‘ఓతిణ్ణోమ్హి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, దుక్ఖోతిణ్ణో దుక్ఖపరేతో; అప్పేవ నామ ఇమస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అన్తకిరియా పఞ్ఞాయేథా’తి! తమేనం తథా పబ్బజితం సమానం సబ్రహ్మచారినో ఓవదన్తి అనుసాసన్తి – ‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బం, ఏవం తే ఆలోకేతబ్బం, ఏవం తే విలోకేతబ్బం, ఏవం తే సమిఞ్జితబ్బం, ఏవం తే పసారితబ్బం, ఏవం తే సఙ్ఘాటిపత్తచీవరం ధారేతబ్బ’న్తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘మయం ఖో పుబ్బే అగారియభూతా సమానా అఞ్ఞే ఓవదామపి అనుసాసామపి. ఇమే పనమ్హాకం పుత్తమత్తా మఞ్ఞే నత్తమత్తా మఞ్ఞే ఓవదితబ్బం అనుసాసితబ్బం మఞ్ఞన్తీ’తి. సో కుపితో అనత్తమనో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఊమిభయస్స భీతో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తో. ఊమిభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, కోధూపాయాసస్సేతం అధివచనం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఊమిభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, కుమ్భీలభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో కులపుత్తో సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో హోతి – ‘ఓతిణ్ణోమ్హి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, దుక్ఖోతిణ్ణో దుక్ఖపరేతో; అప్పేవ నామ ఇమస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అన్తకిరియా పఞ్ఞాయేథా’తి! తమేనం తథా పబ్బజితం సమానం సబ్రహ్మచారినో ఓవదన్తి అనుసాసన్తి – ‘ఇదం తే ఖాదితబ్బం, ఇదం తే న ఖాదితబ్బం, ఇదం తే భుఞ్జితబ్బం, ఇదం తే న భుఞ్జితబ్బం, ఇదం తే సాయితబ్బం, ఇదం తే న సాయితబ్బం, ఇదం తే పాతబ్బం, ఇదం తే న పాతబ్బం, కప్పియం తే ఖాదితబ్బం, అకప్పియం తే న ఖాదితబ్బం, కప్పియం తే భుఞ్జితబ్బం, అకప్పియం తే న భుఞ్జితబ్బం, కప్పియం తే సాయితబ్బం, అకప్పియం తే న సాయితబ్బం, కప్పియం తే పాతబ్బం, అకప్పియం తే న పాతబ్బం, కాలే తే ఖాదితబ్బం, వికాలే తే న ఖాదితబ్బం, కాలే తే భుఞ్జితబ్బం, వికాలే తే న భుఞ్జితబ్బం, కాలే తే సాయితబ్బం, వికాలే తే న సాయితబ్బం, కాలే తే పాతబ్బం, వికాలే తే న పాతబ్బ’న్తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘మయం ఖో పుబ్బే అగారియభూతా సమానా యం ఇచ్ఛామ తం ఖాదామ, యం న ఇచ్ఛామ న తం ఖాదామ; యం ఇచ్ఛామ తం భుఞ్జామ, యం న ఇచ్ఛామ న తం భుఞ్జామ; యం ఇచ్ఛామ తం సాయామ, యం న ఇచ్ఛామ న తం సాయామ; యం ఇచ్ఛామ తం పివామ, యం న ఇచ్ఛామ న తం పివామ; కప్పియమ్పి ఖాదామ అకప్పియమ్పి ఖాదామ కప్పియమ్పి భుఞ్జామ అకప్పియమ్పి భుఞ్జామ కప్పియమ్పి సాయామ అకప్పియమ్పి సాయామ కప్పియమ్పి పివామ అకప్పియమ్పి పివామ, కాలేపి ఖాదామ వికాలేపి ఖాదామ కాలేపి భుఞ్జామ వికాలేపి భుఞ్జామ కాలేపి సాయామ వికాలేపి సాయామ కాలేపి పివామ వికాలేపి పివామ; యమ్పి నో సద్ధా గహపతికా దివా వికాలే పణీతం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా దేన్తి, తత్రపిమే [తత్థపిమే (మ. ని. ౨.౧౬౩)] ముఖావరణం మఞ్ఞే కరోన్తీ’తి. సో కుపితో అనత్తమనో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కుమ్భీలభయస్స భీతో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తో. కుమ్భీలభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, ఓదరికత్తస్సేతం అధివచనం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కుమ్భీలభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఆవట్టభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో కులపుత్తో సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో హోతి – ‘ఓతిణ్ణోమ్హి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి, దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి దుక్ఖోతిణ్ణో దుక్ఖపరేతో; అప్పేవ నామ ఇమస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అన్తకిరియా పఞ్ఞాయేథా’తి! సో ఏవం పబ్బజితో సమానో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసతి అరక్ఖితేనేవ కాయేన అరక్ఖితాయ వాచాయ అరక్ఖితేన చిత్తేన అనుపట్ఠితాయ సతియా అసంవుతేహి ఇన్ద్రియేహి. సో తత్థ పస్సతి గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితం సమఙ్గీభూతం పరిచారయమానం. తస్స ఏవం హోతి – ‘మయం ఖో పుబ్బే అగారియభూతా సమానా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారిమ్హా; సంవిజ్జన్తి ఖో పన మే కులే భోగా. సక్కా భోగే చ భుఞ్జితుం పుఞ్ఞాని చ కాతుం. యంనూనాహం సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జేయ్యం పుఞ్ఞాని చ కరేయ్య’న్తి! సో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆవట్టభయస్స భీతో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తో. ఆవట్టభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఆవట్టభయం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సుసుకాభయం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో కులపుత్తో సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో హోతి – ‘ఓతిణ్ణోమ్హి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, దుక్ఖోతిణ్ణో దుక్ఖపరేతో; అప్పేవ నామ ఇమస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అన్తకిరియా పఞ్ఞాయేథా’తి! సో ఏవం పబ్బజితో సమానో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసతి అరక్ఖితేనేవ కాయేన అరక్ఖితాయ వాచాయ అరక్ఖితేన చిత్తేన అనుపట్ఠితాయ సతియా అసంవుతేహి ఇన్ద్రియేహి. సో తత్థ పస్సతి మాతుగామం దున్నివత్థం వా దుప్పారుతం వా. తస్స మాతుగామం దిస్వా దున్నివత్థం వా దుప్పారుతం వా రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేతి. సో రాగానుద్ధంసితేన చిత్తేన సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుసుకాభయస్స భీతో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తో. సుసుకాభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, మాతుగామస్సేతం అధివచనం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సుసుకాభయం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి భయాని ఇధేకచ్చస్స కులపుత్తస్స ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితస్స పాటికఙ్ఖితబ్బానీ’’తి. దుతియం.

౩. పఠమనానాకరణసుత్తం

౧౨౩. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? [కథా. ౬౭౧ ఆదయో] ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో బ్రహ్మకాయికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. బ్రహ్మకాయికానం, భిక్ఖవే, దేవానం కప్పో ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా సతి [యదిదం చుతియా ఉపపత్తియా చాతి (క.) అ. ని. ౩.౧౧౭ పస్సితబ్బం].

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో ఆభస్సరానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఆభస్సరానం, భిక్ఖవే, దేవానం ద్వే కప్పా ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా సతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో, కాలం కురుమానో సుభకిణ్హానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సుభకిణ్హానం, భిక్ఖవే, దేవానం చత్తారో కప్పా ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా సతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో వేహప్ఫలానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. వేహప్ఫలానం, భిక్ఖవే, దేవానం పఞ్చ కప్పసతాని ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా సతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. తతియం.

౪. దుతియనానాకరణసుత్తం

౧౨౪. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుద్ధావాసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. అయం, భిక్ఖవే, ఉపపత్తి అసాధారణా పుథుజ్జనేహి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుద్ధావాసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. అయం, భిక్ఖవే, ఉపపత్తి అసాధారణా పుథుజ్జనేహి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. చతుత్థం.

౫. పఠమమేత్తాసుత్తం

౧౨౫. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం తథా తతియం తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో బ్రహ్మకాయికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. బ్రహ్మకాయికానం, భిక్ఖవే, దేవానం కప్పో ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా సతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కరుణాసహగతేన చేతసా…పే… ముదితాసహగతేన చేతసా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం తథా తతియం తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. సో తదస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. తత్థ ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో ఆభస్సరానం [స్యామపోత్థకే పన కరుణాదయో తయో విహారా ఆభస్సరాదీహి తీహి విసుం విసుం యోజేత్వా పరిపుణ్ణమేవ దస్సితం] దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఆభస్సరానం, భిక్ఖవే, దేవానం ద్వే కప్పా ఆయుప్పమాణం…పే… సుభకిణ్హానం [స్యామపోత్థకే పన కరుణాదయో తయో విహారా ఆభస్సరాదీహి తీహి విసుం విసుం యోజేత్వా పరిపుణ్ణమేవ దస్సితం] దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సుభకిణ్హానం, భిక్ఖవే, దేవానం చత్తారో కప్పా ఆయుప్పమాణం…పే… వేహప్ఫలానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. వేహప్ఫలానం, భిక్ఖవే, దేవానం పఞ్చ కప్పసతాని ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా సతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియమేత్తాసుత్తం

౧౨౬. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం తథా తతియం తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుద్ధావాసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. అయం, భిక్ఖవే, ఉపపత్తి అసాధారణా పుథుజ్జనేహి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో కరుణా…పే… ముదితా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం తథా తతియం తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. సో యదేవ తత్థ హోతి రూపగతం వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తే ధమ్మే అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో సమనుపస్సతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుద్ధావాసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. అయం, భిక్ఖవే, ఉపపత్తి అసాధారణా పుథుజ్జనేహి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమతథాగతఅచ్ఛరియసుత్తం

౧౨౭. ‘‘తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా [అబ్భుతధమ్మా (స్యా. కం. క.)] పాతుభవన్తి. కతమే చత్తారో? యదా, భిక్ఖవే, బోధిసత్తో తుసితా కాయా చవిత్వా సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా యత్థపిమేసం [యత్థిమేసం (సీ. స్యా. కం.)] చన్దిమసూరియానం ఏవంమహిద్ధికానం ఏవంమహానుభావానం ఆభా నానుభోన్తి, తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – ‘అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నా’తి. తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా అయం పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో [అబ్భుతధమ్మో (స్యా. కం. క.)] పాతుభవతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా యత్థపిమేసం చన్దిమసూరియానం ఏవంమహిద్ధికానం ఏవంమహానుభావానం ఆభా నానుభోన్తి, తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – ‘అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నా’తి. తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా అయం దుతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పాతుభవతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యదా తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా యత్థపిమేసం చన్దిమసూరియానం ఏవంమహిద్ధికానం ఏవంమహానుభావానం ఆభా నానుభోన్తి, తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – ‘అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నా’తి. తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా అయం తతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పాతుభవతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యదా తథాగతో అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేతి, అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా యత్థపిమేసం చన్దిమసూరియానం ఏవంమహిద్ధికానం ఏవంమహానుభావానం ఆభా నానుభోన్తి, తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – ‘అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నా’తి. తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా అయం చతుత్థో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పాతుభవతి. తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా ఇమే చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా పాతుభవన్తీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియతథాగతఅచ్ఛరియసుత్తం

౧౨౮. ‘‘తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా పాతుభవన్తి. కతమే చత్తారో? ఆలయారామా [ఆలయరామా (అఞ్ఞసుత్తేసు)], భిక్ఖవే, పజా ఆలయరతా ఆలయసమ్ముదితా; సా తథాగతేన అనాలయే ధమ్మే దేసియమానే సుస్సూసతి సోతం ఓదహతి అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేతి. తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావా అయం పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పాతుభవతి.