౪. చక్కవగ్గో

౧. చక్కసుత్తం

౩౧. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతి, యేహి సమన్నాగతా దేవమనుస్సా నచిరస్సేవ మహన్తత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణన్తి భోగేసు. కతమాని చత్తారి? పతిరూపదేసవాసో, సప్పురిసావస్సయో [సప్పురిసూపస్సయో (సీ. స్యా. కం. పీ.)], అత్తసమ్మాపణిధి, పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతా – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతి, యేహి సమన్నాగతా దేవమనుస్సా నచిరస్సేవ మహన్తత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణన్తి భోగేసూ’’తి.

‘‘పతిరూపే వసే దేసే, అరియమిత్తకరో సియా;

సమ్మాపణిధిసమ్పన్నో, పుబ్బే పుఞ్ఞకతో నరో;

ధఞ్ఞం ధనం యసో కిత్తి, సుఖఞ్చేతంధివత్తతీ’’తి. పఠమం;

౨. సఙ్గహసుత్తం

౩౨. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్గహవత్థూని. కతమాని చత్తారి? దానం, పేయ్యవజ్జం, అత్థచరియా, సమానత్తతా – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి సఙ్గహవత్థూనీ’’తి.

‘‘దానఞ్చ పేయ్యవజ్జఞ్చ [సఙ్గహే (అట్ఠకథాయం పాఠన్తరం) దీ. ని. ౩.౨౭౩ పస్సితబ్బం], అత్థచరియా చ యా ఇధ;

సమానత్తతా చ ధమ్మేసు, తత్థ తత్థ యథారహం;

ఏతే ఖో సఙ్గహా లోకే, రథస్సాణీవ యాయతో.

‘‘ఏతే చ సఙ్గహా నాస్సు, న మాతా పుత్తకారణా;

లభేథ మానం పూజం వా, పితా వా పుత్తకారణా.

‘‘యస్మా చ సఙ్గహా [సఙ్గహే (అట్ఠకథాయం పాఠన్తరం) దీ. ని. ౩.౨౭౩ పస్సితబ్బం] ఏతే, సమవేక్ఖన్తి పణ్డితా;

తస్మా మహత్తం పప్పోన్తి, పాసంసా చ భవన్తి తే’’తి. దుతియం;

౩. సీహసుత్తం

౩౩. ‘‘సీహో, భిక్ఖవే, మిగరాజా సాయన్హసమయం ఆసయా నిక్ఖమతి. ఆసయా నిక్ఖమిత్వా విజమ్భతి. విజమ్భిత్వా సమన్తా చతుద్దిసా అనువిలోకేతి. సమన్తా చతుద్దిసా అనువిలోకేత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదతి. తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి. యే ఖో పన తే, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతా పాణా సీహస్స మిగరఞ్ఞో నదతో సద్దం సుణన్తి, తే యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి. బిలం బిలాసయా పవిసన్తి, దకం దకాసయా [ఉదకం ఉదకాసయా (క.) సం. ని. ౩.౭౮; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩౭ పస్సితబ్బం] పవిసన్తి, వనం వనాసయా పవిసన్తి, ఆకాసం పక్ఖినో భజన్తి. యేపి తే, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగా గామనిగమరాజధానీసు దళ్హేహి వరత్తేహి బన్ధనేహి బద్ధా, తేపి తాని బన్ధనాని సఞ్ఛిన్దిత్వా సమ్పదాలేత్వా భీతా ముత్తకరీసం చజమానా యేన వా తేన వా పలాయన్తి. ఏవం మహిద్ధికో ఖో, భిక్ఖవే, సీహో మిగరాజా తిరచ్ఛానగతానం పాణానం, ఏవం మహేసక్ఖో ఏవం మహానుభావో.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, యదా తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా, సో ధమ్మం దేసేతి – ‘ఇతి సక్కాయో, ఇతి సక్కాయసముదయో, ఇతి సక్కాయనిరోధో [సక్కాయస్స అత్థఙ్గమో (అట్ఠ., సం. ని. ౩.౭౮) ‘‘సక్కాయనిరోధగామినీ’’తి పచ్ఛిమపదం పన పస్సితబ్బం], ఇతి సక్కాయనిరోధగామినీ పటిపదా’తి. యేపి తే, భిక్ఖవే, దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా ఉచ్చేసు విమానేసు చిరట్ఠితికా, తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి – ‘అనిచ్చా వత కిర, భో, మయం సమానా నిచ్చమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ; అద్ధువా వత కిర, భో, మయం సమానా ధువమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ; అసస్సతా వత కిర, భో, మయం సమానా సస్సతమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ. మయం కిర, భో, అనిచ్చా అద్ధువా అసస్సతా సక్కాయపరియాపన్నా’తి. ఏవం మహిద్ధికో ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతో సదేవకస్స లోకస్స, ఏవం మహేసక్ఖో ఏవం మహానుభావో’’తి.

‘‘యదా బుద్ధో అభిఞ్ఞాయ, ధమ్మచక్కం పవత్తయీ;

సదేవకస్స లోకస్స, సత్థా అప్పటిపుగ్గలో.

‘‘సక్కాయఞ్చ నిరోధఞ్చ, సక్కాయస్స చ సమ్భవం;

అరియఞ్చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘యేపి దీఘాయుకా దేవా, వణ్ణవన్తో యసస్సినో;

భీతా సన్తాసమాపాదుం, సీహస్సేవి’తరేమిగా.

‘‘అవీతివత్తా సక్కాయం, అనిచ్చా కిర భో మయం;

సుత్వా అరహతో వాక్యం, విప్పముత్తస్స తాదినో’’తి [సం. ని. ౩.౭౮]. తతియం;

౪. అగ్గప్పసాదసుత్తం

౩౪. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అగ్గప్పసాదా. కతమే చత్తారో? యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా ద్విపదా [దిపదా (సీ. పీ.) అ. ని. ౫.౩౨; ఇతివు. ౯౦] వా చతుప్పదా వా బహుప్పదా వా రూపినో వా అరూపినో వా సఞ్ఞినో వా అసఞ్ఞినో వా నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞినో వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. యే, భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా. అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో హోతి.

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి. యే, భిక్ఖవే, అరియే అట్ఠఙ్గికే మగ్గే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా. అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో హోతి.

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి, యదిదం మదనిమ్మదనో పిపాసవినయో ఆలయసముగ్ఘాతో వట్టుపచ్ఛేదో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. యే, భిక్ఖవే, విరాగే ధమ్మే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా. అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో హోతి.

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సఙ్ఘా వా గణా వా, తథాగతసావకసఙ్ఘో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి, యదిదం చత్తారి పురిసయుగాని అట్ఠ పురిసపుగ్గలా ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. యే, భిక్ఖవే, సఙ్ఘే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా. అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో హోతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో అగ్గప్పసాదా’’తి.

‘‘అగ్గతో వే పసన్నానం, అగ్గం ధమ్మం విజానతం;

అగ్గే బుద్ధే పసన్నానం, దక్ఖిణేయ్యే అనుత్తరే.

‘‘అగ్గే ధమ్మే పసన్నానం, విరాగూపసమే సుఖే;

అగ్గే సఙ్ఘే పసన్నానం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తే అనుత్తరే.

‘‘అగ్గస్మిం దానం దదతం, అగ్గం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి;

అగ్గం ఆయు చ వణ్ణో చ, యసో కిత్తి సుఖం బలం.

‘‘అగ్గస్స దాతా మేధావీ, అగ్గధమ్మసమాహితో;

దేవభూతో మనుస్సో వా, అగ్గప్పత్తో పమోదతీ’’తి [ఇతివు. ౯౦]. చతుత్థం;

౫. వస్సకారసుత్తం

౩౫. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘చతూహి ఖో మయం, భో గోతమ, ధమ్మేహి సమన్నాగతం మహాపఞ్ఞం మహాపురిసం పఞ్ఞాపేమ. కతమేహి చతూహి? ఇధ, భో గోతమ, బహుస్సుతో హోతి తస్స తస్సేవ సుతజాతస్స తస్స తస్సేవ ఖో పన భాసితస్స అత్థం జానాతి – ‘అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో, అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో’తి. సతిమా ఖో పన హోతి చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా యాని ఖో పన తాని గహట్ఠకాని కింకరణీయాని, తత్థ దక్ఖో హోతి అనలసో, తత్రుపాయాయ వీమంసాయ సమన్నాగతో అలం కాతుం అలం సంవిధాతుం. ఇమేహి ఖో మయం, భో గోతమ, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం మహాపఞ్ఞం మహాపురిసం పఞ్ఞాపేమ. సచే మే [సచే పన మే (సీ. క.), సచే మే పన (పీ.)], భో గోతమ, అనుమోదితబ్బం అనుమోదతు మే భవం గోతమో; సచే పన మే, భో గోతమ, పటిక్కోసితబ్బం పటిక్కోసతు మే భవం గోతమో’’తి.

‘‘నేవ ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, అనుమోదామి న పటిక్కోసామి. చతూహి ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, ధమ్మేహి సమన్నాగతం మహాపఞ్ఞం మహాపురిసం పఞ్ఞాపేమి. కతమేహి చతూహి? ఇధ, బ్రాహ్మణ, బహుజనహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనసుఖాయ; బహుస్స జనతా అరియే ఞాయే పతిట్ఠాపితా, యదిదం కల్యాణధమ్మతా కుసలధమ్మతా. సో యం వితక్కం ఆకఙ్ఖతి వితక్కేతుం తం వితక్కం వితక్కేతి, యం వితక్కం నాకఙ్ఖతి వితక్కేతుం న తం వితక్కం వితక్కేతి; యం సఙ్కప్పం ఆకఙ్ఖతి సఙ్కప్పేతుం తం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేతి, యం సఙ్కప్పం నాకఙ్ఖతి సఙ్కప్పేతుం న తం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేతి. ఇతి చేతోవసిప్పత్తో హోతి వితక్కపథే. చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. నేవ ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, అనుమోదామి న పన పటిక్కోసామి. ఇమేహి ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం మహాపఞ్ఞం మహాపురిసం పఞ్ఞాపేమీ’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! యావ సుభాసితం చిదం భోతా గోతమేన. ఇమేహి చ మయం, భో గోతమ, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం భవన్తం గోతమం ధారేమ; భవఞ్హి గోతమో బహుజనహితాయ పటిపన్నో బహుజనసుఖాయ; బహు తే [బహుస్స (స్యా. కం. క.)] జనతా అరియే ఞాయే పతిట్ఠాపితా, యదిదం కల్యాణధమ్మతా కుసలధమ్మతా. భవఞ్హి గోతమో యం వితక్కం ఆకఙ్ఖతి వితక్కేతుం తం వితక్కం వితక్కేతి, యం వితక్కం నాకఙ్ఖతి వితక్కేతుం న తం వితక్కం వితక్కేతి, యం సఙ్కప్పం ఆకఙ్ఖతి సఙ్కప్పేతుం తం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేతి, యం సఙ్కప్పం నాకఙ్ఖతి సఙ్కప్పేతుం న తం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేతి. భవఞ్హి గోతమో చేతోవసిప్పత్తో వితక్కపథే. భవఞ్హి గోతమో చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. భవఞ్హి గోతమో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి.

‘‘అద్ధా ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, ఆసజ్జ ఉపనీయ వాచా భాసితా. అపి చ, త్యాహం బ్యాకరిస్సామి – ‘అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, బహుజనహితాయ పటిపన్నో బహుజనసుఖాయ; బహు మే [బహుస్స (స్యా. కం. క.)] జనతా అరియే ఞాయే పతిట్ఠాపితా, యదిదం కల్యాణధమ్మతా కుసలధమ్మతా. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, యం వితక్కం ఆకఙ్ఖామి వితక్కేతుం తం వితక్కం వితక్కేమి, యం వితక్కం నాకఙ్ఖామి వితక్కేతుం న తం వితక్కం వితక్కేమి, యం సఙ్కప్పం ఆకఙ్ఖామి సఙ్కప్పేతుం తం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేమి, యం సఙ్కప్పం నాకఙ్ఖామి సఙ్కప్పేతుం న తం సఙ్కప్పం సఙ్కప్పేమి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, చేతోవసిప్పత్తో వితక్కపథే. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరామీ’’’తి.

‘‘యో వేది సబ్బసత్తానం, మచ్చుపాసప్పమోచనం;

హితం దేవమనుస్సానం, ఞాయం ధమ్మం పకాసయి;

యం వే దిస్వా చ సుత్వా చ, పసీదన్తి బహూ జనా [పసీదతి బహుజ్జనో (సీ. స్యా. కం. పీ.)].

‘‘మగ్గామగ్గస్స కుసలో, కతకిచ్చో అనాసవో;

బుద్ధో అన్తిమసారీరో [అన్తిమధారితో (క.)], ‘‘(మహాపఞ్ఞో) [( ) స్యా. పోత్థకే నత్థి] మహాపురిసోతి వుచ్చతీ’’తి. పఞ్చమం;

౬. దోణసుత్తం

౩౬. ఏకం సమయం భగవా అన్తరా చ ఉక్కట్ఠం అన్తరా చ సేతబ్యం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతి. దోణోపి సుదం బ్రాహ్మణో అన్తరా చ ఉక్కట్ఠం అన్తరా చ సేతబ్యం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతి. అద్దసా ఖో దోణో బ్రాహ్మణో భగవతో పాదేసు చక్కాని సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరాని; దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! న వతిమాని మనుస్సభూతస్స పదాని భవిస్సన్తీ’’తి!! అథ ఖో భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. అథ ఖో దోణో బ్రాహ్మణో భగవతో పదాని అనుగచ్ఛన్తో అద్దస భగవన్తం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం పాసాదికం పసాదనీయం సన్తిన్ద్రియం సన్తమానసం ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తం దన్తం గుత్తం సంయతిన్ద్రియం [యతిన్ద్రియం (మహావ. ౨౫౭)] నాగం. దిస్వాన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘దేవో నో భవం భవిస్సతీ’’తి? ‘‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, దేవో భవిస్సామీ’’తి. ‘‘గన్ధబ్బో నో భవం భవిస్సతీ’’తి? ‘‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, గన్ధబ్బో భవిస్సామీ’’తి. ‘‘యక్ఖో నో భవం భవిస్సతీ’’తి? ‘‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, యక్ఖో భవిస్సామీ’’తి. ‘‘మనుస్సో నో భవం భవిస్సతీ’’తి? ‘‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, మనుస్సో భవిస్సామీ’’తి.

‘‘‘దేవో నో భవం భవిస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, దేవో భవిస్సామీ’తి వదేసి. ‘గన్ధబ్బో నో భవం భవిస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, గన్ధబ్బో భవిస్సామీ’తి వదేసి. ‘యక్ఖో నో భవం భవిస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, యక్ఖో భవిస్సామీ’తి వదేసి. ‘మనుస్సో నో భవం భవిస్సతీ’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, మనుస్సో భవిస్సామీ’తి వదేసి. అథ కో చరహి భవం భవిస్సతీ’’తి?

‘‘యేసం ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, ఆసవానం అప్పహీనత్తా దేవో భవేయ్యం, తే మే ఆసవా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. యేసం ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, ఆసవానం అప్పహీనత్తా గన్ధబ్బో భవేయ్యం… యక్ఖో భవేయ్యం… మనుస్సో భవేయ్యం, తే మే ఆసవా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, ఉప్పలం వా పదుమం వా పుణ్డరీకం వా ఉదకే జాతం ఉదకే సంవడ్ఢం ఉదకా అచ్చుగ్గమ్మ తిట్ఠతి అనుపలిత్తం ఉదకేన; ఏవమేవం ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, లోకే జాతో లోకే సంవడ్ఢో లోకం అభిభుయ్య విహరామి అనుపలిత్తో లోకేన. బుద్ధోతి మం, బ్రాహ్మణ, ధారేహీ’’తి.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం, ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా.

‘‘పుణ్డరీకం యథా వగ్గు, తోయేన నుపలిప్పతి [నుపలిమ్పతి (క.)];

నుపలిప్పామి [నుపలిమ్పామి (క.)] లోకేన, తస్మా బుద్ధోస్మి బ్రాహ్మణా’’తి. ఛట్ఠం;

౭. అపరిహానియసుత్తం

౩౭. ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో పరిహానాయ నిబ్బానస్సేవ సన్తికే. కతమేహి చతూహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో హోతి, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలవా హోతి పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం; చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి మనిన్ద్రియం; మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ; యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ. ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి, అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి; రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి; రత్తియా మజ్ఝిమం యామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి, పాదే పాదం అచ్చాధాయ, సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా; రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో పరిహానాయ, నిబ్బానస్సేవ సన్తికేతి.

‘‘సీలే పతిట్ఠితో భిక్ఖు, ఇన్ద్రియేసు చ సంవుతో;

భోజనమ్హి చ మత్తఞ్ఞూ, జాగరియం అనుయుఞ్జతి.

‘‘ఏవం విహారీ ఆతాపీ, అహోరత్తమతన్దితో;

భావయం కుసలం ధమ్మం, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా.

‘‘అప్పమాదరతో భిక్ఖు, పమాదే భయదస్సి వా [భయదస్సావీ (క.) ధ. ప. ౩౨ ధమ్మపదేపి];

అభబ్బో పరిహానాయ, నిబ్బానస్సేవ సన్తికే’’తి. సత్తమం;

౮. పతిలీనసుత్తం

౩౮. ‘‘పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో [పణున్నపచ్చేకసచ్చో (?)], భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘సమవయసట్ఠేసనో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో పతిలీనో’తి వుచ్చతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో యాని తాని పుథుసమణబ్రాహ్మణానం పుథుపచ్చేకసచ్చాని, సేయ్యథిదం – సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా; సబ్బాని తాని నుణ్ణాని హోన్తి పనుణ్ణాని చత్తాని వన్తాని ముత్తాని పహీనాని పటినిస్సట్ఠాని. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమవయసట్ఠేసనో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో కామేసనా పహీనా హోతి, భవేసనా పహీనా హోతి, బ్రహ్మచరియేసనా పటిప్పస్సద్ధా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమవయసట్ఠేసనో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పతిలీనో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అస్మిమానో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పతిలీనో హోతి. పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘సమవయసట్ఠేసనో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో పతిలీనో’తి వుచ్చతీ’’తి.

[ఇతివు. ౫౫ ఇతివుత్తకేపి] ‘‘కామేసనా భవేసనా, బ్రహ్మచరియేసనా సహ;

ఇతి సచ్చపరామాసో, దిట్ఠిట్ఠానా సముస్సయా.

[ఇతివు. ౫౫ ఇతివుత్తకేపి] ‘‘సబ్బరాగవిరత్తస్స, తణ్హక్ఖయవిముత్తినో;

ఏసనా పటినిస్సట్ఠా, దిట్ఠిట్ఠానా సమూహతా.

‘‘స వే సన్తో సతో భిక్ఖు, పస్సద్ధో అపరాజితో;

మానాభిసమయా బుద్ధో, పతిలీనోతి వుచ్చతీ’’తి. అట్ఠమం;

౯. ఉజ్జయసుత్తం

౩౯. అథ ఖో ఉజ్జయో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఉజ్జయో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘భవమ్పి నో గోతమో యఞ్ఞం వణ్ణేతీ’’తి? ‘‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, సబ్బం యఞ్ఞం వణ్ణేమి; న పనాహం, బ్రాహ్మణ, సబ్బం యఞ్ఞం న వణ్ణేమి. యథారూపే ఖో, బ్రాహ్మణ, యఞ్ఞే గావో హఞ్ఞన్తి, అజేళకా హఞ్ఞన్తి, కుక్కుటసూకరా హఞ్ఞన్తి, వివిధా పాణా సఙ్ఘాతం ఆపజ్జన్తి; ఏవరూపం ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, సారమ్భం యఞ్ఞం న వణ్ణేమి. తం కిస్స హేతు? ఏవరూపఞ్హి, బ్రాహ్మణ, సారమ్భం యఞ్ఞం న ఉపసఙ్కమన్తి అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా.

‘‘యథారూపే చ ఖో, బ్రాహ్మణ, యఞ్ఞే నేవ గావో హఞ్ఞన్తి, న అజేళకా హఞ్ఞన్తి, న కుక్కుటసూకరా హఞ్ఞన్తి, న వివిధా పాణా సఙ్ఘాతం ఆపజ్జన్తి; ఏవరూపం ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, నిరారమ్భం యఞ్ఞం వణ్ణేమి, యదిదం నిచ్చదానం అనుకులయఞ్ఞం. తం కిస్స హేతు? ఏవరూపఞ్హి, బ్రాహ్మణ, నిరారమ్భం యఞ్ఞం ఉపసఙ్కమన్తి అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా’’తి.

‘‘అస్సమేధం పురిసమేధం, సమ్మాపాసం వాజపేయ్యం నిరగ్గళం;

మహాయఞ్ఞా మహారమ్భా [సమ్మాపాసం వాజపేయ్యం; నిరగ్గళం మహారమ్భా (పీ.) సం. ని. ౧.౧౨౦], న తే హోన్తి మహప్ఫలా.

‘‘అజేళకా చ గావో చ, వివిధా యత్థ హఞ్ఞరే;

న తం సమ్మగ్గతా యఞ్ఞం, ఉపయన్తి మహేసినో.

‘‘యే చ యఞ్ఞా నిరారమ్భా, యజన్తి అనుకులం సదా;

అజేళకా చ గావో చ, వివిధా నేత్థ హఞ్ఞరే [నాజేళకా చ గావో చ, వివిధా యత్థ హఞ్ఞరే (స్యా. కం.)];

తఞ్చ సమ్మగ్గతా యఞ్ఞం, ఉపయన్తి మహేసినో.

‘‘ఏతం [ఏవం (స్యా. కం.)] యజేథ మేధావీ, ఏసో యఞ్ఞో మహప్ఫలో;

ఏతం [ఏవం (స్యా. కం. క.)] హి యజమానస్స, సేయ్యో హోతి న పాపియో;

యఞ్ఞో చ విపులో హోతి, పసీదన్తి చ దేవతా’’తి. నవమం;

౧౦. ఉదాయీసుత్తం

౪౦. అథ ఖో ఉదాయీ [ఉదాయి (సబ్బత్థ)] బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా …పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఉదాయీ బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘భవమ్పి నో గోతమో యఞ్ఞం వణ్ణేతీ’’తి? ‘‘న ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, సబ్బం యఞ్ఞం వణ్ణేమి; న పనాహం, బ్రాహ్మణ, సబ్బం యఞ్ఞం న వణ్ణేమి. యథారూపే ఖో, బ్రాహ్మణ, యఞ్ఞే గావో హఞ్ఞన్తి, అజేళకా హఞ్ఞన్తి, కుక్కుటసూకరా హఞ్ఞన్తి, వివిధా పాణా సఙ్ఘాతం ఆపజ్జన్తి; ఏవరూపం ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, సారమ్భం యఞ్ఞం న వణ్ణేమి. తం కిస్స హేతు? ఏవరూపఞ్హి, బ్రాహ్మణ, సారమ్భం యఞ్ఞం న ఉపసఙ్కమన్తి అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా.

‘‘యథారూపే చ ఖో, బ్రాహ్మణ, యఞ్ఞే నేవ గావో హఞ్ఞన్తి, న అజేళకా హఞ్ఞన్తి, న కుక్కుటసూకరా హఞ్ఞన్తి, న వివిధా పాణా సఙ్ఘాతం ఆపజ్జన్తి; ఏవరూపం ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, నిరారమ్భం యఞ్ఞం వణ్ణేమి, యదిదం నిచ్చదానం అనుకులయఞ్ఞం. తం కిస్స హేతు? ఏవరూపఞ్హి, బ్రాహ్మణ, నిరారమ్భం యఞ్ఞం ఉపసఙ్కమన్తి అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా’’తి.

‘‘అభిసఙ్ఖతం నిరారమ్భం, యఞ్ఞం కాలేన కప్పియం;

తాదిసం ఉపసంయన్తి, సఞ్ఞతా బ్రహ్మచారయో.

‘‘వివటచ్ఛదా [వివత్తచ్ఛదా (సీ. పీ.), వివట్టచ్ఛదా (క.)] యే లోకే, వీతివత్తా కులం గతిం;

యఞ్ఞమేతం పసంసన్తి, బుద్ధా యఞ్ఞస్స [పుఞ్ఞస్స (స్యా. కం. పీ.)] కోవిదా.

‘‘యఞ్ఞే వా యది వా సద్ధే, హబ్యం [హవ్యం (సీ. పీ.), హుఞ్ఞం (స్యా. కం.)] కత్వా యథారహం;

పసన్నచిత్తో యజతి [పసన్నచిత్తా యజన్తి (క.)], సుఖేత్తే బ్రహ్మచారిసు.

‘‘సుహుతం సుయిట్ఠం సుప్పత్తం [సమ్పత్తం (స్యా. కం. క.)], దక్ఖిణేయ్యేసు యం కతం;

యఞ్ఞో చ విపులో హోతి, పసీదన్తి చ దేవతా.

‘‘ఏవం [ఏతం (క.) అ. ని. ౬.౩౭] యజిత్వా మేధావీ, సద్ధో ముత్తేన చేతసా;

అబ్యాబజ్ఝం సుఖం లోకం, పణ్డితో ఉపపజ్జతీ’’తి. దసమం;

చక్కవగ్గో చతుత్థో.