౩. ఉరువేలవగ్గో

౧. పఠమఉరువేలసుత్తం

౨౧. ఏవం మే సుతం [సం. ని. ౧.౧౭౩ ఆగతం] – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఏకమిదాహం, భిక్ఖవే, సమయం ఉరువేలాయం విహరామి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే అజపాలనిగ్రోధే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో. కిం ను ఖో అహం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా సక్కత్వా గరుం కత్వా [గరుకత్వా (సీ. పీ.)] ఉపనిస్సాయ విహరేయ్య’’’న్తి?

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – అపరిపూరస్స ఖో అహం సీలక్ఖన్ధస్స పారిపూరియా అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యం. న ఖో పనాహం పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా అత్తనా సీలసమ్పన్నతరం, యమహం సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యం.

‘‘అపరిపూరస్స ఖో అహం సమాధిక్ఖన్ధస్స పారిపూరియా అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యం. న ఖో పనాహం పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా అత్తనా సమాధిసమ్పన్నతరం, యమహం సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యం.

‘‘అపరిపూరస్స ఖో అహం పఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స పారిపూరియా అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యం. న ఖో పనాహం పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా అత్తనా పఞ్ఞాసమ్పన్నతరం, యమహం సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యం.

‘‘అపరిపూరస్స ఖో అహం విముత్తిక్ఖన్ధస్స పారిపూరియా అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యం. న ఖో పనాహం పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అఞ్ఞం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా అత్తనా విముత్తిసమ్పన్నతరం, యమహం సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్య’’న్తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం య్వాయం [యోపాయం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ధమ్మో మయా అభిసమ్బుద్ధో తమేవ ధమ్మం సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్య’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మా సహమ్పతి మమ చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం [సమ్మిఞ్జితం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవం – బ్రహ్మలోకే అన్తరహితో మమ పురతో పాతురహోసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మా సహమ్పతి ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా దక్ఖిణం జాణుమణ్డలం పథవియం నిహన్త్వా యేనాహం తేనఞ్జలిం పణామేత్వా మం ఏతదవోచ – ‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగత! యేపి తే, భన్తే, అహేసుం అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా తేపి భగవన్తో ధమ్మంయేవ సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరింసు; యేపి తే, భన్తే, భవిస్సన్తి అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా తేపి భగవన్తో ధమ్మంయేవ సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరిస్సన్తి; భగవాపి, భన్తే, ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మంయేవ సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరతూ’’’తి. ఇదమవోచ బ్రహ్మా సహమ్పతి. ఇదం వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –

‘‘యే చ అతీతా [యే చబ్భతీతా (సీ. పీ. క.)] సమ్బుద్ధా, యే చ బుద్ధా అనాగతా;

యో చేతరహి సమ్బుద్ధో, బహూనం [బహున్నం (సీ. స్యా. కం. పీ.) సం. ని. ౧.౧౭౩] సోకనాసనో.

‘‘సబ్బే సద్ధమ్మగరునో, విహంసు [విహరింసు (స్యా. కం.)] విహరన్తి చ;

అథోపి విహరిస్సన్తి, ఏసా బుద్ధాన ధమ్మతా.

‘‘తస్మా హి అత్తకామేన [అత్థకామేన (సీ. క.)], మహత్తమభికఙ్ఖతా;

సద్ధమ్మో గరుకాతబ్బో, సరం బుద్ధాన సాసన’’న్తి.

‘‘ఇదమవోచ, భిక్ఖవే, బ్రహ్మా సహమ్పతి. ఇదం వత్వా మం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయి. అథ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మునో చ అజ్ఝేసనం విదిత్వా అత్తనో చ పతిరూపం య్వాయం [యోపాయం (సబ్బత్థ)] ధమ్మో మయా అభిసమ్బుద్ధో తమేవ ధమ్మం సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహాసిం. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఘోపి మహత్తేన సమన్నాగతో, అథ మే సఙ్ఘేపి గారవో’’తి. పఠమం.

౨. దుతియఉరువేలసుత్తం

౨౨. ‘‘ఏకమిదాహం, భిక్ఖవే, సమయం ఉరువేలాయం విహరామి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే అజపాలనిగ్రోధే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సమ్బహులా బ్రాహ్మణా జిణ్ణా వుద్ధా మహల్లకా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా యేనాహం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా మయా సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో, భిక్ఖవే, తే బ్రాహ్మణా మం ఏతదవోచుం – ‘సుతం నేతం [మేతం (సీ. స్యా. కం. క.)], భో గోతమ – న సమణో గోతమో బ్రాహ్మణే జిణ్ణే వుద్ధే మహల్లకే అద్ధగతే వయోఅనుప్పత్తే అభివాదేతి వా పచ్చుట్ఠేతి వా ఆసనేన వా నిమన్తేతీతి. తయిదం, భో గోతమ, తథేవ. న హి భవం గోతమో బ్రాహ్మణే జిణ్ణే వుద్ధే మహల్లకే అద్ధగతే వయోఅనుప్పత్తే అభివాదేతి వా పచ్చుట్ఠేతి వా ఆసనేన వా నిమన్తేతి. తయిదం, భో గోతమ, న సమ్పన్నమేవా’’’తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘నయిమే [న వత మే (సీ. పీ.), న చయిమే (స్యా. కం.), న వతిమే (?)] ఆయస్మన్తో జానన్తి థేరం వా థేరకరణే వా ధమ్మే’తి. వుద్ధో చేపి, భిక్ఖవే, హోతి ఆసీతికో వా నావుతికో వా వస్ససతికో వా జాతియా. సో చ హోతి అకాలవాదీ అభూతవాదీ అనత్థవాదీ అధమ్మవాదీ అవినయవాదీ, అనిధానవతిం వాచం భాసితా అకాలేన అనపదేసం అపరియన్తవతిం అనత్థసంహితం. అథ ఖో సో ‘బాలో థేరో’త్వేవ [తేవ (సీ. పీ.)] సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘దహరో చేపి, భిక్ఖవే, హోతి యువా సుసుకాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా. సో చ హోతి కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ నిధానవతిం వాచం భాసితా కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం. అథ ఖో సో ‘పణ్డితో థేరో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, థేరకరణా ధమ్మా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు, బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో, యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా మజ్ఝేకల్యాణా పరియోసానకల్యాణా సాత్థం సబ్యఞ్జనం [సాత్థా సబ్యఞ్జనా (సీ. పీ.)] కేవలపరిపుణ్ణం [కేవలపరిపుణ్ణా (సీ.)] పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి, తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తి ధాతా [ధతా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా, చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో థేరకరణా ధమ్మా’’తి.

‘‘యో ఉద్ధతేన చిత్తేన, సమ్ఫఞ్చ బహు భాసతి;

అసమాహితసఙ్కప్పో, అసద్ధమ్మరతో మగో;

ఆరా సో థావరేయ్యమ్హా, పాపదిట్ఠి అనాదరో.

‘‘యో చ సీలేన సమ్పన్నో, సుతవా పటిభానవా;

సఞ్ఞతో ధీరో ధమ్మేసు [సఞ్ఞతో ధీరధమ్మేసు (సీ.), సంయుత్తో థిరధమ్మేసు (స్యా. కం.)], పఞ్ఞాయత్థం విపస్సతి.

‘‘పారగూ సబ్బధమ్మానం, అఖిలో పటిభానవా;

పహీనజాతిమరణో, బ్రహ్మచరియస్స కేవలీ.

‘‘తమహం వదామి థేరోతి, యస్స నో సన్తి ఆసవా;

ఆసవానం ఖయా భిక్ఖు, సో థేరోతి పవుచ్చతీ’’తి. దుతియం;

౩. లోకసుత్తం

౨౩. ‘‘లోకో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో. లోకస్మా తథాగతో విసంయుత్తో. లోకసముదయో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో. లోకసముదయో తథాగతస్స పహీనో. లోకనిరోధో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో. లోకనిరోధో తథాగతస్స సచ్ఛికతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదా, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా. లోకనిరోధగామినీ పటిపదా తథాగతస్స భావితా.

‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, సబ్బం తం తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధం. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతి.

‘‘యఞ్చ, భిక్ఖవే, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతి.

‘‘యథావాదీ, భిక్ఖవే, తథాగతో తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. ఇతి యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతి.

‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థు దసో వసవత్తీ. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతి’’.

‘‘సబ్బం లోకం అభిఞ్ఞాయ, సబ్బం లోకే యథాతథం;

సబ్బం లోకం [సబ్బలోక (సీ. స్యా. కం. పీ.)] విసంయుత్తో, సబ్బలోకే అనూపయో.

‘‘స వే సబ్బాభిభూ ధీరో, సబ్బగన్థప్పమోచనో;

ఫుట్ఠ’స్స పరమా సన్తి, నిబ్బానం అకుతోభయం.

‘‘ఏస ఖీణాసవో బుద్ధో, అనీఘో ఛిన్నసంసయో;

సబ్బకమ్మక్ఖయం పత్తో, విముత్తో ఉపధిసఙ్ఖయే.

‘‘ఏస సో భగవా బుద్ధో, ఏస సీహో అనుత్తరో;

సదేవకస్స లోకస్స, బ్రహ్మచక్కం పవత్తయీ.

‘‘ఇతి దేవా మనుస్సా చ, యే బుద్ధం సరణం గతా;

సఙ్గమ్మ తం నమస్సన్తి, మహన్తం వీతసారదం.

‘‘దన్తో దమయతం సేట్ఠో, సన్తో సమయతం ఇసి;

ముత్తో మోచయతం అగ్గో, తిణ్ణో తారయతం వరో.

‘‘ఇతి హేతం నమస్సన్తి, మహన్తం వీతసారదం;

సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి తే [నత్థి తే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పటిపుగ్గలో’’తి. తతియం;

౪. కాళకారామసుత్తం

౨౪. ఏకం సమయం భగవా సాకేతే విహరతి కాళకారామే [కోళికారామే (క.)]. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం జానామి.

‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం అబ్భఞ్ఞాసిం. తం తథాగతస్స విదితం, తం తథాగతో న ఉపట్ఠాసి.

‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం న జానామీతి వదేయ్యం, తం మమస్స ముసా.

‘‘యం, భిక్ఖవే…పే… తమహం జానామి చ న చ జానామీతి వదేయ్యం, తంపస్స [తం పిస్స (స్యా. కం.), తం మమస్స (క.)] తాదిసమేవ.

‘‘యం, భిక్ఖవే…పే… తమహం నేవ జానామి న న జానామీతి వదేయ్యం, తం మమస్స కలి.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతో దట్ఠా దట్ఠబ్బం, దిట్ఠం న మఞ్ఞతి, అదిట్ఠం న మఞ్ఞతి, దట్ఠబ్బం న మఞ్ఞతి, దట్ఠారం న మఞ్ఞతి; సుత్వా సోతబ్బం, సుతం న మఞ్ఞతి, అసుతం న మఞ్ఞతి, సోతబ్బం న మఞ్ఞతి, సోతారం న మఞ్ఞతి; ముత్వా మోతబ్బం, ముతం న మఞ్ఞతి, అముతం న మఞ్ఞతి, మోతబ్బం న మఞ్ఞతి, మోతారం న మఞ్ఞతి; విఞ్ఞత్వా విఞ్ఞాతబ్బం, విఞ్ఞాతం న మఞ్ఞతి, అవిఞ్ఞాతం న మఞ్ఞతి, విఞ్ఞాతబ్బం న మఞ్ఞతి, విఞ్ఞాతారం న మఞ్ఞతి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతో దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు తాదీయేవ తాదీ [తాదిసోవ తాదీ (స్యా. కం.), తాదిసే యేవ తాదీ (పీ.), తాదీయేవ తాదీయేవేకా (క.)]. తమ్హా చ పన తాదిమ్హా [తాదితమ్హా (సీ. పీ.)] అఞ్ఞో తాదీ ఉత్తరితరో వా పణీతతరో వా నత్థీతి వదామీ’’తి.

‘‘యం కిఞ్చి దిట్ఠంవ సుతం ముతం వా,

అజ్ఝోసితం సచ్చముతం పరేసం;

న తేసు తాదీ సయసంవుతేసు,

సచ్చం ముసా వాపి పరం దహేయ్య.

‘‘ఏతఞ్చ సల్లం పటికచ్చ [పటిగచ్చ (సీ. పీ.)] దిస్వా,

అజ్ఝోసితా యత్థ పజా విసత్తా;

జానామి పస్సామి తథేవ ఏతం,

అజ్ఝోసితం నత్థి తథాగతాన’’న్తి. చతుత్థం;

౫. బ్రహ్మచరియసుత్తం

౨౫. ‘‘నయిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి జనకుహనత్థం, న జనలపనత్థం, న లాభసక్కారసిలోకానిసంసత్థం, న ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసత్థం, న ‘ఇతి మం జనో జానాతూ’తి. అథ ఖో ఇదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి సంవరత్థం పహానత్థం విరాగత్థం నిరోధత్థ’’న్తి.

‘‘సంవరత్థం పహానత్థం, బ్రహ్మచరియం అనీతిహం;

అదేసయి సో భగవా, నిబ్బానోగధగామినం;

ఏస మగ్గో మహన్తేహి [మహత్తేభి (క.) ఇతివు. ౩౫], అనుయాతో మహేసిభి.

‘‘యే చ తం పటిపజ్జన్తి, యథా బుద్ధేన దేసితం;

దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి, సత్థుసాసనకారినో’’తి. పఞ్చమం;

౬. కుహసుత్తం

౨౬. [ఇతివు. ౧౦౮ ఇతివుత్తకేపి] ‘‘యే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ కుహా థద్ధా లపా సిఙ్గీ ఉన్నళా అసమాహితా, న మే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకా. అపగతా చ తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఇమస్మా ధమ్మవినయా, న చ తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. యే చ ఖో తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ నిక్కుహా నిల్లపా ధీరా అత్థద్ధా సుసమాహితా, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకా. అనపగతా చ తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఇమస్మా ధమ్మవినయా. తే చ ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తీ’’తి.

[ఇతివు. ౧౦౮ ఇతివుత్తకేపి] ‘‘కుహా థద్ధా లపా సిఙ్గీ, ఉన్నళా అసమాహితా;

న తే ధమ్మే విరూహన్తి, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితే.

‘‘నిక్కుహా నిల్లపా ధీరా, అత్థద్ధా సుసమాహితా;

తే వే ధమ్మే విరూహన్తి, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితే’’తి. ఛట్ఠం;

౭. సన్తుట్ఠిసుత్తం

౨౭. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అప్పాని చ [చేవ (క.)] సులభాని చ, తాని చ అనవజ్జాని. కతమాని చత్తారి? పంసుకూలం, భిక్ఖవే, చీవరానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ, తఞ్చ అనవజ్జం. పిణ్డియాలోపో, భిక్ఖవే, భోజనానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ, తఞ్చ అనవజ్జం. రుక్ఖమూలం, భిక్ఖవే, సేనాసనానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ, తఞ్చ అనవజ్జం. పూతిముత్తం, భిక్ఖవే, భేసజ్జానం అప్పఞ్చ సులభఞ్చ, తఞ్చ అనవజ్జం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అప్పాని చ సులభాని చ, తాని చ అనవజ్జాని. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అప్పేన చ తుట్ఠో హోతి సులభేన చ, ఇదమస్సాహం అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఙ్గన్తి [సామఞ్ఞన్తి (క.)] వదామీ’’తి.

‘‘అనవజ్జేన తుట్ఠస్స, అప్పేన సులభేన చ;

న సేనాసనమారబ్భ, చీవరం పానభోజనం;

విఘాతో హోతి చిత్తస్స, దిసా నప్పటిహఞ్ఞతి.

‘‘యే చస్స ధమ్మా అక్ఖాతా, సామఞ్ఞస్సానులోమికా;

అధిగ్గహితా తుట్ఠస్స, అప్పమత్తస్స సిక్ఖతో’’తి. సత్తమం;

౮. అరియవంససుత్తం

౨౮. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అరియవంసా అగ్గఞ్ఞా రత్తఞ్ఞా వంసఞ్ఞా పోరాణా అసంకిణ్ణా అసంకిణ్ణపుబ్బా, న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠా సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన చీవరేన, ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, న చ చీవరహేతు అనేసనం అప్పతిరూపం ఆపజ్జతి, అలద్ధా చ చీవరం న పరితస్సతి, లద్ధా చ చీవరం అగధితో [అగథితో (సీ. పీ.)] అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి; తాయ చ పన ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా నేవత్తానుక్కంసేతి, నో [న (దీ. ని. ౩.౩౦౯)] పరం వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖో అనలసో సమ్పజానో పతిస్సతో, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పోరాణే అగ్గఞ్ఞే అరియవంసే ఠితో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన పిణ్డపాతేన, ఇతరీతరపిణ్డపాతసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, న చ పిణ్డపాతహేతు అనేసనం అప్పతిరూపం ఆపజ్జతి, అలద్ధా చ పిణ్డపాతం న పరితస్సతి, లద్ధా చ పిణ్డపాతం అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి; తాయ చ పన ఇతరీతరపిణ్డపాతసన్తుట్ఠియా నేవత్తానుక్కంసేతి, నో పరం వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖో అనలసో సమ్పజానో పతిస్సతో, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పోరాణే అగ్గఞ్ఞే అరియవంసే ఠితో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన సేనాసనేన, ఇతరీతరసేనాసనసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, న చ సేనాసనహేతు అనేసనం అప్పతిరూపం ఆపజ్జతి, అలద్ధా చ సేనాసనం న పరితస్సతి, లద్ధా చ సేనాసనం అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి; తాయ చ పన ఇతరీతరసేనాసనసన్తుట్ఠియా నేవత్తానుక్కంసేతి, నో పరం వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖో అనలసో సమ్పజానో పతిస్సతో, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పోరాణే అగ్గఞ్ఞే అరియవంసే ఠితో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భావనారామో హోతి భావనారతో, పహానారామో హోతి పహానరతో; తాయ చ పన భావనారామతాయ భావనారతియా పహానారామతాయ పహానరతియా నేవత్తానుక్కంసేతి, నో పరం వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖో అనలసో సమ్పజానో పతిస్సతో, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పోరాణే అగ్గఞ్ఞే అరియవంసే ఠితో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో అరియవంసా అగ్గఞ్ఞా రత్తఞ్ఞా వంసఞ్ఞా పోరాణా అసంకిణ్ణా అసంకిణ్ణపుబ్బా, న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠా సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి.

‘‘ఇమేహి చ పన, భిక్ఖవే, చతూహి అరియవంసేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు పురత్థిమాయ చేపి దిసాయ విహరతి స్వేవ అరతిం సహతి, న తం అరతి సహతి; పచ్ఛిమాయ చేపి దిసాయ విహరతి స్వేవ అరతిం సహతి, న తం అరతి సహతి; ఉత్తరాయ చేపి దిసాయ విహరతి స్వేవ అరతిం సహతి, న తం అరతి సహతి; దక్ఖిణాయ చేపి దిసాయ విహరతి స్వేవ అరతిం సహతి, న తం అరతి సహతి. తం కిస్స హేతు? అరతిరతిసహో హి, భిక్ఖవే, ధీరో’’తి.

‘‘నారతి సహతి ధీరం [వీరం (సీ.)], నారతి ధీరం సహతి;

ధీరోవ అరతిం సహతి, ధీరో హి అరతిస్సహో.

‘‘సబ్బకమ్మవిహాయీనం, పనుణ్ణం [పణున్నం (?)] కో నివారయే;

నేక్ఖం జమ్బోనదస్సేవ, కో తం నిన్దితుమరహతి;

దేవాపి నం పసంసన్తి, బ్రహ్మునాపి పసంసితో’’తి. అట్ఠమం;

౯. ధమ్మపదసుత్తం

౨౯. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ధమ్మపదాని అగ్గఞ్ఞాని రత్తఞ్ఞాని వంసఞ్ఞాని పోరాణాని అసంకిణ్ణాని అసంకిణ్ణపుబ్బాని, న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠాని సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. కతమాని చత్తారి? అనభిజ్ఝా, భిక్ఖవే, ధమ్మపదం అగ్గఞ్ఞం రత్తఞ్ఞం వంసఞ్ఞం పోరాణం అసంకిణ్ణం అసంకిణ్ణపుబ్బం, న సంకీయతి న సంకీయిస్సతి, అప్పటికుట్ఠం సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి.

‘‘అబ్యాపాదో, భిక్ఖవే, ధమ్మపదం అగ్గఞ్ఞం రత్తఞ్ఞం వంసఞ్ఞం పోరాణం అసంకిణ్ణం అసంకిణ్ణపుబ్బం, న సంకీయతి న సంకీయిస్సతి, అప్పటికుట్ఠం సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి.

‘‘సమ్మాసతి, భిక్ఖవే, ధమ్మపదం అగ్గఞ్ఞం రత్తఞ్ఞం వంసఞ్ఞం పోరాణం అసంకిణ్ణం అసంకిణ్ణపుబ్బం, న సంకీయతి న సంకీయిస్సతి, అప్పటికుట్ఠం సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి.

‘‘సమ్మాసమాధి, భిక్ఖవే, ధమ్మపదం అగ్గఞ్ఞం రత్తఞ్ఞం వంసఞ్ఞం పోరాణం అసంకిణ్ణం అసంకిణ్ణపుబ్బం, న సంకీయతి న సంకీయిస్సతి, అప్పటికుట్ఠం సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి ధమ్మపదాని అగ్గఞ్ఞాని రత్తఞ్ఞాని వంసఞ్ఞాని పోరాణాని అసంకిణ్ణాని అసంకిణ్ణపుబ్బాని, న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠాని సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీ’’తి.

‘‘అనభిజ్ఝాలు విహరేయ్య, అబ్యాపన్నేన చేతసా;

సతో ఏకగ్గచిత్తస్స [ఏకగ్గచిత్తాయం (క.)], అజ్ఝత్తం సుసమాహితో’’తి. నవమం;

౧౦. పరిబ్బాజకసుత్తం

౩౦. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా పరిబ్బాజకా సిప్పినికాతీరే [సప్పినియా తీరే (సీ. పీ.), సిప్పినియా తీరే (స్యా. కం.), సిప్పినియా నదియా తీరే (క.)] పరిబ్బాజకారామే పటివసన్తి, సేయ్యథిదం అన్నభారో వరధరో సకులుదాయీ చ పరిబ్బాజకో అఞ్ఞే చ అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా పరిబ్బాజకా. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన సిప్పినికాతీరం పరిబ్బాజకారామో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా తే పరిబ్బాజకే ఏతదవోచ –

‘‘చత్తారిమాని, పరిబ్బాజకా, ధమ్మపదాని అగ్గఞ్ఞాని రత్తఞ్ఞాని వంసఞ్ఞాని పోరాణాని అసంకిణ్ణాని అసంకిణ్ణపుబ్బాని, న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠాని సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. కతమాని చత్తారి? అనభిజ్ఝా, పరిబ్బాజకా, ధమ్మపదం అగ్గఞ్ఞం రత్తఞ్ఞం వంసఞ్ఞం పోరాణం అసంకిణ్ణం అసంకిణ్ణపుబ్బం, న సంకీయతి న సంకీయిస్సతి, అప్పటికుట్ఠం సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. అబ్యాపాదో, పరిబ్బాజకా, ధమ్మపదం…పే… సమ్మాసతి, పరిబ్బాజకా, ధమ్మపదం…పే… సమ్మాసమాధి, పరిబ్బాజకా, ధమ్మపదం అగ్గఞ్ఞం రత్తఞ్ఞం వంసఞ్ఞం పోరాణం అసంకిణ్ణం అసంకిణ్ణపుబ్బం, న సంకీయతి న సంకీయిస్సతి, అప్పటికుట్ఠం సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. ఇమాని ఖో, పరిబ్బాజకా, చత్తారి ధమ్మపదాని అగ్గఞ్ఞాని రత్తఞ్ఞాని వంసఞ్ఞాని పోరాణాని అసంకిణ్ణాని అసంకిణ్ణపుబ్బాని, న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠాని సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి.

‘‘యో ఖో, పరిబ్బాజకా, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమేతం అనభిజ్ఝం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ అభిజ్ఝాలుం కామేసు తిబ్బసారాగం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, తమహం తత్థ ఏవం వదేయ్యం – ‘ఏతు వదతు బ్యాహరతు పస్సామిస్సానుభావ’న్తి. సో వత, పరిబ్బాజకా, అనభిజ్ఝం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ అభిజ్ఝాలుం కామేసు తిబ్బసారాగం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘యో ఖో, పరిబ్బాజకా, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమేతం అబ్యాపాదం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ బ్యాపన్నచిత్తం పదుట్ఠమనసఙ్కప్పం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, తమహం తత్థ ఏవం వదేయ్యం – ‘ఏతు వదతు బ్యాహరతు పస్సామిస్సానుభావ’న్తి. సో వత, పరిబ్బాజకా, అబ్యాపాదం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ బ్యాపన్నచిత్తం పదుట్ఠమనసఙ్కప్పం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘యో ఖో, పరిబ్బాజకా, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమేతం సమ్మాసతిం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ ముట్ఠస్సతిం అసమ్పజానం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, తమహం తత్థ ఏవం వదేయ్యం – ‘ఏతు వదతు బ్యాహరతు పస్సామిస్సానుభావ’న్తి. సో వత, పరిబ్బాజకా, సమ్మాసతిం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ ముట్ఠస్సతిం అసమ్పజానం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘యో ఖో, పరిబ్బాజకా, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమేతం సమ్మాసమాధిం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ అసమాహితం విబ్భన్తచిత్తం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, తమహం తత్థ ఏవం వదేయ్యం – ‘ఏతు వదతు బ్యాహరతు పస్సామిస్సానుభావ’న్తి. సో వత, పరిబ్బాజకా, సమ్మాసమాధిం ధమ్మపదం పచ్చక్ఖాయ అసమాహితం విబ్భన్తచిత్తం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పఞ్ఞాపేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘యో ఖో, పరిబ్బాజకా, ఇమాని చత్తారి ధమ్మపదాని గరహితబ్బం పటిక్కోసితబ్బం మఞ్ఞేయ్య, తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే చత్తారో సహధమ్మికా వాదానుపాతా గారయ్హా ఠానా [వాదానువాదా గారయ్హం ఠానం (మ. ని. ౩.౮)] ఆగచ్ఛన్తి. కతమే చత్తారో? అనభిజ్ఝం చే భవం ధమ్మపదం గరహతి పటిక్కోసతి, యే చ హి [యే చ (మ. ని. ౩.౧౪౨-౧౪౩)] అభిజ్ఝాలూ కామేసు తిబ్బసారాగా సమణబ్రాహ్మణా తే భోతో పుజ్జా తే భోతో పాసంసా. అబ్యాపాదం చే భవం ధమ్మపదం గరహతి పటిక్కోసతి, యే చ హి బ్యాపన్నచిత్తా పదుట్ఠమనసఙ్కప్పా సమణబ్రాహ్మణా తే భోతో పుజ్జా తే భోతో పాసంసా. సమ్మాసతిం చే భవం ధమ్మపదం గరహతి పటిక్కోసతి, యే చ హి ముట్ఠస్సతీ అసమ్పజానా సమణబ్రాహ్మణా తే భోతో పుజ్జా తే భోతో పాసంసా. సమ్మాసమాధిం చే భవం ధమ్మపదం గరహతి పటిక్కోసతి, యే చ హి అసమాహితా విబ్భన్తచిత్తా సమణబ్రాహ్మణా తే భోతో పుజ్జా తే భోతో పాసంసా.

‘‘యో ఖో, పరిబ్బాజకా, ఇమాని చత్తారి ధమ్మపదాని గరహితబ్బం పటిక్కోసితబ్బం మఞ్ఞేయ్య, తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమే చత్తారో సహధమ్మికా వాదానుపాతా గారయ్హా ఠానా ఆగచ్ఛన్తి. యేపి తే పరిబ్బాజకా అహేసుం ఉక్కలా వస్సభఞ్ఞా [వస్సభిఞ్ఞా (క.) సం. ని. ౩.౬౨ పస్సితబ్బం] అహేతుకవాదా అకిరియవాదా నత్థికవాదా, తేపి ఇమాని చత్తారి ధమ్మపదాని న గరహితబ్బం న పటిక్కోసితబ్బం అమఞ్ఞింసు. తం కిస్స హేతు? నిన్దాబ్యారోసనఉపారమ్భభయా’’తి [ఉపవాదభయాతి (క.) మ. ని. ౩.౧౫౦; సం. ని. ౩.౬౨ పస్సితబ్బం].

‘‘అబ్యాపన్నో సదా సతో, అజ్ఝత్తం సుసమాహితో;

అభిజ్ఝావినయే సిక్ఖం, అప్పమత్తోతి వుచ్చతీ’’తి. దసమం;

ఉరువేలవగ్గో తతియో.