౧. భణ్డగామవగ్గో

౧. అనుబుద్ధసుత్తం

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వజ్జీసు విహరతి భణ్డగామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. కతమేసం చతున్నం? అరియస్స, భిక్ఖవే, సీలస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. అరియస్స, భిక్ఖవే, సమాధిస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. అరియాయ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాయ అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. అరియాయ, భిక్ఖవే, విముత్తియా అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. తయిదం, భిక్ఖవే, అరియం సీలం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, అరియో సమాధి అనుబుద్ధో పటివిద్ధో, అరియా పఞ్ఞా అనుబుద్ధా పటివిద్ధా, అరియా విముత్తి అనుబుద్ధా పటివిద్ధా, ఉచ్ఛిన్నా భవతణ్హా, ఖీణా భవనేత్తి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘సీలం సమాధి పఞ్ఞా చ, విముత్తి చ అనుత్తరా;

అనుబుద్ధా ఇమే ధమ్మా, గోతమేన యసస్సినా.

‘‘ఇతి బుద్ధో అభిఞ్ఞాయ, ధమ్మమక్ఖాసి భిక్ఖునం;

దుక్ఖస్సన్తకరో సత్థా, చక్ఖుమా పరినిబ్బుతో’’తి. పఠమం;

౨. పపతితసుత్తం

౨. ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి అసమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా పపతితో’తి వుచ్చతి. కతమేహి చతూహి? అరియేన, భిక్ఖవే, సీలేన అసమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా పపతితో’తి వుచ్చతి. అరియేన, భిక్ఖవే, సమాధినా అసమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా పపతితో’తి వుచ్చతి. అరియాయ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాయ అసమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా పపతితో’తి వుచ్చతి. అరియాయ, భిక్ఖవే, విముత్తియా అసమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా పపతితో’తి వుచ్చతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి అసమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా పపతితో’తి వుచ్చతి.

‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా అపపతితో’తి [అప్పపతితోతి (క.)] వుచ్చతి. కతమేహి చతూహి? అరియేన, భిక్ఖవే, సీలేన సమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా అపపతితో’తి వుచ్చతి. అరియేన, భిక్ఖవే, సమాధినా సమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా అపపతితో’తి వుచ్చతి. అరియాయ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా అపపతితో’తి వుచ్చతి. అరియాయ, భిక్ఖవే, విముత్తియా సమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా అపపతితో’తి వుచ్చతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ‘ఇమస్మా ధమ్మవినయా అపపతితో’తి వుచ్చతీ’’తి.

‘‘చుతా పతన్తి పతితా, గిద్ధా చ పునరాగతా;

కతం కిచ్చం రతం రమ్మం, సుఖేనాన్వాగతం సుఖ’’న్తి. దుతియం;

౩. పఠమఖతసుత్తం

౩. ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో అబ్యత్తో [అవ్యత్తో (సీ. పీ.)] అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి, సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి. కతమేహి చతూహి? అననువిచ్చ అపరియోగాహేత్వా అవణ్ణారహస్స వణ్ణం భాసతి, అననువిచ్చ అపరియోగాహేత్వా వణ్ణారహస్స అవణ్ణం భాసతి, అననువిచ్చ అపరియోగాహేత్వా అప్పసాదనీయే ఠానే పసాదం ఉపదంసేతి, అననువిచ్చ అపరియోగాహేత్వా పసాదనీయే ఠానే అప్పసాదం ఉపదంసేతి – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో బాలో అబ్యత్తో అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి, సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి.

‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వియత్తో [వ్యత్తో (సీ. పీ.), బ్యత్తో (స్యా. కం.)] సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతి. కతమేహి చతూహి? అనువిచ్చ పరియోగాహేత్వా అవణ్ణారహస్స అవణ్ణం భాసతి, అనువిచ్చ పరియోగాహేత్వా వణ్ణారహస్స వణ్ణం భాసతి, అనువిచ్చ పరియోగాహేత్వా అప్పసాదనీయే ఠానే అప్పసాదం ఉపదంసేతి, అనువిచ్చ పరియోగాహేత్వా పసాదనీయే ఠానే పసాదం ఉపదంసేతి – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పణ్డితో వియత్తో సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతీ’’తి.

[సు. ని. ౬౬౩; సం. ని. ౧.౧౮౦] ‘‘యో నిన్దియం పసంసతి,

తం వా నిన్దతి యో పసంసియో;

విచినాతి ముఖేన సో కలిం,

కలినా తేన సుఖం న విన్దతి.

[సు. ని. ౬౬౩; సం. ని. ౧.౧౮౦] ‘‘అప్పమత్తో అయం కలి,

యో అక్ఖేసు ధనపరాజయో;

సబ్బస్సాపి సహాపి అత్తనా,

అయమేవ మహన్తతరో కలి;

యో సుగతేసు మనం పదోసయే.

‘‘సతం సహస్సానం నిరబ్బుదానం,

ఛత్తింసతీ పఞ్చ చ అబ్బుదాని;

యమరియగరహీ [యమరియం గరహీయ (స్యా. కం.)] నిరయం ఉపేతి,

వాచం మనఞ్చ పణిధాయ పాపక’’న్తి. తతియం;

౪. దుతియఖతసుత్తం

౪. ‘‘చతూసు, భిక్ఖవే, మిచ్ఛా పటిపజ్జమానో బాలో అబ్యత్తో అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి. కతమేసు చతూసు? మాతరి, భిక్ఖవే, మిచ్ఛా పటిపజ్జమానో బాలో అబ్యత్తో అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి, సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి. పితరి, భిక్ఖవే, మిచ్ఛా పటిపజ్జమానో…పే… తథాగతే, భిక్ఖవే, మిచ్ఛా పటిపజ్జమానో…పే… తథాగతసావకే, భిక్ఖవే, మిచ్ఛా పటిపజ్జమానో బాలో అబ్యత్తో అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి, సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, చతూసు మిచ్ఛా పటిపజ్జమానో బాలో అబ్యత్తో అసప్పురిసో ఖతం ఉపహతం అత్తానం పరిహరతి, సావజ్జో చ హోతి సానువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి.

‘‘చతూసు, భిక్ఖవే, సమ్మా పటిపజ్జమానో పణ్డితో వియత్తో సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతి. కతమేసు చతూసు? మాతరి, భిక్ఖవే, సమ్మా పటిపజ్జమానో పణ్డితో వియత్తో సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతి. పితరి, భిక్ఖవే, సమ్మా పటిపజ్జమానో…పే… తథాగతే, భిక్ఖవే, సమ్మా పటిపజ్జమానో…పే… తథాగతసావకే, భిక్ఖవే, సమ్మా పటిపజ్జమానో పణ్డితో వియత్తో సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతి. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, చతూసు సమ్మా పటిపజ్జమానో పణ్డితో వియత్తో సప్పురిసో అక్ఖతం అనుపహతం అత్తానం పరిహరతి, అనవజ్జో చ హోతి అననువజ్జో చ విఞ్ఞూనం, బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతీ’’తి.

‘‘మాతరి పితరి చాపి, యో మిచ్ఛా పటిపజ్జతి;

తథాగతే వా సమ్బుద్ధే, అథ వా తస్స సావకే;

బహుఞ్చ సో పసవతి, అపుఞ్ఞం తాదిసో నరో.

‘‘తాయ నం అధమ్మచరియాయ [తాయ అధమ్మచరియాయ (సీ. స్యా. కం. పీ.)], మాతాపితూసు పణ్డితా;

ఇధేవ నం గరహన్తి, పేచ్చాపాయఞ్చ గచ్ఛతి.

‘‘మాతరి పితరి చాపి, యో సమ్మా పటిపజ్జతి;

తథాగతే వా సమ్బుద్ధే, అథ వా తస్స సావకే;

బహుఞ్చ సో పసవతి, పుఞ్ఞం ఏతాదిసో [పుఞ్ఞమ్పి తాదిసో (సీ. స్యా. కం.)] నరో.

‘‘తాయ నం ధమ్మచరియాయ, మాతాపితూసు పణ్డితా;

ఇధేవ [ఇధ చేవ (సీ.)] నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి [సగ్గే చ మోదతీతి (సీ.)]. చతుత్థం;

౫. అనుసోతసుత్తం

౫. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? అనుసోతగామీ పుగ్గలో, పటిసోతగామీ పుగ్గలో, ఠితత్తో పుగ్గలో, తిణ్ణో పారఙ్గతో [పారగతో (సీ. స్యా. కం.)] థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో. కతమో చ, భిక్ఖవే, అనుసోతగామీ పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో కామే చ పటిసేవతి, పాపఞ్చ కమ్మం కరోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అనుసోతగామీ పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిసోతగామీ పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో కామే చ నప్పటిసేవతి, పాపఞ్చ కమ్మం న కరోతి, సహాపి దుక్ఖేన సహాపి దోమనస్సేన అస్సుముఖోపి రుదమానో పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పటిసోతగామీ పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, ఠితత్తో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ, అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఠితత్తో పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి.

‘‘యే కేచి కామేసు అసఞ్ఞతా జనా,

అవీతరాగా ఇధ కామభోగినో;

పునప్పునం జాతిజరూపగామి తే [జాతిజరూపగాహినో (సీ.), జాతిజరూపగా హి తే (స్యా. కం.)],

తణ్హాధిపన్నా అనుసోతగామినో.

‘‘తస్మా హి ధీరో ఇధుపట్ఠితస్సతీ,

కామే చ పాపే చ అసేవమానో;

సహాపి దుక్ఖేన జహేయ్య కామే,

పటిసోతగామీతి తమాహు పుగ్గలం.

‘‘యో వే కిలేసాని పహాయ పఞ్చ,

పరిపుణ్ణసేఖో అపరిహానధమ్మో;

చేతోవసిప్పత్తో సమాహితిన్ద్రియో,

స వే ఠితత్తోతి నరో పవుచ్చతి.

‘‘పరోపరా యస్స సమేచ్చ ధమ్మా,

విధూపితా అత్థగతా న సన్తి;

స వే ముని [స వేదగూ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వుసితబ్రహ్మచరియో,

లోకన్తగూ పారగతోతి వుచ్చతీ’’తి. పఞ్చమం;

౬. అప్పస్సుతసుత్తం

౬. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? అప్పస్సుతో సుతేన అనుపపన్నో, అప్పస్సుతో సుతేన ఉపపన్నో, బహుస్సుతో సుతేన అనుపపన్నో, బహుస్సుతో సుతేన ఉపపన్నో. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అప్పస్సుతో హోతి సుతేన అనుపపన్నో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స అప్పకం సుతం హోతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. సో తస్స అప్పకస్స సుతస్స న అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ [న ధమ్మమఞ్ఞాయ (పీ. క.)] ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అప్పస్సుతో హోతి సుతేన అనుపపన్నో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అప్పస్సుతో హోతి సుతేన ఉపపన్నో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స అప్పకం సుతం హోతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. సో తస్స అప్పకస్స సుతస్స అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అప్పస్సుతో హోతి సుతేన ఉపపన్నో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో బహుస్సుతో హోతి సుతేన అనుపపన్నో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స బహుకం సుతం హోతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. సో తస్స బహుకస్స సుతస్స న అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ [న ధమ్మమఞ్ఞాయ (పీ.)] ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో బహుస్సుతో హోతి సుతేన అనుపపన్నో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో బహుస్సుతో హోతి సుతేన ఉపపన్నో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స బహుకం సుతం హోతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. సో తస్స బహుకస్స సుతస్స అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పుగ్గలో బహుస్సుతో హోతి సుతేన ఉపపన్నో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి.

‘‘అప్పస్సుతోపి చే హోతి, సీలేసు అసమాహితో;

ఉభయేన నం గరహన్తి, సీలతో చ సుతేన చ.

‘‘అప్పస్సుతోపి చే హోతి, సీలేసు సుసమాహితో;

సీలతో నం పసంసన్తి, తస్స సమ్పజ్జతే సుతం.

‘‘బహుస్సుతోపి చే హోతి, సీలేసు అసమాహితో;

సీలతో నం గరహన్తి, నాస్స సమ్పజ్జతే సుతం.

‘‘బహుస్సుతోపి చే హోతి, సీలేసు సుసమాహితో;

ఉభయేన నం పసంసన్తి, సీలతో చ సుతేన చ.

‘‘బహుస్సుతం ధమ్మధరం, సప్పఞ్ఞం బుద్ధసావకం;

నేక్ఖం జమ్బోనదస్సేవ, కో తం నిన్దితుమరహతి;

దేవాపి నం పసంసన్తి, బ్రహ్మునాపి పసంసితో’’తి. ఛట్ఠం;

౭. సోభనసుత్తం

౭. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సఙ్ఘం సోభేన్తి. కతమే చత్తారో? భిక్ఖు, భిక్ఖవే, వియత్తో వినీతో విసారదో బహుస్సుతో ధమ్మధరో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సఙ్ఘం సోభేతి. భిక్ఖునీ, భిక్ఖవే, వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సఙ్ఘం సోభేతి. ఉపాసకో, భిక్ఖవే, వియత్తో వినీతో విసారదో బహుస్సుతో ధమ్మధరో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సఙ్ఘం సోభేతి. ఉపాసికా, భిక్ఖవే, వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సఙ్ఘం సోభేతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సఙ్ఘం సోభేన్తీ’’తి.

‘‘యో హోతి వియత్తో [వ్యత్తో (సీ. పీ.), బ్యత్తో (స్యా. కం.)] చ విసారదో చ,

బహుస్సుతో ధమ్మధరో చ హోతి;

ధమ్మస్స హోతి అనుధమ్మచారీ,

స తాదిసో వుచ్చతి సఙ్ఘసోభనో [సంఘసోభణో (క.)].

‘‘భిక్ఖు చ సీలసమ్పన్నో, భిక్ఖునీ చ బహుస్సుతా;

ఉపాసకో చ యో సద్ధో, యా చ సద్ధా ఉపాసికా;

ఏతే ఖో సఙ్ఘం సోభేన్తి, ఏతే హి సఙ్ఘసోభనా’’తి. సత్తమం;

౮. వేసారజ్జసుత్తం

౮. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాగతస్స వేసారజ్జాని, యేహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి. కతమాని చత్తారి? ‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’తి తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, భిక్ఖవే, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం [ఏతమ్పహం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], భిక్ఖవే, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.

‘‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణా’తి తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, భిక్ఖవే, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, భిక్ఖవే, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.

‘‘‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’తి తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, భిక్ఖవే, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, భిక్ఖవే, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.

‘‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’తి తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, భిక్ఖవే, న సమనుపస్సామి. ఏతమహం, భిక్ఖవే, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి తథాగతస్స వేసారజ్జాని, యేహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తి.

‘‘యే కేచిమే వాదపథా పుథుస్సితా,

యం నిస్సితా సమణబ్రాహ్మణా చ;

తథాగతం పత్వా న తే భవన్తి,

విసారదం వాదపథాతివత్తం [వాదపథాభివత్తినం (సీ.), వాదపథాతి వుత్తం (పీ. క.)].

‘‘యో ధమ్మచక్కం అభిభుయ్య కేవలీ [కేవలం (స్యా.), కేవలో (క.)],

పవత్తయీ సబ్బభూతానుకమ్పీ;

తం తాదిసం దేవమనుస్ససేట్ఠం,

సత్తా నమస్సన్తి భవస్స పారగు’’న్తి. అట్ఠమం;

౯. తణ్హుప్పాదసుత్తం

౯. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, తణ్హుప్పాదా యత్థ భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి. కతమే చత్తారో? చీవరహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి; పిణ్డపాతహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి; సేనాసనహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి; ఇతిభవాభవహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో తణ్హుప్పాదా యత్థ భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘తణ్హా దుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.

‘‘ఏవమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవం;

వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి [ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫]. నవమం;

౧౦. యోగసుత్తం

౧౦. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, యోగా. కతమే చత్తారో? కామయోగో, భవయోగో, దిట్ఠియోగో, అవిజ్జాయోగో. కతమో చ, భిక్ఖవే, కామయోగో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో కామానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ [అత్థగమఞ్చ (సీ. పీ.)] అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. తస్స కామానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అప్పజానతో [నప్పజానతో (స్యా. కం. క.)] యో కామేసు కామరాగో కామనన్దీ [కామనన్ది (సీ. స్యా. కం.)] కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపిపాసా కామపరిళాహో కామజ్ఝోసానం కామతణ్హా సానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కామయోగో. ఇతి కామయోగో.

‘‘భవయోగో చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో భవానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. తస్స భవానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అప్పజానతో యో భవేసు భవరాగో భవనన్దీ భవస్నేహో భవముచ్ఛా భవపిపాసా భవపరిళాహో భవజ్ఝోసానం భవతణ్హా సానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భవయోగో. ఇతి కామయోగో భవయోగో.

‘‘దిట్ఠియోగో చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో దిట్ఠీనం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. తస్స దిట్ఠీనం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అప్పజానతో యో దిట్ఠీసు దిట్ఠిరాగో దిట్ఠినన్దీ దిట్ఠిస్నేహో దిట్ఠిముచ్ఛా దిట్ఠిపిపాసా దిట్ఠిపరిళాహో దిట్ఠిజ్ఝోసానం [దిట్ఠిఅజ్ఝోసానం (సీ. పీ.)] దిట్ఠితణ్హా సానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దిట్ఠియోగో. ఇతి కామయోగో భవయోగో దిట్ఠియోగో.

‘‘అవిజ్జాయోగో చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. తస్స ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అప్పజానతో యా ఛసు ఫస్సాయతనేసు అవిజ్జా అఞ్ఞాణం సానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయోగో. ఇతి కామయోగో భవయోగో దిట్ఠియోగో అవిజ్జాయోగో, సంయుత్తో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి సంకిలేసికేహి పోనోభవికేహి [పోనో బ్భవికేహి (స్యా. క.)] సదరేహి దుక్ఖవిపాకేహి ఆయతిం జాతిజరామరణికేహి. తస్మా అయోగక్ఖేమీతి వుచ్చతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో యోగా.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, విసంయోగా. కతమే చత్తారో? కామయోగవిసంయోగో, భవయోగవిసంయోగో, దిట్ఠియోగవిసంయోగో, అవిజ్జాయోగవిసంయోగో. కతమో చ, భిక్ఖవే, కామయోగవిసంయోగో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో కామానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తస్స కామానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానతో యో కామేసు కామరాగో కామనన్దీ కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపిపాసా కామపరిళాహో కామజ్ఝోసానం కామతణ్హా సా నానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కామయోగవిసంయోగో. ఇతి కామయోగవిసంయోగో.

‘‘భవయోగవిసంయోగో చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో భవానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తస్స భవానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానతో యో భవేసు భవరాగో భవనన్దీ భవస్నేహో భవముచ్ఛా భవపిపాసా భవపరిళాహో భవజ్ఝోసానం భవతణ్హా సా నానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భవయోగవిసంయోగో. ఇతి కామయోగవిసంయోగో భవయోగవిసంయోగో.

‘‘దిట్ఠియోగవిసంయోగో చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో దిట్ఠీనం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తస్స దిట్ఠీనం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానతో యో దిట్ఠీసు దిట్ఠిరాగో దిట్ఠినన్దీ దిట్ఠిస్నేహో దిట్ఠిముచ్ఛా దిట్ఠిపిపాసా దిట్ఠిపరిళాహో దిట్ఠిజ్ఝోసానం దిట్ఠితణ్హా సా నానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దిట్ఠియోగవిసంయోగో. ఇతి కామయోగవిసంయోగో భవయోగవిసంయోగో దిట్ఠియోగవిసంయోగో.

‘‘అవిజ్జాయోగవిసంయోగో చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానతో యా ఛసు ఫస్సాయతనేసు అవిజ్జా అఞ్ఞాణం సా నానుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయోగవిసంయోగో. ఇతి కామయోగవిసంయోగో భవయోగవిసంయోగో దిట్ఠియోగవిసంయోగో అవిజ్జాయోగవిసంయోగో, విసంయుత్తో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి సంకిలేసికేహి పోనోభవికేహి సదరేహి దుక్ఖవిపాకేహి ఆయతిం జాతిజరామరణికేహి. తస్మా యోగక్ఖేమీతి వుచ్చతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో విసంయోగా’’తి.

‘‘కామయోగేన సంయుత్తా, భవయోగేన చూభయం;

దిట్ఠియోగేన సంయుత్తా, అవిజ్జాయ పురక్ఖతా.

‘‘సత్తా గచ్ఛన్తి సంసారం, జాతిమరణగామినో;

యే చ కామే పరిఞ్ఞాయ, భవయోగఞ్చ సబ్బసో.

‘‘దిట్ఠియోగం సమూహచ్చ, అవిజ్జఞ్చ విరాజయం;

సబ్బయోగవిసంయుత్తా, తే వే యోగాతిగా మునీ’’తి. దసమం;

భణ్డగామవగ్గో పఠమో.