౨. రథకారవగ్గో

౧. ఞాతసుత్తం

౧౧. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనదుక్ఖాయ, బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమేహి తీహి? అననులోమికే కాయకమ్మే సమాదపేతి, అననులోమికే వచీకమ్మే సమాదపేతి, అననులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనదుక్ఖాయ, బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనసుఖాయ, బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమేహి తీహి? అనులోమికే కాయకమ్మే సమాదపేతి, అనులోమికే వచీకమ్మే సమాదపేతి, అనులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఞాతో భిక్ఖు బహుజనహితాయ పటిపన్నో హోతి బహుజనసుఖాయ, బహునో జనస్స అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి. పఠమం.

౨. సారణీయసుత్తం

౧౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయాని [సరణీయాని (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భవన్తి. కతమాని తీణి? యస్మిం, భిక్ఖవే, పదేసే రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో జాతో హోతి. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో హోతి. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో సఙ్గామం అభివిజినిత్వా విజితసఙ్గామో తమేవ సఙ్గామసీసం అజ్ఝావసతి. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియం రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయం హోతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స యావజీవం సారణీయాని భవన్తి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీణిమాని భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయాని భవన్తి. కతమాని తీణి? యస్మిం, భిక్ఖవే, పదేసే భిక్ఖు కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో హోతి. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే భిక్ఖు ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయం హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, యస్మిం పదేసే భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియం భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయం హోతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి భిక్ఖుస్స యావజీవం సారణీయాని భవన్తీ’’తి. దుతియం.

౩. ఆసంససుత్తం

౧౩. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? నిరాసో, ఆసంసో, విగతాసో. కతమో చ, భిక్ఖవే పుగ్గలో నిరాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి, చణ్డాలకులే వా వేనకులే [వేణకులే (స్యా. కం. పీ.)] వా నేసాదకులే వా రథకారకులే వా పుక్కుసకులే వా దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే కసిరవుత్తికే, యత్థ కసిరేన ఘాసచ్ఛాదో లబ్భతి. సో చ హోతి దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకో బవ్హాబాధో [బహ్వాబాధో (స్యా. కం. పీ. క.)] కాణో వా కుణీ వా ఖఞ్జో వా పక్ఖహతో వా, న లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర ఖత్తియో ఖత్తియేహి ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తో’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ మమ్పి ఖత్తియా ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిఞ్చిస్సన్తీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నిరాసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో? ఇధ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స జేట్ఠో పుత్తో హోతి ఆభిసేకో అనభిసిత్తో అచలప్పత్తో [మచలప్పత్తో (సీ. పీ.)]. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర ఖత్తియో ఖత్తియేహి ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తో’తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ మమ్పి ఖత్తియా ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిఞ్చిస్సన్తీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, రాజా హోతి ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర ఖత్తియో ఖత్తియేహి ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తో’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ మమ్పి ఖత్తియా ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిఞ్చిస్సన్తీ’తి! తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భిక్ఖవే, పుబ్బే అనభిసిత్తస్స అభిసేకాసా సా [సాస్స (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పటిప్పస్సద్ధా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసు. కతమే తయో? నిరాసో, ఆసంసో, విగతాసో. కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నిరాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో అసుచి సఙ్కస్సరసమాచారో పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో అన్తోపూతి అవస్సుతో కసమ్బుజాతో. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ అహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో నిరాసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో. సో సుణాతి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ అహమ్పి ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’తి! అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఆసంసో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం హోతి ఖీణాసవో. సో సుణాతి – ‘ఇత్థన్నామో కిర భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి. తస్స న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామ అహమ్పి ఆసవానం ఖయా…పే… సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’తి! తం కిస్స హేతు? యా హిస్స, భిక్ఖవే, పుబ్బే అవిముత్తస్స విముత్తాసా సా పటిప్పస్సద్ధా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో విగతాసో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా భిక్ఖూసూ’’తి. తతియం.

౪. చక్కవత్తిసుత్తం

౧౪. ‘‘యోపి సో, భిక్ఖవే, రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా సోపి న అరాజకం చక్కం వత్తేతీ’’తి. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో పన, భన్తే, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స ధమ్మికస్స ధమ్మరఞ్ఞో రాజా’’తి [చక్కన్తి (క.)]? ‘‘ధమ్మో, భిక్ఖూ’’తి భగవా అవోచ – ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ [గరుకరోన్తో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి అన్తోజనస్మిం’’.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖు, రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి ఖత్తియేసు, అనుయన్తేసు [అనుయుత్తేసు (సీ. స్యా. కం. పీ.)], బలకాయస్మిం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు, నేగమజానపదేసు, సమణబ్రాహ్మణేసు, మిగపక్ఖీసు. స ఖో సో భిక్ఖు రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా అన్తోజనస్మిం, ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా ఖత్తియేసు, అనుయన్తేసు, బలకాయస్మిం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు, నేగమజానపదేసు, సమణబ్రాహ్మణేసు, మిగపక్ఖీసు, ధమ్మేనేవ చక్కం వత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియం కేనచి మనుస్సభూతేన పచ్చత్థికేన పాణినా.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖు [భిక్ఖవే (క.)], తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి కాయకమ్మస్మిం – ‘ఏవరూపం కాయకమ్మం సేవితబ్బం, ఏవరూపం కాయకమ్మం న సేవితబ్బ’’’న్తి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖు, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి వచీకమ్మస్మిం – ‘ఏవరూపం వచీకమ్మం సేవితబ్బం, ఏవరూపం వచీకమ్మం న సేవితబ్బ’న్తి…పే… మనోకమ్మస్మిం – ‘ఏవరూపం మనోకమ్మం సేవితబ్బం, ఏవరూపం మనోకమ్మం న సేవితబ్బ’’’న్తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖు, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా కాయకమ్మస్మిం, ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా వచీకమ్మస్మిం, ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహిత్వా మనోకమ్మస్మిం, ధమ్మేనేవ అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మి’’న్తి. చతుత్థం.

౫. సచేతనసుత్తం

౧౫. ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, రాజా అహోసి సచేతనో [పచేతనో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నామ. అథ ఖో, భిక్ఖవే, రాజా సచేతనో రథకారం ఆమన్తేసి – ‘ఇతో మే, సమ్మ రథకార, ఛన్నం మాసానం అచ్చయేన సఙ్గామో భవిస్సతి. సక్ఖిస్ససి [సక్ఖసి (స్యా. కం. పీ.)] మే, సమ్మ రథకార, నవం చక్కయుగం కాతు’న్తి? ‘సక్కోమి దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో రఞ్ఞో సచేతనస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహి ఏకం చక్కం నిట్ఠాపేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, రాజా సచేతనో రథకారం ఆమన్తేసి – ‘ఇతో మే, సమ్మ రథకార, ఛన్నం దివసానం అచ్చయేన సఙ్గామో భవిస్సతి, నిట్ఠితం నవం చక్కయుగ’న్తి? ‘ఇమేహి ఖో, దేవ, ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహి ఏకం చక్కం నిట్ఠిత’న్తి. ‘సక్ఖిస్ససి పన మే, సమ్మ రథకార, ఇమేహి ఛహి దివసేహి దుతియం చక్కం నిట్ఠాపేతు’న్తి? ‘సక్కోమి దేవా’తి ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో ఛహి దివసేహి దుతియం చక్కం నిట్ఠాపేత్వా నవం చక్కయుగం ఆదాయ యేన రాజా సచేతనో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం సచేతనం ఏతదవోచ – ‘ఇదం తే, దేవ, నవం చక్కయుగం నిట్ఠిత’న్తి. ‘యఞ్చ తే ఇదం, సమ్మ రథకార, చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి యఞ్చ తే ఇదం చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం, ఇమేసం కిం నానాకరణం? నేసాహం కిఞ్చి నానాకరణం పస్సామీ’తి. ‘అత్థేసం, దేవ, నానాకరణం. పస్సతు దేవో నానాకరణ’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, రథకారో యం తం చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం తం పవత్తేసి. తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా చిఙ్గులాయిత్వా భూమియం పపతి. యం పన తం చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి తం పవత్తేసి. తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసి.

‘‘‘కో ను ఖో, సమ్మ రథకార, హేతు కో పచ్చయో యమిదం [యదిదం (క.)] చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా చిఙ్గులాయిత్వా భూమియం పపతి? కో పన, సమ్మ రథకార, హేతు కో పచ్చయో యమిదం చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి తం పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’తి? ‘యమిదం, దేవ, చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం తస్స నేమిపి సవఙ్కా సదోసా సకసావా, అరాపి సవఙ్కా సదోసా సకసావా, నాభిపి సవఙ్కా సదోసా సకసావా. తం నేమియాపి సవఙ్కత్తా సదోసత్తా సకసావత్తా, అరానమ్పి సవఙ్కత్తా సదోసత్తా సకసావత్తా, నాభియాపి సవఙ్కత్తా సదోసత్తా సకసావత్తా పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా చిఙ్గులాయిత్వా భూమియం పపతి. యం పన తం, దేవ, చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి తస్స నేమిపి అవఙ్కా అదోసా అకసావా, అరాపి అవఙ్కా అదోసా అకసావా, నాభిపి అవఙ్కా అదోసా అకసావా. తం నేమియాపి అవఙ్కత్తా అదోసత్తా అకసావత్తా, అరానమ్పి అవఙ్కత్తా అదోసత్తా అకసావత్తా, నాభియాపి అవఙ్కత్తా అదోసత్తా అకసావత్తా పవత్తితం సమానం యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’’’తి.

‘‘సియా ఖో పన, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం ఏవమస్స – ‘అఞ్ఞో నూన తేన సమయేన సో రథకారో అహోసీ’తి! న ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, ఏవం దట్ఠబ్బం. అహం తేన సమయేన సో రథకారో అహోసిం. తదాహం, భిక్ఖవే, కుసలో దారువఙ్కానం దారుదోసానం దారుకసావానం. ఏతరహి ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో కుసలో కాయవఙ్కానం కాయదోసానం కాయకసావానం, కుసలో వచీవఙ్కానం వచీదోసానం వచీకసావానం, కుసలో మనోవఙ్కానం మనోదోసానం మనోకసావానం. యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా కాయవఙ్కో అప్పహీనో కాయదోసో కాయకసావో, వచీవఙ్కో అప్పహీనో వచీదోసో వచీకసావో, మనోవఙ్కో అప్పహీనో మనోదోసో మనోకసావో, ఏవం పపతితా తే, భిక్ఖవే, ఇమస్మా ధమ్మవినయా, సేయ్యథాపి తం చక్కం ఛహి దివసేహి నిట్ఠితం.

‘‘యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా కాయవఙ్కో పహీనో కాయదోసో కాయకసావో, వచీవఙ్కో పహీనో వచీదోసో వచీకసావో, మనోవఙ్కో పహీనో మనోదోసో మనోకసావో, ఏవం పతిట్ఠితా తే, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, సేయ్యథాపి తం చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘కాయవఙ్కం పజహిస్సామ కాయదోసం కాయకసావం, వచీవఙ్కం పజహిస్సామ వచీదోసం వచీకసావం, మనోవఙ్కం పజహిస్సామ మనోదోసం మనోకసావ’న్తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. అపణ్ణకసుత్తం

౧౬. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అపణ్ణకపటిపదం [అపణ్ణకతం పటిపదం (సీ. పీ.) టీకాయ పన సమేతి] పటిపన్నో హోతి, యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయ. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం [యత్వాధికరణమేతం (సీ.)] చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా మజ్ఝిమం యామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి పాదే పాదం అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా, రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో హోతి, యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. అత్తబ్యాబాధసుత్తం

౧౭. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా అత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి. కతమే తయో? కాయదుచ్చరితం, వచీదుచ్చరితం, మనోదుచ్చరితం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో ధమ్మా అత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి.

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా నేవత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి. కతమే తయో? కాయసుచరితం, వచీసుచరితం, మనోసుచరితం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో ధమ్మా నేవత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న పరబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి సంవత్తన్తీ’’తి. సత్తమం.

౮. దేవలోకసుత్తం

౧౮. ‘‘సచే వో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘దేవలోకూపపత్తియా, ఆవుసో, సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియం వుస్సథా’తి? నను తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏవం పుట్ఠా అట్టీయేయ్యాథ హరాయేయ్యాథ జిగుచ్ఛేయ్యాథా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఇతి కిర తుమ్హే, భిక్ఖవే, దిబ్బేన ఆయునా అట్టీయథ హరాయథ జిగుచ్ఛథ, దిబ్బేన వణ్ణేన దిబ్బేన సుఖేన దిబ్బేన యసేన దిబ్బేనాధిపతేయ్యేన అట్టీయథ హరాయథ జిగుచ్ఛథ; పగేవ ఖో పన, భిక్ఖవే, తుమ్హేహి కాయదుచ్చరితేన అట్టీయితబ్బం హరాయితబ్బం జిగుచ్ఛితబ్బం, వచీదుచ్చరితేన… మనోదుచ్చరితేన అట్టీయితబ్బం హరాయితబ్బం జిగుచ్ఛితబ్బ’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమపాపణికసుత్తం

౧౯. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో అభబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో పుబ్బణ్హసమయం [మజ్ఝన్తికసమయం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి, సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో అభబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం [ఫాతికత్తుం (సీ.), ఫాతికాతుం (స్యా. కం. పీ.)].

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పుబ్బణ్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి, సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అభబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతుం.

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో భబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో పుబ్బణ్హసమయం సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం…పే… సాయన్హసమయం సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో భబ్బో అనధిగతం వా భోగం అధిగన్తుం, అధిగతం వా భోగం ఫాతిం కాతుం.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతుం. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పుబ్బణ్హసమయం సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి, మజ్ఝన్హికసమయం…పే… సాయన్హసమయం సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనధిగతం వా కుసలం ధమ్మం అధిగన్తుం, అధిగతం వా కుసలం ధమ్మం ఫాతిం కాతు’’న్తి. నవమం.

౧౦. దుతియపాపణికసుత్తం

౨౦. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం [మహన్తత్తం వా వేపుల్లత్తం వా (పీ. క.)] పాపుణాతి భోగేసు. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో చక్ఖుమా చ హోతి విధురో చ నిస్సయసమ్పన్నో చ. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పాపణికో చక్ఖుమా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో పణియం జానాతి – ‘ఇదం పణియం ఏవం కీతం, ఏవం విక్కయమానం [విక్కీయమానం (?)], ఏత్తకం మూలం భవిస్సతి, ఏత్తకో ఉదయో’తి [ఉద్దయోతి (సీ.)]. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పాపణికో చక్ఖుమా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పాపణికో విధురో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, పాపణికో కుసలో హోతి పణియం కేతుఞ్చ విక్కేతుఞ్చ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పాపణికో విధురో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పాపణికో నిస్సయసమ్పన్నో హోతి? ఇధ భిక్ఖవే, పాపణికం యే తే గహపతీ వా గహపతిపుత్తా వా అడ్ఢా మహద్ధనా మహాభోగా తే ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం పాపణికో చక్ఖుమా విధురో చ పటిబలో పుత్తదారఞ్చ పోసేతుం, అమ్హాకఞ్చ కాలేన కాలం అనుప్పదాతు’న్తి. తే నం భోగేహి నిపతన్తి – ‘ఇతో, సమ్మ పాపణిక, భోగే కరిత్వా [హరిత్వా (సీ. స్యా. కం.)] పుత్తదారఞ్చ పోసేహి, అమ్హాకఞ్చ కాలేన కాలం అనుప్పదేహీ’తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పాపణికో నిస్సయసమ్పన్నో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో పాపణికో నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి భోగేసు.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి కుసలేసు ధమ్మేసు. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుమా చ హోతి విధురో చ నిస్సయసమ్పన్నో చ. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుమా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుమా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విధురో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విధురో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సయసమ్పన్నో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యే తే భిక్ఖూ బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి? తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానీకరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సయసమ్పన్నో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు నచిరస్సేవ మహత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి. దసమం.

రథకారవగ్గో దుతియో.