౧౦. చున్దసుత్తం

౧౭౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా పావాయం [చమ్పాయం (క. సీ.) దీ. ని. ౨.౧౮౯ పస్సితబ్బం] విహరతి చున్దస్స కమ్మారపుత్తస్స అమ్బవనే. అథ ఖో చున్దో కమ్మారపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో చున్దం కమ్మారపుత్తం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కస్స నో త్వం, చున్ద, సోచేయ్యాని రోచేసీ’’తి? ‘‘బ్రాహ్మణా, భన్తే, పచ్ఛాభూమకా కమణ్డలుకా సేవాలమాలికా [సేవాలమాలకా (సీ. స్యా. పీ.)] అగ్గిపరిచారికా ఉదకోరోహకా సోచేయ్యాని పఞ్ఞపేన్తి; తేసాహం సోచేయ్యాని రోచేమీ’’తి.

‘‘యథా కథం పన, చున్ద, బ్రాహ్మణా పచ్ఛాభూమకా కమణ్డలుకా సేవాలమాలికా అగ్గిపరిచారికా ఉదకోరోహకా సోచేయ్యాని పఞ్ఞపేన్తీ’’తి? ‘‘ఇధ, భన్తే, బ్రాహ్మణా పచ్ఛాభూమకా కమణ్డలుకా సేవాలమాలికా అగ్గిపరిచారికా ఉదకోరోహకా. తే సావకం [సావకే (స్యా. క.)] ఏవం సమాదపేన్తి – ‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, కాలస్సేవ [సకాలస్సేవ (స్యా.)] ఉట్ఠహన్తోవ [ఉట్ఠహన్తో (స్యా.), వుట్ఠహన్తోవ (పీ. క.)] సయనమ్హా పథవిం ఆమసేయ్యాసి; నో చే పథవిం ఆమసేయ్యాసి, అల్లాని గోమయాని ఆమసేయ్యాసి; నో చే అల్లాని గోమయాని ఆమసేయ్యాసి, హరితాని తిణాని ఆమసేయ్యాసి; నో చే హరితాని తిణాని ఆమసేయ్యాసి, అగ్గిం పరిచరేయ్యాసి; నో చే అగ్గిం పరిచరేయ్యాసి, పఞ్జలికో ఆదిచ్చం నమస్సేయ్యాసి; నో చే పఞ్జలికో ఆదిచ్చం నమస్సేయ్యాసి, సాయతతియకం ఉదకం ఓరోహేయ్యాసీ’తి. ఏవం ఖో, భన్తే, బ్రాహ్మణా పచ్ఛాభూమకా కమణ్డలుకా సేవాలమాలికా అగ్గిపరిచారికా ఉదకోరోహకా సోచేయ్యాని పఞ్ఞపేన్తి; తేసాహం సోచేయ్యాని రోచేమీ’’తి.

‘‘అఞ్ఞథా ఖో, చున్ద, బ్రాహ్మణా పచ్ఛాభూమకా కమణ్డలుకా సేవాలమాలికా అగ్గిపరిచారికా ఉదకోరోహకా సోచేయ్యాని పఞ్ఞపేన్తి, అఞ్ఞథా చ పన అరియస్స వినయే సోచేయ్యం హోతీ’’తి. ‘‘యథా కథం పన, భన్తే, అరియస్స వినయే సోచేయ్యం హోతి? సాధు మే, భన్తే, భగవా తథా ధమ్మం దేసేతు యథా అరియస్స వినయే సోచేయ్యం హోతీ’’తి.

‘‘తేన హి, చున్ద, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో చున్దో కమ్మారపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘తివిధం ఖో, చున్ద, కాయేన అసోచేయ్యం హోతి; చతుబ్బిధం వాచాయ అసోచేయ్యం హోతి; తివిధం మనసా అసోచేయ్యం హోతి.

‘‘కథఞ్చ, చున్ద, తివిధం కాయేన అసోచేయ్యం హోతి? ‘‘ఇధ, చున్ద, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి లుద్దో లోహితపాణి హతపహతే నివిట్ఠో అదయాపన్నో సబ్బపాణభూతేసు [పాణభూతేసు (క.)].

‘‘అదిన్నాదాయీ హోతి. యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా తం అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి.

‘‘కామేసుమిచ్ఛాచారీ హోతి. యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా [నత్థి సీ. స్యా. పీ. పోత్థకేసు] భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా [నత్థి సీ. స్యా. పీ. పోత్థకేసు] ధమ్మరక్ఖితా ససామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి, తథారూపాసు చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి. ఏవం ఖో, చున్ద, తివిధం కాయేన అసోచేయ్యం హోతి.

‘‘కథఞ్చ, చున్ద, చతుబ్బిధం వాచాయ అసోచేయ్యం హోతి? ఇధ, చున్ద, ఏకచ్చో ముసావాదీ హోతి. సభగ్గతో వా పరిసగ్గతో వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘ఏహమ్భో పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’తి [సో అజానం వా అహం జానామీతి, జానం వా అహం న జానామీతి, అపస్సం వా అహం పస్సామీతి, పస్సం వా అహం న పస్సామీతి (పీ. క.) ఏవముపరిపి], సో అజానం వా ఆహ ‘జానామీ’తి, జానం వా ఆహ ‘న జానామీ’తి; అపస్సం వా ఆహ ‘పస్సామీ’తి, పస్సం వా ఆహ ‘న పస్సామీ’తి [సో అజానం వా అహం జానామీతి, జానం వా అహం న జానామీతి, అపస్సం వా అహం పస్సామీతి, పస్సం వా అహం న పస్సామీతి (పీ. క.) ఏవముపరిపి]. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా సమ్పజానముసా భాసితా హోతి.

‘‘పిసుణవాచో హోతి. ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి సమగ్గానం వా భేత్తా [భేదాతా (క.)], భిన్నానం వా అనుప్పదాతా, వగ్గారామో వగ్గరతో వగ్గనన్దీ వగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘ఫరుసవాచో హోతి. యా సా వాచా అణ్డకా కక్కసా పరకటుకా పరాభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘సమ్ఫప్పలాపీ హోతి అకాలవాదీ అభూతవాదీ అనత్థవాదీ అధమ్మవాదీ అవినయవాదీ; అనిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి అకాలేన అనపదేసం అపరియన్తవతిం అనత్థసంహితం. ఏవం ఖో, చున్ద, చతుబ్బిధం వాచాయ అసోచేయ్యం హోతి.

‘‘కథఞ్చ, చున్ద, తివిధం మనసా అసోచేయ్యం హోతి? ఇధ, చున్ద, ఏకచ్చో అభిజ్ఝాలు హోతి. యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం తం అభిజ్ఝాతా [అభిజ్ఝితా (క.) మ. ని. ౧.౪౪౦ పస్సితబ్బం] హోతి – ‘అహో వత యం పరస్స తం మమస్సా’తి.

‘‘బ్యాపన్నచిత్తో హోతి పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో – ‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తు వా బజ్ఝన్తు వా ఉచ్ఛిజ్జన్తు వా వినస్సన్తు వా మా వా అహేసు’న్తి [మా వా అహేసుం ఇతి వా తి (సీ. పీ. క.)].

‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి విపరీతదస్సనో – ‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకటదుక్కటానం [నత్థేత్థ పాఠభేదో] కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. ఏవం ఖో, చున్ద, మనసా తివిధం అసోచేయ్యం హోతి.

‘‘ఇమే ఖో, చున్ద, దస అకుసలకమ్మపథా [అకుసలా కమ్మపథా (?)]. ఇమేహి ఖో, చున్ద, దసహి అకుసలేహి కమ్మపథేహి సమన్నాగతో కాలస్సేవ ఉట్ఠహన్తోవ సయనమ్హా పథవిం చేపి ఆమసతి, అసుచియేవ హోతి; నో చేపి పథవిం ఆమసతి, అసుచియేవ హోతి.

‘‘అల్లాని చేపి గోమయాని ఆమసతి, అసుచియేవ హోతి; నో చేపి అల్లాని గోమయాని ఆమసతి, అసుచియేవ హోతి.

‘‘హరితాని చేపి తిణాని ఆమసతి, అసుచియేవ హోతి; నో చేపి హరితాని తిణాని ఆమసతి, అసుచియేవ హోతి.

‘‘అగ్గిం చేపి పరిచరతి, అసుచియేవ హోతి, నో చేపి అగ్గిం పరిచరతి, అసుచియేవ హోతి.

‘‘పఞ్జలికో చేపి ఆదిచ్చం నమస్సతి, అసుచియేవ హోతి; నో చేపి పఞ్జలికో ఆదిచ్చం నమస్సతి, అసుచియేవ హోతి.

‘‘సాయతతియకం చేపి ఉదకం ఓరోహతి, అసుచియేవ హోతి; నో చేపి సాయతతియకం ఉదకం ఓరోహతి, అసుచియేవ హోతి. తం కిస్స హేతు? ఇమే, చున్ద, దస అకుసలకమ్మపథా అసుచీయేవ [అసుచిచ్చేవ (స్యా.)] హోన్తి అసుచికరణా చ.

‘‘ఇమేసం పన, చున్ద, దసన్నం అకుసలానం కమ్మపథానం సమన్నాగమనహేతు నిరయో పఞ్ఞాయతి, తిరచ్ఛానయోని పఞ్ఞాయతి, పేత్తివిసయో పఞ్ఞాయతి, యా వా [యా చ (క.)] పనఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియో [దుగ్గతి హోతి (స్యా. క.)].

‘‘తివిధం ఖో, చున్ద, కాయేన సోచేయ్యం హోతి; చతుబ్బిధం వాచాయ సోచేయ్యం హోతి; తివిధం మనసా సోచేయ్యం హోతి.

‘‘కథం, చున్ద, తివిధం కాయేన సోచేయ్యం హోతి? ఇధ, చున్ద, ఏకచ్చో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి నిహితదణ్డో నిహితసత్థో, లజ్జీ దయాపన్నో, సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి.

‘‘అదిన్నాదానం పహాయ, అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి. యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా, న తం అదిన్నం [తం నాదిన్నం (క. సీ., మ. ని. ౧.౪౪౧)] థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి.

‘‘కామేసుమిచ్ఛాచారం పహాయ, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో హోతి యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా ససామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి, తథారూపాసు న చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి. ఏవం ఖో, చున్ద, తివిధం కాయేన సోచేయ్యం హోతి.

‘‘కథఞ్చ, చున్ద, చతుబ్బిధం వాచాయ సోచేయ్యం హోతి? ఇధ, చున్ద, ఏకచ్చో ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి. సభగ్గతో వా పరిసగ్గతో వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘ఏహమ్భో పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’తి, సో అజానం వా ఆహ ‘న జానామీ’తి, జానం వా ఆహ ‘జానామీ’తి, అపస్సం వా ఆహ ‘న పస్సామీ’తి, పస్సం వా ఆహ ‘పస్సామీ’తి. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా న సమ్పజానముసా భాసితా హోతి.

‘‘పిసుణం వాచం పహాయ, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి – న ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, న అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా సహితానం వా అనుప్పదాతా సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘ఫరుసం వాచం పహాయ, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి. యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘సమ్ఫప్పలాపం పహాయ, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ; నిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం. ఏవం ఖో, చున్ద, చతుబ్బిధం వాచాయ సోచేయ్యం హోతి.

‘‘కథఞ్చ, చున్ద, తివిధం మనసా సోచేయ్యం హోతి? ఇధ, చున్ద, ఏకచ్చో అనభిజ్ఝాలు హోతి. యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం తం అనభిజ్ఝితా హోతి – ‘అహో వత యం పరస్స తం మమస్సా’తి.

‘‘అబ్యాపన్నచిత్తో హోతి అప్పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో – ‘ఇమే సత్తా అవేరా హోన్తు [ఇదం పదం సీ. స్యా. పీ. పోత్థకేసు నత్థి, తథా మ. ని. ౧.౪౪౧] అబ్యాపజ్జా, అనీఘా సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’తి.

‘‘సమ్మాదిట్ఠికో హోతి అవిపరీతదస్సనో – ‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకటదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో, అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా, అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. ఏవం ఖో, చున్ద, తివిధం మనసా సోచేయ్యం హోతి.

‘‘ఇమే ఖో, చున్ద, దస కుసలకమ్మపథా. ఇమేహి ఖో, చున్ద, దసహి కుసలేహి కమ్మపథేహి సమన్నాగతో కాలస్సేవ ఉట్ఠహన్తోవ సయనమ్హా పథవిం చేపి ఆమసతి, సుచియేవ హోతి; నో చేపి పథవిం ఆమసతి, సుచియేవ హోతి.

‘‘అల్లాని చేపి గోమయాని ఆమసతి, సుచియేవ హోతి; నో చేపి అల్లాని గోమయాని ఆమసతి, సుచియేవ హోతి.

‘‘హరితాని చేపి తిణాని ఆమసతి, సుచియేవ హోతి; నో చేపి హరితాని తిణాని ఆమసతి, సుచియేవ హోతి.

‘‘అగ్గిం చేపి పరిచరతి, సుచియేవ హోతి; నో చేపి అగ్గిం పరిచరతి, సుచియేవ హోతి.

‘‘పఞ్జలికో చేపి ఆదిచ్చం నమస్సతి, సుచియేవ హోతి; నో చేపి పఞ్జలికో ఆదిచ్చం నమస్సతి, సుచియేవ హోతి.

‘‘సాయతతియకం చేపి ఉదకం ఓరోహతి, సుచియేవ హోతి; నో చేపి సాయతతియకం ఉదకం ఓరోహతి, సుచియేవ హోతి. తం కిస్స హేతు? ఇమే, చున్ద, దస కుసలకమ్మపథా సుచీయేవ హోన్తి సుచికరణా చ.

‘‘ఇమేసం పన, చున్ద, దసన్నం కుసలానం కమ్మపథానం సమన్నాగమనహేతు దేవా పఞ్ఞాయన్తి, మనుస్సా పఞ్ఞాయన్తి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి సుగతియో’’తి [సుగతి హోతీతి (స్యా.), సుగతి హోతి (క.)].

ఏవం వుత్తే చున్దో కమ్మారపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. దసమం.