3. ஸமாஸகண்ட³

ஸமாஸலக்க²ணாதி³

202. நாமானம் ஸமாஸோ யுத்தத்தோ²த்யதி⁴காரோ. ஸமாஸோதி பி⁴ன்னத்தா²னம் பதா³ன மேகத்த²தா. யுத்தத்தோ²தி அஞ்ஞமஞ்ஞஸம்ப³ந்த⁴த்தோ².

விபா⁴ஸாத்யதி⁴காதப்³ப³ம் வாக்யத்த²ம்.

கம்மதா⁴ரயஸமாஸ

203. ‘‘மஹந்தோ ச ஸோ வீரோ சா’’தி வாக்யே –

த்³விபதே³ துல்யாதி⁴கரணே கம்மதா⁴ரயோ.

பி⁴ன்னப்பவத்தினிமித்தா ஸத்³தா³ ஏகஸ்மிம் வத்து²னி பவத்தா துல்யாதி⁴கரணா, விஸேஸனவிஸேஸஸ்ஸபூ⁴தா ஸமானாதி⁴கரணா த்³வே பதா³ யதா³ ஸமஸ்யந்தே, ததா³ ஸோ ஸமாஸோ கம்மதா⁴ரயோ

நாம, இத⁴ வா ஸமாஸஸுத்தானி ஸஞ்ஞாத்³வாரேன ஸமாஸவிதா⁴யகானி.

அக்³க³ஹிதவிஸேஸனா பு³த்³தி⁴ விஸேஸ்ஸம்ஹி ந உப்பஜ்ஜதீதி விஸேஸனம் புப்³ப³ம் ஹோதி, ஸமாஸேனேவ துல்யாதி⁴கரணத்தஸ்ஸ வுத்தத்தா தப்பகாஸனத்த²ம் பயுத்தா ஸமாஸதோ அதிரித்தா ச ஸோ இச்சேதே ‘‘வுத்தட்டா²னமப்பயோகோ³’’தி ஞாயா நப்பயுஜ்ஜந்தே. ஏவமஞ்ஞத்ர.

தேஸம் விப⁴த்தியோ லோபா ச.

தேஸம் யுத்தத்தா²னம் ஸமாஸானம் புப்³பு³த்தரபதா³னம் விப⁴த்தீ லுப்யந்தே, சகாரேன க்வசி ந.

ததோ மஹந்த வீர இதி ச ரூபப்பஸங்கே³ –

பகதி சஸ்ஸ ஸரந்தஸ்ஸ.

விப⁴த்தீஸு லுத்தாஸு ஸரந்தஸ்ஸ புப்³ப³பூ⁴தஸ்ஸ, பரபூ⁴தஸ்ஸ ச அஸ்ஸ ஸமாஸபத³ஸ்ஸ பகதி ஹோதீதீஹ லுத்தாகாரா புனானீயந்தே.

ததோ மஹந்த வீரஇதி டி²தே –

‘‘மஹதம் மஹா துல்யாதி⁴கரணே பதே³’’தி மஹந்தஸ்ஸ மஹா.

தத்³தி⁴த ஸமாஸ கிதகா நாமம்வாதவேதுனாதீ³ஸு ச.

தத்³தி⁴தாத³யோ நாமம் இவ த³ட்ட²ப்³பா³ தவேப்பபு⁴திபச்சயே வஜ்ஜேத்வா.

ததோ வத்திச்சா²ய ஸ்யாதி³. மஹாவீரோ, மஹாவீராஇச்சாதி³.

204. கம்மதா⁴ரயோ த்³வந்தோ³ ச, தப்புரிஸோ ச லாபி⁴னோ.

தயோ பரபதே³ லிங்க³ம், ப³ஹுப்³பீ³ஹி பத³ந்தரே.

205. ரத்தா ச ஸா படீ சாதி ரத்தபடீ, மஹந்தீ ச ஸா ஸத்³தா⁴ சாதி மஹாஸத்³தா⁴. ஏத்த² ‘‘கம்மதா⁴ரயஸஞ்ஞே சே’’தி புப்³ப³பதே³ புமேவ கதே ஆஈபச்சயானம் நிவுத்தி.

206. நீலஞ்ச தம் உப்பலஞ்சாதி நீலுப்பலம், ஸத்தீ²வ ஸத்தி², ஸத்தி² ச ஸா ஸாமா சாதி ஸத்தி²ஸாமா. முக²மேவ சந்தோ³ முக²சந்தோ³.

விஸேஸனவிஸேஸ்ஸானம் யதே²ச்ச²த்தா க்வசி விஸேஸனம் பரம் ஹோதி, க²த்தியபூ⁴தோஇச்சாதி³, இச்சா² ச யதா²தந்தி.

உபே⁴ தப்புரிஸ ஸமாஸ

207. நஸத்³தா³ ஸி, தஸ்ஸ லோபோ. ந ஸுரோ அஸுரோ.

ஏத்த² கம்மதா⁴ரயே கதே – ‘‘உபே⁴ தப்புரிஸா’’தி தப்புரிஸஸஞ்ஞா. ‘‘அத்தன்னஸ்ஸ தப்புரிஸே’’தி நஸ்ஸ அ. ந அஸ்ஸோ அனஸ்ஸோ. ஏத்த² ‘‘ஸரே அன’’தி நஸ்ஸ அன.

208. ‘‘நாமானம் ஸமாஸோ’’தி ஸுத்தே த்³விதா⁴கதே அயுத்தத்தா²னம்பி க்வசி ஸமாஸோ. ந புன கே³ய்யா அபுனகே³ய்யா கா³தே²த்யாதி³. ஏத்த² கே³ய்யேன ஸம்ப³ந்தோ⁴ ந-ஸத்³தோ³ அயுத்தத்தே²னாபி புனேன யோக³விபா⁴க³ப³லா ஸமஸ்யதே.

தி³கு³ஸமாஸ

209. தயோ லோகா ஸமாஹடா திலோகம்.

ஏத்த² ‘‘ஸங்க்²யாபுப்³போ³ தி³கூ³’’தி கம்மதா⁴ரயஸ்ஸ தி³கு³ஸஞ்ஞா. ‘தி³கு³ஸ்ஸேகத்தம்’’தி ஏகத்தம், நபும்ஸகத்தஞ்ச.

ஸுத்³த⁴தப்புரிஸஸமாஸ

210. தப்புரிஸா த்வேவ.

அமாத³யோ பரபதே³ஹி.

து³தியந்தாத³யோ பரபதே³ஹி நாமேஹி யதா³ ஸமஸ்யந்தே, ததா³ ஸோ ஸமாஸோ தப்புரிஸோ நாம.

கா³மம் க³தோ கா³மக³தோ.

‘‘பஸ்ஸ வாஸிட்ட² கா³மம், க³தோ திஸ்ஸோ ஸாவத்தி²ம்’’த்ய த்ராயுத்தத்த²தாய ந ஸமாஸோ. ததா² ஞ்ஞத்ர ஞேய்யம்.

211. ரஞ்ஞா ஹதோ ராஜஹதோ.

கிச்சந்தேஹி பீ⁴யோ அதி⁴கத்த²வசனே.

தப்³ப³, அனீய, ண்ய, தேய்ய, ரிச்சப்பச்சயா கிச்சா. து²தினிந்த³த்த²மஜ்ஜா²ரோபிதத்த²ம் வசனம் அதி⁴கத்த²வசனம். ஸோணலேய்யோ கூபோஇச்சாதி³. ஸோணேஹி யதா² லிய்ஹதே, ததா² புண்ணத்தா து²தி. தேஹி உச்சி²ட்ட²த்தா நிந்தா³ ச.

த³தி⁴னா உபஸித்தம் போ⁴ஜனம் த³தி⁴போ⁴ஜனம், ஸமாஸபதே³னேவ உபஸித்தக்ரியாய கத²னா நத்தே²த்தா²யுத்தத்த²தா. உபஸித்தஸத்³தா³ப்பயோகோ³ புப்³பே³வ.

212. கரணே து-அஸினா கலஹோ அஸிகலஹோ.

213. பு³த்³த⁴ஸ்ஸ தே³ய்யம் பு³த்³த⁴த்³தே³ய்யம், பரஸ்ஸபத³ம், ஏத்த² விப⁴த்யலோபோ. ஏவம் அத்தனோபத³மிச்சாதி³.

214. சோரஸ்மா ப⁴யம் சோரப⁴யம். ஏவம் ப³த்³த⁴னமுத்தோச்சாதி³.

215. ரஞ்ஞோ புத்தோ ராஜபுத்தோ.

‘‘ப்³ராஹ்மணஸ்ஸ கண்ஹா த³ந்தா’’ இச்சத்ர த³ந்தாபேக்கா² ச²ட்டீ²தி கண்ஹேன ஸம்ப³ந்தா⁴பா⁴வா ந ஸமாஸோ. யதா³ து கண்ஹா ச தே த³ந்தா சேதி கம்மதா⁴ரயோ, ததா³ ச²ட்டீ² கண்ஹத³ந்தாபேக்கா²தி ப்³ராஹ்மணகண்ஹத³ந்தாதி ஸமாஸோ ஹோதேவ.

216. ‘‘ரஞ்ஞோ மாக³த⁴ஸ்ஸ த⁴ன’’ ந்த்யத்ர ரஞ்ஞோதி ச²ட்டீ² த⁴ன மபேக்க²தே, ந மாக³த⁴ம். ராஜா ஏவ மாக³த⁴ஸத்³தே³ன வுச்சதேதி பே⁴தா³பா⁴வா ஸம்ப³ந்தா⁴பா⁴வோதி துல்யாதி⁴கரணேன மாக³தே⁴ன ஸஹ ராஜா ந ஸமஸ்யதே. த்³விட்டோ² ஹி ஸம்ப³ந்தோ⁴.

ரஞ்ஞோ அஸ்ஸோ புரிஸோ சே’’ த்ய த்ர ரஞ்ஞோ அஸ்ஸோ, ரஞ்ஞோ புரிஸோ தி ச பச்சேகம் ஸம்ப³ந்த⁴தோ ஸாபேக்க²தா அத்தீ²தி ந ஸமாஸோ. ‘‘அஸ்ஸோ ச புரிஸோ சா’’தி த்³வந்தே³ கதே து ராஜஸ்ஸபுரிஸாதி ஹோதேவ, அஞ்ஞானபேக்க²த்தா.

‘‘ரஞ்ஞோ க³ருபுத்தோ’’ இச்சத்ர ராஜாபேக்கி²னோபி க³ருனோ

புத்தேன ஸஹ ஸமாஸோ, க³மகத்தா. க³மகத்தம்பி ஸமாஸஸ்ஸ நிப³ந்த⁴னம். தத்த² க³ருனோ புத்தோதி விக்³க³ஹோ, ஏவமஞ்ஞத்ர.

217. ரூபே ஸஞ்ஞா ரூபஸஞ்ஞா.

க்வசி நிந்தா³யம் - கூபே மண்டூ³கோ விய கூபமண்டூ³கோ. ஏவம் நக³ரகாகோ இச்சாதி³. அத்ரோபமாய நிந்தா³ க³ம்யதே.

அந்தேவாஸிகோ த்யாதோ³ விப⁴த்த்யலோபோ.

ப³ஹுப்³பீ³ஹிஸமாஸ

218. அஞ்ஞபத³த்தே²ஸு ப³ஹுப்³பீ³ஹி.

அப்பட²மந்தான மஞ்ஞேஸம் பதா³னம் அத்தே²ஸு த்³வே வா ப³ஹூனி வா நாமானி யதா³ ஸமஸ்யந்தே, ததா³ ஸோ ஸமாஸோ ப³ஹுப்³பீ³ஹி நாம.

ஆக³தா ஸமணா யம் ஸா ஆக³தஸமணோ, விஹாரோ.

219. ஜிதானி இந்த்³ரியானி யேன ஸோ ஜிதிந்த்³ரியோ, ப⁴க³வா. ஆஹிதோ அக்³கி³ யேன ஸோ ஆஹிதக்³கி³. அக்³யாஹிதோ வாத்யாதோ³ யதே²ச்ச²ம் விஸேஸனஸ்ஸ பரதா.

220. கரணே து-சி²ன்னோ ருக்கோ² யேன ஸோ சி²ன்னருக்கோ², ப²ரஸு.

221. தி³ன்னோ ஸுங்கோ யஸ்ஸ ஸோ தி³ன்னஸுங்கோ, ராஜா.

222. நிக்³க³தா ஜனா யஸ்மா ஸோ நிக்³க³தஜனோ, கா³மோ.

223. த³ஸ ப³லானி யஸ்ஸ ஸோ த³ஸப³லோ, ப⁴க³வா. நத்தி² ஸமோ யஸ்ஸ ஸோ அஸமோ. ஏத்த² ‘‘அத்தன்னஸ்ஸா’’தி யோக³விபா⁴கே³ன நஸ்ஸ அ.

பஹூதா ஜிவ்ஹா யஸ்ஸ ஸோ பஹூதஜிவ்ஹோ, மஹந்தீ பஞ்ஞா யஸ்ஸ ஸோ மஹாபஞ்ஞோ. த்³வீஸு ‘‘இத்தி²யம்பா⁴ஸிதபுமித்தீ²புமாவ சே’’தி பும்பா⁴வாதிதே³ஸா புப்³பு³த்தரபதே³ஸு ஆஈப்பச்சயானமபா⁴வோ.

224. ‘‘க்வசி ஸமாஸந்தக³தானமகாரந்தோ’’தி அந்தஸ்ஸ அத்தம். காரக்³க³ஹணேன ஆ இ ச. இத்தி²யமிவண்ணந்தா, த்வந்தேஹி ச கப்பச்சயோபி. யதா² - விஸாலம் அக்கி² யஸ்ஸ ஸோ விஸாலக்கோ², பச்சக்க²த⁴ம்மா, ஸிலோபோ. ஸோப⁴னோ க³ந்தோ⁴ யஸ்ஸ ஸோ ஸுக³ந்தி⁴. ப³ஹுகந்திகோ, ப³ஹுனதி³கோ, ஸமுத்³தோ³. ஏத்த² யதா³தி³னா ரஸ்ஸோ. ப³ஹுகத்துகோ. மத்தா ப³ஹவோ மாதங்கா³ யஸ்மிம் தம் மத்தப³ஹுமாதங்க³ம், வனம்.

துல்யாதி⁴கரணோ.

225. ஸுவண்ணஸ்ஸ விய வண்ணோ யஸ்ஸ ஸோ ஸுவண்ணவண்ணோ. வஜிரம் பாணிம்ஹி யஸ்ஸ ஸோ வஜிரபாணி. உரஸி லோமானி யஸ்ஸ ஸோ உரஸிலோமோ. ஏத்த² விப⁴த்யலோபோ.

‘‘அத்தே²ஸூ’’தி ப³ஹுத்தக்³க³ஹணேன க்வசி பட²மந்தானம்பி. ஸஹ ஹேதுனா யோ வத்ததே ஸோ ஸஹேதுகோ, ‘‘யதா³’’ தி³னா ஸஹஸ்ஸ ஸோ.

226. ஸத்த வா அட்ட² வா ஸத்தட்ட², மாஸா, ஏத்த²ஞ்ஞபத³த்தோ² வா ஸத்³த³ஸ்ஸத்தோ². த³க்கி²ணஸ்ஸா ச புப்³ப³ஸ்ஸா ச தி³ஸாய யம் அந்தராலம், ஸா த³க்கி²ணபுப்³பா³, தி³ஸா.

பி⁴ன்னாதி⁴கரணோ.

அப்பட²மந்தானந்தி கிம், தே³ஸிதோ பு³த்³தே⁴ன யோ த⁴ம்மோ.

த்³வந்த³ஸமாஸ

227. நாமானம் ஸமுச்சயோ த்³வந்தோ³.

ஸமுச்சயோ, தி பிண்டீ³கரணம் ஏகவிப⁴த்திகானம் நாமானம் யோ ஸமுச்சயோ, ஸோ த்³வந்தோ³ நாம, இத³ம் ஸுத்தம் ப³ஹுவசனவிஸயம்.

சந்தோ³ ச ஸூரியோ ச சந்த³ஸூரியா. திட்ட²ந்தி த்யாதி³-

க்ரியாஸம்ப³ந்த⁴ஸாமஞ்ஞதோ அத்தே²த்தா²பேகத்த²தா, ஏவம் நரனாரியோ, அக்க²ரபதா³னி.

228. ததா² த்³வந்தே³ பாணி துரிய யோக்³க³ ஸேனங்க³ கு²த்³த³ஜந்துக விவித⁴ விருத்³த⁴ விஸபா⁴க³த்தா²தீ³னஞ்ச.

விவிதே⁴னாகாரேன விருத்³தா⁴ விவித⁴விருத்³தா⁴, ஸபா⁴கா³ ஸதி³ஸா, விவிதா⁴ ச தே ஸபா⁴கா³ சேதி விஸபா⁴கா³. யதா² தி³கு³ஸமாஸே, ததா² த்³வந்தே³ பாண்யங்க³த்தா²தீ³னம் ஏகத்தம், நபும்ஸகத்தஞ்ச ஹோதி.

சக்கு²ஸோதம், கீ³தவாதி³தம், யுக³னங்க³லம், ஹத்த²ஸ்ஸம், அஸிசம்மம், ட³ம்ஸமகஸம், கோகாலூகம்.

நாமரூபம், நாமம் நமனலக்க²ணம், ரூபம் ருப்பனலக்க²ணம். ஏவமேதே த⁴ம்மா லக்க²ணதோ விவிதா⁴, பரமத்த²தோ ஸபா⁴கா³ ச.

ஆதி³ஸத்³தே³னாஞ்ஞத்தா²பி. யதா² - பி⁴ன்னலிங்கா³னம் - இத்தி²புமம். யதா³தி³னா ரஸ்ஸோ, தா³ஸிதா³ஸம், பத்தசீவரம். க³ங்கா³ஸோணம்.

ஸங்க்²யாபரிமாணானம் - திகசதுக்கம்.

ஸிப்பீனம் - வேணரத²காரம்.

லுத்³த³கானம் - ஸாகுந்திக மாக³விகம்.

அப்பாணிஜாதீனம் - ஆரஸத்தி².

ஏகஜ்ஜா²யனப்³ராஹ்மணானம் - கட²காலாபம் இச்சாதி³.

229. விபா⁴ஸா ருக்க² திண பஸு த⁴ன த⁴ஞ்ஞ ஜனபதா³தீ³னஞ்ச.

த்³வந்தே³ ருக்கா²தீ³னம் ஏகத்தம் நபும்ஸகத்தஞ்ச வா ஹோதி.

த⁴வக²தி³ரம், த⁴வக²தி³ரா, முஞ்ஜபப்³ப³ஜம், முஞ்ஜபப்³ப³ஜா, அஜேளகம், அஜேளகா, ஹிரஞ்ஞஸுவண்ணம், ஹிரஞ்ஞஸுவண்ணானி, ஸாலியவம், ஸாலியவா.

காஸிகோஸலம் காஸிகோஸலா.

ஆதி³ஸத்³தே³ன அஞ்ஞேஸுபி வா. யதா² – நிச்சவிரோதீ⁴னமத்³த³ப்³பா³னம் - குஸலாகுஸலம், குஸலாகுஸலானி.

ஸகுணீனம் - ப³கப³லாகம், ப³கப³லாகா.

ப்³யஞ்ஜனானம் - த³தி⁴க⁴தம், த³தி⁴க⁴தானி.

தி³ஸானம் - புப்³பா³பரம், புப்³பா³பரா இச்சாதி³.

அப்³யயீபா⁴வஸமாஸ

230. அதி⁴ஸத்³தா³ ஸ்மிம், தஸ்ஸ லோபோ. அதி⁴ஸத்³தே³ன துல்யாதி⁴கரணத்தா இத்தி²ஸத்³தா³பிஸ்மிம். நிச்சஸமாஸத்தா ஆதா⁴ரபூ⁴தாயமித்தி²யந்தி பத³ந்தரேன விக்³க³ஹோ. அதி⁴ இத்தி²யந்தி டி²தே –

உபஸக்³க³னிபாதபுப்³ப³கோ அப்³யயீபா⁴வோ.

உபஸக்³கா³தி³புப்³ப³கோ ஸத்³தோ³ விப⁴த்யத்தா²தீ³ஸு ஸமாஸோ ஹோதி, அப்³யயீபா⁴வஸஞ்ஞோ ச.

‘‘ஸோ நபும்ஸகலிங்கோ³’’தி அப்³யயீபா⁴வோ நபும்ஸகலிங்கோ³, யதா³தி³னா ஏகவசனோ ச.

‘‘ஸரோ ரஸ்ஸோ நபும்ஸகே’’தி ரஸ்ஸோ.

அஞ்ஞஸ்மா லோபோ ச.

அனகாரந்தா அப்³யயீபா⁴வா பரா ஸப்³பா³ விப⁴த்தீ லுஜ்ஜரே. அதி⁴த்தி², விப⁴த்தீனமத்தோ² ஆதா⁴ராதி³.

இதா⁴தி⁴ஸத்³தோ³ ஆதா⁴ரேவத்ததே, அதி⁴த்தி²இச்சேதம் பத³ம் இத்தி²ய மிச்சேதமத்த²ம் வத³தி.

ஸமீபம் நக³ரஸ்ஸ உபனக³ரம். ‘‘அம்விப⁴த்தீனமகாரந்தப்³யயீபா⁴வா’’தி விப⁴த்தீனம் க்வசி அம்.

க்வசீதி கிம். உபனக³ரே.

அபா⁴வோ மக்கி²கானம் நிம்மக்கி²கம் ரஸ்ஸோ. அனுபுப்³போ³ தே²ரானம் அனுதே²ரம், அனதிக்கம்ம ஸத்திம் யதா²ஸத்தி.

யே யே பு³ட்³டா⁴ யதா²பு³ட்³ட⁴ம், விச்சா²யம்.

யத்தகோ பரிச்சே²தோ³ ஜீவஸ்ஸ யாவஜீவம், அவதா⁴ரணே.

ஆ பப்³ப³தா கே²த்தம் ஆபப்³ப³தம் கே²த்தம், மரியாதா³யம், வஜ்ஜமானா ஸீமா மரியாதா³, பப்³ப³தம் வினாத்யத்தோ².

ஆ ஜலந்தா ஸீதம் ஆஜலந்தம் ஸீதம், அபி⁴விதி⁴ம்ஹி, க³ய்ஹமானா ஸீமா அபி⁴விதி⁴, ஜலந்தேன ஸஹேத்யத்தோ².

ஆஸத்³த³யோகே³ ‘‘தா⁴துனாமா’’தி³னா அபாதா³னவிதா⁴னேனேவ வாக்யம்பி ஸித்³த⁴ம். ததா²ஞ்ஞத்ர.

231. ‘‘உத்தமோ வீரோ பவீரோ’’ இச்சாதோ³ பன புப்³ப³பத³த்த²ப்பதா⁴னத்தாபா⁴வாப்³யயீபா⁴வாபா⁴வோ கம்மதா⁴ரயோஏவ. ஏவம் விஸிட்டோ² த⁴ம்மோ அபி⁴த⁴ம்மோ. குச்சி²தம் அன்னம் கத³ன்னம். ஏத்த்த² ‘‘கத³ குஸ்ஸா’’தி ஸரே குஸ்ஸ கதா³தே³ஸோ.

அப்பகம் லவணம் காலவணம், ஏத்த² ‘‘காப்பத்தே²ஸு சா’’தி குஸ்ஸ கா, ப³ஹுவசனேனாஞ்ஞத்ராபி க்வசி. குச்சி²தோ புரிஸோ காபுரிஸோ, குபுரிஸோ வா, ஏவமஸுராதி³.

புப்³ப³பரூப⁴யமஞ்ஞபத³த்த² - ப்பதா⁴னாப்³யயீபா⁴வ ஸமாஸோ;

கம்மதா⁴ரயக தப்புரிஸா த்³வே, த்³வேந்தோ³ ச ப³ஹுப்³பீ³ஹி ச ஞேய்யா.

ஸமாஸோ.