1. මුසාවාදසික්ඛාපදං

ඉමෙ ඛො පනායස්මන්තො ද්වෙනවුති පාචිත්තියා

ධම්මා උද්දෙසං ආගච්ඡන්ති.

1. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන හත්ථකො සක්‍යපුත්තො වාදක්ඛිත්තො හොති. සො තිත්ථියෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො අවජානිත්වා පටිජානාති, පටිජානිත්වා අවජානාති, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති, සම්පජානමුසා භාසති, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙති. තිත්ථියා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාම හත්ථකො සක්‍යපුත්තො අම්හෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො අවජානිත්වා පටිජානිස්සති, පටිජානිත්වා අවජානිස්සති, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරිස්සති, සම්පජානමුසා භාසිස්සති, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙස්සතී’’ති!

අස්සොසුං ඛො භික්ඛූ තෙසං තිත්ථියානං උජ්ඣායන්තානං ඛිය්‍යන්තානං විපාචෙන්තානං. අථ ඛො තෙ භික්ඛූ යෙන හත්ථකො සක්‍යපුත්තො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා හත්ථකං සක්‍යපුත්තං එතදවොචුං – ‘‘සච්චං කිර ත්වං, ආවුසො හත්ථක, තිත්ථියෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො අවජානිත්වා පටිජානාසි, පටිජානිත්වා අවජානාසි, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරසි, සම්පජානමුසා භාසසි, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙසී’’ති? ‘‘එතෙ ඛො, ආවුසො, තිත්ථියා නාම යෙන කෙනචි ජෙතබ්බා; නෙව තෙසං ජයො දාතබ්බො’’ති. යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා…පෙ… තෙ උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාම හත්ථකො සක්‍යපුත්තො තිත්ථියෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො අවජානිත්වා පටිජානිස්සති, පටිජානිත්වා අවජානිස්සති, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරිස්සති, සම්පජානමුසා භාසිස්සති, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙස්සතී’’ති!

අථ ඛො තෙ භික්ඛූ හත්ථකං සක්‍යපුත්තං අනෙකපරියායෙන විගරහිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අථ ඛො භගවා එතස්මිං නිදානෙ එතස්මිං පකරණෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා හත්ථකං සක්‍යපුත්තං පටිපුච්ඡි – ‘‘සච්චං කිර ත්වං, හත්ථක, තිත්ථියෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො අවජානිත්වා පටිජානාසි, පටිජානිත්වා අවජානාසි, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරසි, සම්පජානමුසා භාසසි, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙසී’’ති? ‘‘සච්චං, භගවා’’ති. විගරහි බුද්ධො භගවා…පෙ… කථඤ්හි නාම ත්වං, මොඝපුරිස, තිත්ථියෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො අවජානිත්වා පටිජානිස්සසි, පටිජානිත්වා අවජානිස්සසි, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරිස්සසි, සම්පජානමුසා භාසිස්සසි, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදෙස්සසි! නෙතං, මොඝපුරිස, අප්පසන්නානං වා පසාදාය…පෙ… එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථ –

2. ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තිය’’න්ති.

3. සම්පජානමුසාවාදො නාම විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස වාචා, ගිරා, බ්‍යප්පථො, වචීභෙදො, වාචසිකා විඤ්ඤත්ති, අට්ඨ අනරියවොහාරා – අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙති, අස්සුතං සුතං මෙති, අමුතං මුතං මෙති, අවිඤ්ඤාතං විඤ්ඤාතං මෙති, දිට්ඨං අදිට්ඨං මෙති, සුතං අස්සුතං මෙති, මුතං අමුතං මෙති, විඤ්ඤාතං අවිඤ්ඤාතං මෙති.

අදිට්ඨං නාම න චක්ඛුනා දිට්ඨං. අස්සුතං නාම න සොතෙන සුතං. අමුතං නාම න ඝානෙන ඝායිතං, න ජිව්හාය සායිතං, න කායෙන ඵුට්ඨං. අවිඤ්ඤාතං නාම න මනසා විඤ්ඤාතං. දිට්ඨං නාම චක්ඛුනා දිට්ඨං. සුතං නාම සොතෙන සුතං. මුතං නාම ඝානෙන ඝායිතං, ජිව්හාය සායිතං, කායෙන ඵුට්ඨං. විඤ්ඤාතං නාම මනසා විඤ්ඤාතං.

4. තීහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති.

චතූහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති, විනිධාය දිට්ඨිං.

පඤ්චහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති, විනිධාය දිට්ඨිං, විනිධාය ඛන්තිං.

ඡහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති, විනිධාය දිට්ඨිං, විනිධාය ඛන්තිං, විනිධාය රුචිං.

සත්තහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස’’ – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති, විනිධාය දිට්ඨිං, විනිධාය ඛන්තිං, විනිධාය රුචිං, විනිධාය භාවං.

5. තීහාකාරෙහි ‘‘අස්සුතං සුතං මෙ’’ති…පෙ… අමුතං මුතං මෙති…පෙ… අවිඤ්ඤාතං විඤ්ඤාතං මෙති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති.

චතූහාකාරෙහි…පෙ… පඤ්චහාකාරෙහි…පෙ… ඡහාකාරෙහි…පෙ… සත්තහාකාරෙහි ‘‘අවිඤ්ඤාතං විඤ්ඤාතං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිතන්ති, විනිධාය දිට්ඨිං, විනිධාය ඛන්තිං, විනිධාය රුචිං, විනිධාය භාවං.

6. තීහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨඤ්ච මෙ සුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨඤ්ච මෙ මුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි ‘‘අදිට්ඨං දිට්ඨඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස …පෙ… තීහාකාරෙහි අදිට්ඨං ‘‘දිට්ඨඤ්ච මෙ සුතඤ්ච මුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අදිට්ඨං ‘‘දිට්ඨඤ්ච මෙ සුතඤ්ච විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අදිට්ඨං ‘‘දිට්ඨඤ්ච මෙ සුතඤ්ච මුතඤ්ච විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

තීහාකාරෙහි අස්සුතං ‘‘සුතඤ්ච මෙ මුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අස්සුතං ‘‘සුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අස්සුතං ‘‘සුතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි අස්සුතං ‘‘සුතඤ්ච මෙ මුතඤ්ච විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අස්සුතං ‘‘සුතඤ්ච මෙ මුතඤ්ච දිට්ඨඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අස්සුතං ‘‘සුතඤ්ච මෙ මුතඤ්ච විඤ්ඤාතඤ්ච දිට්ඨඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

තීහාකාරෙහි අමුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අමුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අමුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ සුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි අමුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්ච දිට්ඨඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අමුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්ච සුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අමුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්ච දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

තීහාකාරෙහි අවිඤ්ඤාතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අවිඤ්ඤාතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ සුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අවිඤ්ඤාතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ මුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි අවිඤ්ඤාතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අවිඤ්ඤාතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච මුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි අවිඤ්ඤාතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්ච මුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

7. තීහාකාරෙහි දිට්ඨං ‘‘අදිට්ඨං මෙ’’ති…පෙ… සුතං ‘‘අස්සුතං මෙ’’ති…පෙ… මුතං ‘‘අමුතං මෙ’’ති…පෙ… විඤ්ඤාතං ‘‘අවිඤ්ඤාතං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

8. තීහාකාරෙහි දිට්ඨං ‘‘සුතං මෙ’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි දිට්ඨං ‘‘මුතං මෙ’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි දිට්ඨං ‘‘විඤ්ඤාතං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි දිට්ඨං ‘‘සුතඤ්ච මෙ මුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි දිට්ඨං ‘‘සුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි දිට්ඨං ‘‘සුතඤ්ච මෙ මුතඤ්ච විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

තීහාකාරෙහි සුතං ‘‘මුතං මෙ’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි සුතං ‘‘විඤ්ඤාතං මෙ’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි සුතං ‘‘දිට්ඨං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි සුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි සුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි සුතං ‘‘මුතඤ්ච මෙ විඤ්ඤාතඤ්ච දිට්ඨඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

තීහාකාරෙහි මුතං ‘‘විඤ්ඤාතං මෙ’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි මුතං ‘‘දිට්ඨං මෙ’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි මුතං ‘‘සුතං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි මුතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි මුතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ සුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි මුතං ‘‘විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

තීහාකාරෙහි විඤ්ඤාතං ‘‘දිට්ඨං මෙ’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි විඤ්ඤාතං ‘‘සුතං මෙ’’ති …පෙ… තීහාකාරෙහි විඤ්ඤාතං ‘‘මුතං මෙ’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ… තීහාකාරෙහි විඤ්ඤාතං ‘‘දිට්ඨඤ්ච මෙ සුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි විඤ්ඤාතං ‘‘දිට්ඨඤ්ච මෙ මුතඤ්චා’’ති…පෙ… තීහාකාරෙහි විඤ්ඤාතං ‘‘දිට්ඨඤ්ච මෙ සුතඤ්ච මුතඤ්චා’’ති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස…පෙ….

9. තීහාකාරෙහි දිට්ඨෙ වෙමතිකො දිට්ඨං නොකප්පෙති, දිට්ඨං නස්සරති, දිට්ඨං පමුට්ඨො හොති…පෙ… සුතෙ වෙමතිකො සුතං නොකප්පෙති, සුතං නස්සරති, සුතං පමුට්ඨො හොති…පෙ… මුතෙ වෙමතිකො මුතං නොකප්පෙති, මුතං නස්සරති, මුතං පමුට්ඨො හොති…පෙ… විඤ්ඤාතෙ වෙමතිකො විඤ්ඤාතං නොකප්පෙති, විඤ්ඤාතං නස්සරති, විඤ්ඤාතං පමුට්ඨො හොති… විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්චාති…පෙ… විඤ්ඤාතං පමුට්ඨො හොති විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ සුතඤ්චාති…පෙ… විඤ්ඤාතං පමුට්ඨො හොති; විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ මුතඤ්චාති…පෙ… විඤ්ඤාතං පමුට්ඨො හොති; විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්චාති…පෙ… විඤ්ඤාතං පමුට්ඨො හොති; විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච මුතඤ්චාති…පෙ… විඤ්ඤාතං පමුට්ඨො හොති; විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්ච මුතඤ්චාති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස.

10. චතූහාකාරෙහි…පෙ… පඤ්චහාකාරෙහි…පෙ… ඡහාකාරෙහි…පෙ… සත්තහාකාරෙහි…පෙ… විඤ්ඤාතං පමුට්ඨො හොති, විඤ්ඤාතඤ්ච මෙ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්ච මුතඤ්චාති සම්පජානමුසා භණන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස – පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘‘මුසා භණාමී’’ති, භණිතස්ස හොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති, විනිධාය දිට්ඨිං, විනිධාය ඛන්තිං, විනිධාය රුචිං, විනිධාය භාවං.

11. අනාපත්ති දවා භණති, රවා භණති [දවාය භණති, රවාය භණති (ස්‍යා.)]. ‘‘දවා භණති නාම සහසා භණති. රවා භණති නාම ‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’ති අඤ්ඤං භණති’’. උම්මත්තකස්ස, ආදිකම්මිකස්සාති.

මුසාවාදසික්ඛාපදං නිට්ඨිතං පඨමං.