2. දුතියභාණවාරො
පකාසනීයකම්මං
336. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා මහතියා පරිසාය පරිවුතො ධම්මං දෙසෙන්තො නිසින්නො හොති සරාජිකාය පරිසාය. අථ ඛො දෙවදත්තො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ජිණ්ණො දානි, භන්තෙ, භගවා වුඩ්ඪො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. අප්පොස්සුක්කො දානි, භන්තෙ, භගවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරතු, මමං භික්ඛුසඞ්ඝං නිස්සජ්ජතු. අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති. ‘‘අලං, දෙවදත්ත, මා තෙ රුච්චි භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිතු’’න්ති. දුතියම්පි ඛො දෙවදත්තො…පෙ… තතියම්පි ඛො දෙවදත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ජිණ්ණො දානි, භන්තෙ, භගවා වුඩ්ඪො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. අප්පොස්සුක්කො දානි, භන්තෙ, භගවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරතු, මමං භික්ඛුසඞ්ඝං නිස්සජ්ජතු. අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති. ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානානම්පි ඛො අහං, දෙවදත්ත, භික්ඛුසඞ්ඝං න නිස්සජ්ජෙය්‍යං, කිං පන තුය්හං ඡවස්ස ඛෙළාසකස්සා’’ති! අථ ඛො දෙවදත්තො – සරාජිකාය මං භගවා පරිසාය ඛෙළාසකවාදෙන අපසාදෙති, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙව උක්කංසතීති – කුපිතො අනත්තමනො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අයඤ්චරහි දෙවදත්තස්ස භගවති පඨමො ආඝාතො අහොසි.
අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො දෙවදත්තස්ස රාජගහෙ පකාසනීයං කම්මං කරොතු – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, කාතබ්බං. බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො –
337. ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං සඞ්ඝො දෙවදත්තස්ස රාජගහෙ පකාසනීයං කම්මං කරෙය්‍ය – ‘‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. එසා ඤත්ති.
‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො. සඞ්ඝො දෙවදත්තස්ස රාජගහෙ පකාසනීයං කම්මං කරොති – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. යස්සායස්මතො ඛමති දෙවදත්තස්ස රාජගහෙ පකාසනීයං කම්මස්ස කරණං – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති, යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති – සො තුණ්හස්ස; යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය.
‘‘කතං සඞ්ඝෙන දෙවදත්තස්ස රාජගහෙ පකාසනීයං කම්මං – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති.
338. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි ත්වං, සාරිපුත්ත, දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙහී’’ති. ‘‘පුබ්බෙ මයා, භන්තෙ, දෙවදත්තස්ස රාජගහෙ වණ්ණො භාසිතො – ‘මහිද්ධිකො ගොධිපුත්තො, මහානුභාවො ගොධිපුත්තො’ති. කථාහං, භන්තෙ, දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙමී’’ති? ‘‘නනු තයා, සාරිපුත්ත, භූතොයෙව දෙවදත්තස්ස රාජගහෙ වණ්ණො භාසිතො – ‘මහිද්ධිකො ගොධිපුත්තො, මහානුභාවො ගොධිපුත්තො’’’ ති? ‘‘එවං භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, සාරිපුත්ත, භූතංයෙව දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙහී’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවතො පච්චස්සොසි.
අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො සාරිපුත්තං සම්මන්නතු දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙතුං – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, සම්මන්නිතබ්බො. පඨමං සාරිපුත්තො යාචිතබ්බො. යාචිත්වා බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො –
‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං සම්මන්නෙය්‍ය දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙතුං – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. එසා ඤත්ති.
‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො. සඞ්ඝො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං සම්මන්නති දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙතුං – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති, යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. යස්සායස්මතො ඛමති, ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සම්මුති දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙතුං – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති, යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති – සො තුණ්හස්ස; යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය.
‘‘සම්මතො සඞ්ඝෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙතුං – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’ති. ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති.
සම්මතො ච ආයස්මා සාරිපුත්තො සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං රාජගහං පවිසිත්වා දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසෙසි – ‘‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’’ති. තත්ථ යෙ තෙ මනුස්සා අස්සද්ධා අප්පසන්නා දුබ්බුද්ධිනො, තෙ එවමාහංසු – ‘‘උසූයකා ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරං උසූයන්තී’’ති. යෙ පන තෙ මනුස්සා සද්ධා පසන්නා පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා බුද්ධිමන්තො, තෙ එවමාහංසු – ‘‘න ඛො ඉදං ඔරකං භවිස්සති යථා භගවා දෙවදත්තං රාජගහෙ පකාසාපෙතී’’ති.
අජාතසත්තුකුමාරවත්ථු
339. අථ ඛො දෙවදත්තො යෙන අජාතසත්තු කුමාරො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා අජාතසත්තුං කුමාරං එතදවොච – ‘‘පුබ්බෙ ඛො, කුමාර, මනුස්සා දීඝායුකා, එතරහි අප්පායුකා. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති යං ත්වං කුමාරොව සමානො කාලං කරෙය්‍යාසි. තෙන හි ත්වං, කුමාර, පිතරං හන්ත්වා රාජා හොහි. අහං භගවන්තං හන්ත්වා බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති.
අථ ඛො අජාතසත්තු කුමාරො – අය්‍යො ඛො දෙවදත්තො මහිද්ධිකො මහානුභාවො, ජානෙය්‍යාසි අය්‍යො දෙවදත්තොති – ඌරුයා පොත්ථනිකං බන්ධිත්වා දිවා දිවස්ස [දිවා දිවසස්ස (ක.)] භීතො උබ්බිග්ගො උස්සඞ්කී උත්‍රස්තො සහසා අන්තෙපුරං පාවිසි. අද්දසාසුං ඛො අන්තෙපුරෙ උපචාරකා මහාමත්තා අජාතසත්තුං කුමාරං දිවා දිවස්ස භීතං උබ්බිග්ගං උස්සඞ්කිං උත්‍රස්තං සහසා අන්තෙපුරං පවිසන්තං; දිස්වාන අග්ගහෙසුං. තෙ විචිනන්තා ඌරුයා පොත්ථනිකං බද්ධං [බන්ධං (ක.)] දිස්වාන අජාතසත්තුං කුමාරං එතදවොචුං – ‘‘කිං ත්වං, කුමාර, කත්තුකාමොසී’’ති? ‘‘පිතරම්හි හන්තුකාමො’’ති. ‘‘කෙනාසි උස්සාහිතො’’ති? ‘‘අය්‍යෙන දෙවදත්තෙනා’’ති. එකච්චෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘‘කුමාරො ච හන්තබ්බො, දෙවදත්තො ච, සබ්බෙ ච භික්ඛූ හන්තබ්බා’’ති. එකච්චෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘‘න භික්ඛූ හන්තබ්බා. න භික්ඛූ කිඤ්චි අපරජ්ඣන්ති. කුමාරො ච හන්තබ්බො, දෙවදත්තො චා’’ති. එකච්චෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘‘න කුමාරො ච හන්තබ්බො, න දෙවදත්තො. න භික්ඛූ හන්තබ්බා. රඤ්ඤො ආරොචෙතබ්බං. යථා රාජා වක්ඛති තථා කරිස්සාමා’’ති.
අථ ඛො තෙ මහාමත්තා අජාතසත්තුං කුමාරං ආදාය යෙන රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘කථං, භණෙ, මහාමත්තෙහි මති කතා’’ති? ‘‘එකච්චෙ, දෙව, මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘කුමාරො ච හන්තබ්බො, දෙවදත්තො ච, සබ්බෙ ච භික්ඛූ හන්තබ්බා’ති. එකච්චෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘න භික්ඛූ හන්තබ්බා. න භික්ඛූ කිඤ්චි අපරජ්ඣන්ති. කුමාරො ච හන්තබ්බො, දෙවදත්තො චා’ති. එකච්චෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘න කුමාරො ච හන්තබ්බො, න දෙවදත්තො. න භික්ඛූ හන්තබ්බා. රඤ්ඤො ආරොචෙතබ්බං. යථා රාජා වක්ඛති තථා කරිස්සාමා’’’ති. ‘‘කිං, භණෙ, කරිස්සති බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා? නනු භගවතා පටිකච්චෙව දෙවදත්තො රාජගහෙ පකාසාපිතො – ‘පුබ්බෙ දෙවදත්තස්ස අඤ්ඤා පකති අහොසි, ඉදානි අඤ්ඤා පකති. යං දෙවදත්තො කරෙය්‍ය කායෙන වාචාය, න තෙන බුද්ධො වා ධම්මො වා සඞ්ඝො වා දට්ඨබ්බො, දෙවදත්තොව තෙන දට්ඨබ්බො’’ති? තත්ථ යෙ තෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘කුමාරො ච හන්තබ්බො දෙවදත්තො ච; සබ්බෙ ච භික්ඛූ හන්තබ්බා’ති; තෙ අට්ඨානෙ අකාසි. යෙ තෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘න භික්ඛූ හන්තබ්බා; න භික්ඛූ කිඤ්චි අපරජ්ඣන්ති; කුමාරො ච හන්තබ්බො දෙවදත්තො චා’ති; තෙ නීචෙ ඨානෙ ඨපෙසි. යෙ තෙ මහාමත්තා එවං මතිං අකංසු – ‘න කුමාරො ච හන්තබ්බො, න දෙවදත්තො; න භික්ඛූ හන්තබ්බා; රඤ්ඤො ආරොචෙතබ්බං; යථා රාජා වක්ඛති තථා කරිස්සාමා’ති; තෙ උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙසි. අථ ඛො රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො අජාතසත්තුං කුමාරං එතදවොච – ‘‘කිස්ස මං ත්වං, කුමාර, හන්තුකාමොසී’’ති? ‘‘රජ්ජෙනාම්හි, දෙව, අත්ථිකො’’ති. ‘‘සචෙ ඛො ත්වං, කුමාර, රජ්ජෙන අත්ථිකො, එතං තෙ රජ්ජ’’න්ති අජාතසත්තුස්ස කුමාරස්ස රජ්ජං නිය්‍යාදෙසි.
අභිමාරපෙසනං
340. අථ ඛො දෙවදත්තො යෙන අජාතසත්තු කුමාරො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා අජාතසත්තුං කුමාරං එතදවොච – ‘‘පුරිසෙ, මහාරාජ, ආණාපෙහි, යෙ සමණං ගොතමං ජීවිතා වොරොපෙස්සන්තී’’ති. අථ ඛො අජාතසත්තු කුමාරො මනුස්සෙ ආණාපෙසි – ‘‘යථා, භණෙ, අය්‍යො දෙවදත්තො ආහ තථා කරෙය්‍යාථා’’ති. අථ ඛො දෙවදත්තො එකං පුරිසං ආණාපෙසි – ‘‘ගච්ඡාවුසො, අමුකස්මිං ඔකාසෙ සමණො ගොතමො විහරති. තං ජීවිතා වොරොපෙත්වා ඉමිනා මග්ගෙන ආගච්ඡා’’ති. තස්මිං මග්ගෙ ද්වෙ පුරිසෙ ඨපෙසි – ‘‘යො ඉමිනා මග්ගෙන එකො පුරිසො ආගච්ඡති, තං ජීවිතා වොරොපෙත්වා ඉමිනා මග්ගෙන ආගච්ඡථා’’ති. තස්මිං මග්ගෙ චත්තාරො පුරිසෙ ඨපෙසි – ‘‘යෙ ඉමිනා මග්ගෙන ද්වෙ පුරිසා ආගච්ඡන්ති, තෙ ජීවිතා වොරොපෙත්වා ඉමිනා මග්ගෙන ආගච්ඡථා’’ති. තස්මිං මග්ගෙ අට්ඨ පුරිසෙ ඨපෙසි – ‘‘යෙ ඉමිනා මග්ගෙන චත්තාරො පුරිසා ආගච්ඡන්ති, තෙ ජීවිතා වොරොපෙත්වා ඉමිනා මග්ගෙන ආගච්ඡථා’’ති. තස්මිං මග්ගෙ සොළස පුරිසෙ ඨපෙසි – ‘‘යෙ ඉමිනා මග්ගෙන අට්ඨ පුරිසා ආගච්ඡන්ති, තෙ ජීවිතා වොරොපෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති.
අථ ඛො සො එකො පුරිසො අසිචම්මං ගහෙත්වා ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවතො අවිදූරෙ භීතො උබ්බිග්ගො උස්සඞ්කී උත්‍රස්තො පත්ථද්ධෙන කායෙන අට්ඨාසි. අද්දසා ඛො භගවා තං පුරිසං භීතං උබ්බිග්ගං උස්සඞ්කිං උත්‍රස්තං පත්ථද්ධෙන කායෙන ඨිතං. දිස්වාන තං පුරිසං එතදවොච – ‘‘එහාවුසො, මා භායී’’ති. අථ ඛො සො පුරිසො අසිචම්මං එකමන්තං කරිත්වා ධනුකලාපං නික්ඛිපිත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්චයො මං, භන්තෙ, අච්චගමා යථාබාලං යථාමූළ්හං යථාඅකුසලං, යොහං දුට්ඨචිත්තො වධකචිත්තො ඉධූපසඞ්කන්තො. තස්ස මෙ, භන්තෙ, භගවා අච්චයං අච්චයතො පටිග්ගණ්හාතු ආයතිං සංවරායා’’ති. ‘‘තග්ඝ ත්වං, ආවුසො, අච්චයො අච්චගමා යථාබාලං යථාමූළ්හං යථාඅකුසලං, යං ත්වං දුට්ඨචිත්තො වධකචිත්තො ඉධූපසඞ්කන්තො. යතො ච ඛො ත්වං, ආවුසො, අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොසි, තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාම. වුඩ්ඪි හෙසා, ආවුසො, අරියස්ස විනයෙ – යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති.
අථ ඛො භගවා තස්ස පුරිසස්ස අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං, කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං, නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා තං භගවා අඤ්ඤාසි කල්ලචිත්තං, මුදුචිත්තං, විනීවරණචිත්තං, උදග්ගචිත්තං, පසන්නචිත්තං, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා තං පකාසෙසි – දුක්ඛං, සමුදයං, නිරොධං, මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගහෙය්‍ය, එවමෙව තස්ස පුරිසස්ස තස්මිංයෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති. අථ ඛො සො පුරිසො දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො විදිතධම්මො පරියොගාළ්හධම්මො තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විගතකථංකථො වෙසාරජ්ජප්පත්තො අපරප්පච්චයො සත්ථුසාසනෙ භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය – චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තීති – එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මඤ්ච, භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති. අථ ඛො භගවා තං පුරිසං එතදවොච – ‘‘මා ඛො ත්වං, ආවුසො, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡ, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාහී’’ති අඤ්ඤෙන මග්ගෙන උය්‍යොජෙසි.
අථ ඛො තෙ ද්වෙ පුරිසා – කිං නු ඛො සො එකො පුරිසො චිරෙන ආගච්ඡතීති – පටිපථං ගච්ඡන්තා අද්දසංසු භගවන්තං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං. දිස්වාන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. තෙසං භගවා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි…පෙ… අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ…පෙ… උපාසකෙ නො භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතෙ’’ති. අථ ඛො භගවා තෙ පුරිසෙ එතදවොච – ‘‘මා ඛො තුම්හෙ, ආවුසො, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡිත්ථ, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡථා’’ති අඤ්ඤෙන මග්ගෙන උය්‍යොජෙසි.
අථ ඛො තෙ චත්තාරො පුරිසා…පෙ… අථ ඛො තෙ අට්ඨ පුරිසා…පෙ… අථ ඛො තෙ සොළස පුරිසා – කිං නු ඛො තෙ අට්ඨ පුරිසා චිරෙන ආගච්ඡන්තීති – පටිපථං ගච්ඡන්තා අද්දසාසුං භගවන්තං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං. දිස්වාන යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. තෙසං භගවා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – දානකථං…පෙ… අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ…පෙ… උපාසකෙ නො භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතෙ’’ති. අථ ඛො භගවා තෙ පුරිසෙ එතදවොච – ‘‘මා ඛො තුම්හෙ, ආවුසො, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡිත්ථ, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡථා’’ති අඤ්ඤෙන මග්ගෙන උය්‍යොජෙසි.
අථ ඛො සො එකො පුරිසො යෙන දෙවදත්තො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා දෙවදත්තං එතදවොච – ‘‘නාහං, භන්තෙ, සක්කොමි තං භගවන්තං ජීවිතා වොරොපෙතුං; මහිද්ධිකො සො භගවා, මහානුභාවො’’ති. ‘‘අලං, ආවුසො; මා ත්වං සමණං ගොතමං ජීවිතා වොරොපෙසි. අහමෙව සමණං ගොතමං ජීවිතා වොරොපෙස්සාමී’’ති.
ලොහිතුප්පාදකකම්මං
341. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා ගිජ්ඣකූටස්ස පබ්බතස්ස ඡායායං චඞ්කමති. අථ ඛො දෙවදත්තො ගිජ්ඣකූටං පබ්බතං ආරුහිත්වා මහතිං සිලං පවිජ්ඣි – ඉමාය සමණං ගොතමං ජීවිතා වොරොපෙස්සාමීති. ද්වෙ පබ්බතකූටා සමාගන්ත්වා තං සිලං සම්පටිච්ඡිංසු. තතො පපතිකා උප්පතිත්වා භගවතො පාදෙ රුහිරං උප්පාදෙසි. අථ ඛො භගවා උද්ධං උල්ලොකෙත්වා දෙවදත්තං එතදවොච – ‘‘බහුං තයා, මොඝපුරිස, අපුඤ්ඤං පසුතං, යං ත්වං දුට්ඨචිත්තො වධකචිත්තො තථාගතස්ස රුහිරං උප්පාදෙසී’’ති. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ඉදං, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තෙන පඨමං ආනන්තරියං කම්මං උපචිතං, යං දුට්ඨචිත්තෙන වධකචිත්තෙන තථාගතස්ස රුහිරං උප්පාදිත’’න්ති.
අස්සොසුං ඛො භික්ඛූ – ‘‘දෙවදත්තෙන කිර භගවතො වධො පයුත්තො’’ති. තෙ ච භික්ඛූ භගවතො විහාරස්ස පරිතො පරිතො චඞ්කමන්ති උච්චාසද්දා මහාසද්දා සජ්ඣායං කරොන්තා, භගවතො රක්ඛාවරණගුත්තියා. අස්සොසි ඛො භගවා උච්චාසද්දං මහාසද්දං සජ්ඣායසද්දං. සුත්වාන ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො සො, ආනන්ද, උච්චාසද්දො මහාසද්දො සජ්ඣායසද්දො’’ති? ‘‘අස්සොසුං ඛො, භන්තෙ, භික්ඛූ – ‘දෙවදත්තෙන කිර භගවතො වධො පයුත්තො’ති. තෙ ච [තෙධ (සී.)], භන්තෙ, භික්ඛූ භගවතො විහාරස්ස පරිතො පරිතො චඞ්කමන්ති උච්චාසද්දා මහාසද්දා සජ්ඣායං කරොන්තා, භගවතො රක්ඛාවරණගුත්තියා. සො එසො, භගවා, උච්චාසද්දො මහාසද්දො සජ්ඣායසද්දො’’ති. ‘‘තෙන හානන්ද, මම වචනෙන තෙ භික්ඛූ ආමන්තෙහි – සත්ථා ආයස්මන්තෙ ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා තෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘සත්ථා ආයස්මන්තෙ ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො ආනන්දස්ස පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නෙ ඛො තෙ භික්ඛූ භගවා එතදවොච –
‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං පරූපක්කමෙන තථාගතං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අනුපක්කමෙන, භික්ඛවෙ, තථාගතා පරිනිබ්බායන්ති.
[චූළව. 334; අ. නි. 5.100] ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, සත්ථාරො සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. කතමෙ පඤ්ච? ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සත්ථා අපරිසුද්ධසීලො සමානො ‘පරිසුද්ධසීලොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ සීලං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. තමෙනං සාවකා එවං ජානන්ති – ‘අයං ඛො භවං සත්ථා අපරිසුද්ධසීලො සමානො ‘පරිසුද්ධසීලොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ සීලං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. මයඤ්චෙව ඛො පන ගිහීනං ආරොචෙය්‍යාම, නාස්සස්ස මනාපං. යං ඛො පනස්ස අමනාපං, කථං නං මයං තෙන සමුදාචරෙය්‍යාම? සම්මන්නති ඛො පන චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන – යං තුමො කරිස්සති, තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතී’ති. එවරූපං ඛො, භික්ඛවෙ, සත්ථාරං සාවකා සීලතො රක්ඛන්ති; එවරූපො ච පන සත්ථා සාවකෙහි සීලතො රක්ඛං පච්චාසීසති.
‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො සත්ථා අපරිසුද්ධආජීවො සමානො…පෙ… අපරිසුද්ධධම්මදෙසනො සමානො…පෙ… අපරිසුද්ධවෙය්‍යාකරණො සමානො…පෙ… අපරිසුද්ධඤාණදස්සනො සමානො ‘පරිසුද්ධඤාණදස්සනොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ ඤාණදස්සනං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. තමෙනං සාවකා එවං ජානන්ති – ‘අයං ඛො භවං සත්ථා අපරිසුද්ධඤාණදස්සනො සමානො ‘පරිසුද්ධඤාණදස්සනොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ ඤාණදස්සනං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. මයඤ්චෙව ඛො පන ගිහීනං ආරොචෙය්‍යාම, නාස්සස්ස මනාපං. යං ඛො පනස්ස අමනාපං, කථං න මයං තෙන සමුදාචරෙය්‍යාම? සම්මන්නති ඛො පන චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන – යං තුමො කරිස්සති, තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතී’ති. එවරූපං ඛො, භික්ඛවෙ, සත්ථාරං සාවකා ඤාණදස්සනතො රක්ඛන්ති; එවරූපො ච පන සත්ථා සාවකෙහි ඤාණදස්සනතො රක්ඛං පච්චාසීසති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්ච සත්ථාරො සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. ‘‘අහං ඛො පන, භික්ඛවෙ, පරිසුද්ධසීලො සමානො ‘පරිසුද්ධසීලොම්හී’ති පටිජානාමි ‘පරිසුද්ධං මෙ සීලං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. න ච මං සාවකා සීලතො රක්ඛන්ති; න චාහං සාවකෙහි සීලතො රක්ඛං පච්චාසීසාමි. අහං ඛො පන භික්ඛවෙ පරිසුද්ධාජීවො සමානො…පෙ… පරිසුද්ධධම්මදෙසනො සමානො…පෙ… පරිසුද්ධවෙය්‍යාකරණො සමානො…පෙ… පරිසුද්ධඤාණදස්සනො සමානො ‘‘පරිසුද්ධඤාණදස්සනොම්හී’’ති පටිජානාමි ‘‘පරිසුද්ධං මෙ ඤාණදස්සනං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’’න්ති ච, න ච මං සාවකා ඤාණදස්සනතො රක්ඛන්ති, න චාහං සාවකෙහි ඤාණදස්සනතො රක්ඛං පච්චාසීසාමි. ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං පරූපක්කමෙන තථාගතං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අනුපක්කමෙන, භික්ඛවෙ, තථාගතා පරිනිබ්බායන්ති. ගච්ඡථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, යථාවිහාරං. අරක්ඛියා, භික්ඛවෙ, තථාගතා’’ති.
නාළාගිරිපෙසනං
342. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහෙ නාළාගිරි නාම හත්ථී චණ්ඩො හොති, මනුස්සඝාතකො. අථ ඛො දෙවදත්තො රාජගහං පවිසිත්වා හත්ථිසාලං ගන්ත්වා හත්ථිභණ්ඩෙ එතදවොච – ‘‘මයං ඛො, භණෙ, රාජඤාතකා නාම පටිබලා නීචට්ඨානියං උච්චට්ඨානෙ ඨපෙතුං, භත්තම්පි වෙතනම්පි වඩ්ඪාපෙතුං. තෙන හි, භණෙ, යදා සමණො ගොතමො ඉමං රච්ඡං පටිපන්නො හොති, තදා ඉමං නාළාගිරිං හත්ථිං මුඤ්චෙත්වා ඉමං රච්ඡං පටිපාදෙථා’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො තෙ හත්ථිභණ්ඩා දෙවදත්තස්ස පච්චස්සොසුං. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ ඛො භගවා තං රච්ඡං පටිපජ්ජි. අද්දසාසුං ඛො තෙ හත්ථිභණ්ඩා භගවන්තං තං රච්ඡං පටිපන්නං. දිස්වාන නාළාගිරිං හත්ථිං මුඤ්චිත්වා තං රච්ඡං පටිපාදෙසුං. අද්දසා ඛො නාළාගිරි හත්ථී භගවන්තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන සොණ්ඩං උස්සාපෙත්වා පහට්ඨකණ්ණවාලො යෙන භගවා තෙන අභිධාවි. අද්දසාසුං ඛො තෙ භික්ඛූ නාළාගිරිං හත්ථිං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අයං, භන්තෙ, නාළාගිරි හත්ථී චණ්ඩො මනුස්සඝාතකො ඉමං රච්ඡං පටිපන්නො. පටික්කමතු, භන්තෙ, භගවා; පටික්කමතු සුගතො’’ති. ‘‘ආගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, මා භායිත්ථ. අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං පරූපක්කමෙන තථාගතං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අනුපක්කමෙන, භික්ඛවෙ, තථාගතා පරිනිබ්බායන්තී’’ති. දුතියම්පි ඛො තෙ භික්ඛූ…පෙ… තතියම්පි ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අයං, භන්තෙ, නාළාගිරි හත්ථී චණ්ඩො මනුස්සඝාතකො ඉමං රච්ඡං පටිපන්නො. පටික්කමතු, භන්තෙ, භගවා; පටික්කමතු සුගතො’’ති. ‘‘ආගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, මා භායිත්ථ. අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං පරූපක්කමෙන තථාගතං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අනුපක්කමෙන, භික්ඛවෙ, තථාගතා පරිනිබ්බායන්තී’’ති.
තෙන ඛො පන සමයෙන මනුස්සා පාසාදෙසුපි හම්මියෙසුපි ඡදනෙසුපි ආරුළ්හා අච්ඡන්ති. තත්ථ යෙ තෙ මනුස්සා අස්සද්ධා අප්පසන්නා දුබ්බුද්ධිනො, තෙ එවමාහංසු – ‘‘අභිරූපො වත, භො [අභිරූපො වත භො ගොතමො (ස්‍යා. කං.)], මහාසමණො නාගෙන විහෙඨීයිස්සතී’’ති. යෙ පන තෙ මනුස්සා සද්ධා පසන්නා පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා බුද්ධිමන්තො, තෙ එවමාහංසු – ‘‘නචිරස්සං වත, භො, නාගො නාගෙන සඞ්ගාමෙස්සතී’’ති. අථ ඛො භගවා නාළාගිරිං හත්ථිං මෙත්තෙන චිත්තෙන ඵරි. අථ ඛො නාළාගිරි හත්ථී භගවතො [භගවතා (සී.)] මෙත්තෙන චිත්තෙන ඵුට්ඨො [ඵුටො (ක.)] සොණ්ඩං ඔරොපෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවතො පුරතො අට්ඨාසි. අථ ඛො භගවා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන නාළාගිරිස්ස හත්ථිස්ස කුම්භං පරාමසන්තො නාළාගිරිං හත්ථිං ඉමාහි ගාථාහි අජ්ඣභාසි –
‘‘මා කුඤ්ජර නාගමාසදො, දුක්ඛඤ්හි කුඤ්ජර නාගමාසදො;
න හි නාගහතස්ස කුඤ්ජර සුගති, හොති ඉතො පරං යතො.
‘‘මා ච මදො මා ච පමාදො, න හි පමත්තා සුගතිං වජන්ති තෙ;
ත්වඤ්ඤෙව තථා කරිස්සසි, යෙන ත්වං සුගතිං ගමිස්සසී’’ති.
අථ ඛො නාළාගිරි හත්ථී සොණ්ඩාය භගවතො පාදපංසූනි ගහෙත්වා උපරිමුද්ධනි ආකිරිත්වා පටිකුටියොව [පටිකුටිතො පටිසක්කි (සී. ස්‍යා.)] ඔසක්කි, යාව භගවන්තං අද්දක්ඛි. අථ ඛො නාළාගිරි හත්ථී හත්ථිසාලං ගන්ත්වා සකෙ ඨානෙ අට්ඨාසි. තථා දන්තො ච පන නාළාගිරි හත්ථී අහොසි. තෙන ඛො පන සමයෙන මනුස්සා ඉමං ගාථං ගායන්ති –
[ම. නි. 2.352; ථෙරගා. 878] ‘‘දණ්ඩෙනෙකෙ දමයන්ති, අඞ්කුසෙහි කසාහි ච;
අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන, නාගො දන්තො මහෙසිනා’’ති.
මනුස්සා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘යාව පාපො අයං දෙවදත්තො, අලක්ඛිකො, යත්‍ර හි නාම සමණස්ස ගොතමස්ස එවංමහිද්ධිකස්ස එවං මහානුභාවස්ස වධාය පරක්කමිස්සතී’’ති. දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරො පරිහායි. භගවතො ච ලාභසක්කාරො අභිවඩ්ඪි.
පඤ්චවත්ථුයාචනකථා
343. [පාචි. 209] තෙන ඛො පන සමයෙන දෙවදත්තො පරිහීනලාභසක්කාරො සපරිසො කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති. මනුස්සා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාම සමණා සක්‍යපුත්තියා කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජිස්සන්ති! කස්ස සම්පන්නං න මනාපං, කස්ස සාදුං න රුච්චතී’’ති! අස්සොසුං ඛො භික්ඛූ තෙසං මනුස්සානං උජ්ඣායන්තානං ඛිය්‍යන්තානං විපාචෙන්තානං. යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා…පෙ… තෙ උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – කථඤ්හි නාම දෙවදත්තො සපරිසො කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජිස්සතී’’ති! භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං…පෙ… ‘‘සච්චං කිර ත්වං, දෙවදත්ත, සපරිසො කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘සච්චං භගවා’’ති…පෙ… විගරහිත්වා…පෙ… ධම්මිං කථං කත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං කුලෙසු තිකභොජනං පඤ්ඤපෙස්සාමි තයො අත්ථවසෙ පටිච්ච – දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලාන නිග්ගහාය; පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය, මා පාපිච්ඡා පක්ඛං නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති; කුලානුද්දයාය [කුලානුදයතාය (සී. ස්‍යා.)] ච. ගණභොජනෙ යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’’ති.
[පාරා. 409] අථ ඛො දෙවදත්තො යෙන කොකාලිකො කටමොදකතිස්සකො [කටමොරකතිස්සකො (සී. ස්‍යා.)] ඛණ්ඩදෙවියා පුත්තො සමුද්දදත්තො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා කොකාලිකං කටමොදකතිස්සකං ඛණ්ඩදෙවියා පුත්තං සමුද්දදත්තං එතදවොච – ‘‘එථ, මයං, ආවුසො, සමණස්ස ගොතමස්ස සඞ්ඝභෙදං කරිස්සාම චක්කභෙද’’න්ති. එවං වුත්තෙ කොකාලිකො දෙවදත්තං එතදවොච – ‘‘සමණො ඛො, ආවුසො, ගොතමො මහිද්ධිකො මහානුභාවො. කථං මයං සමණස්ස ගොතමස්ස සඞ්ඝභෙදං කරිස්සාම චක්කභෙද’’න්ති? ‘‘එථ, මයං, ආවුසො, සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ච වත්ථූනි යාචිස්සාම – ‘භගවා, භන්තෙ, අනෙකපරියායෙන අප්පිච්ඡස්ස සන්තුට්ඨස්ස සල්ලෙඛස්ස ධුතස්ස පාසාදිකස්ස අපචයස්ස වීරියාරම්භස්ස වණ්ණවාදී. ඉමානි, භන්තෙ, පඤ්ච වත්ථූනි අනෙකපරියායෙන අප්පිච්ඡතාය සන්තුට්ඨියා සල්ලෙඛාය ධුතතාය පාසාදිකතාය අපචයාය වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති. සාධු, භන්තෙ, භික්ඛූ යාවජීවං ආරඤ්ඤිකා අස්සු; යො ගාමන්තං ඔසරෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං පිණ්ඩපාතිකා අස්සු; යො නිමන්තනං සාදියෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං පංසුකූලිකා අස්සු; යො ගහපතිචීවරං සාදියෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං රුක්ඛමූලිකා අස්සු; යො ඡන්නං උපගච්ඡෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං මච්ඡමංසං න ඛාදෙය්‍යුං; යො මච්ඡමංසං ඛාදෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍යා’ති. ඉමානි පඤ්ච වත්ථූනි සමණො ගොතමො නානුජානිස්සති. තෙ මයං ඉමෙහි පඤ්චහි වත්ථූහි ජනං සඤ්ඤාපෙස්සාමා’’ති. ‘‘සක්කා ඛො, ආවුසො, ඉමෙහි පඤ්චහි වත්ථූහි සමණස්ස ගොතමස්ස සඞ්ඝභෙදො කාතුං චක්කභෙදො. ලූඛප්පසන්නා හි, ආවුසො, මනුස්සා’’ති.
අථ ඛො දෙවදත්තො සපරිසො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො දෙවදත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘භගවා, භන්තෙ, අනෙකපරියායෙන අප්පිච්ඡස්ස සන්තුට්ඨස්ස සල්ලෙඛස්ස ධුතස්ස පාසාදිකස්ස අපචයස්ස වීරියාරම්භස්ස වණ්ණවාදී. ඉමානි, භන්තෙ, පඤ්ච වත්ථූනි අනෙකපරියායෙන අප්පිච්ඡතාය සන්තුට්ඨියා සල්ලෙඛාය ධුතතාය පාසාදිකතාය අපචයාය වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති. සාධු, භන්තෙ, භික්ඛූ යාවජීවං ආරඤ්ඤිකා අස්සු; යො ගාමන්තං ඔසරෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං පිණ්ඩපාතිකා අස්සු; යො නිමන්තනං සාදියෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං පංසුකූලිකා අස්සු; යො ගහපතිචීවරං සාදියෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං රුක්ඛමූලිකා අස්සු; යො ඡන්නං උපගච්ඡෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය. යාවජීවං මච්ඡමංසං න ඛාදෙය්‍යුං; යො මච්ඡමංසං ඛාදෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍යා’’ති. ‘‘අලං, දෙවදත්ත. යො ඉච්ඡති, ආරඤ්ඤිකො හොතු; යො ඉච්ඡති, ගාමන්තෙ විහරතු. යො ඉච්ඡති, පිණ්ඩපාතිකො හොතු; යො ඉච්ඡති, නිමන්තනං සාදියතු. යො ඉච්ඡති, පංසුකූලිකො හොතු; යො ඉච්ඡති, ගහපතිචීවරං සාදියතු. අට්ඨමාසෙ ඛො මයා, දෙවදත්ත, රුක්ඛමූලසෙනාසනං අනුඤ්ඤාතං; තිකොටිපරිසුද්ධං මච්ඡමංසං – අදිට්ඨං, අස්සුතං, අපරිසඞ්කිත’’න්ති. අථ ඛො දෙවදත්තො – න භගවා ඉමානි පඤ්ච වත්ථූනි අනුජානාතීති – හට්ඨො උදග්ගො සපරිසො උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.
අථ ඛො දෙවදත්තො සපරිසො රාජගහං පවිසිත්වා පඤ්චහි වත්ථූහි ජනං සඤ්ඤාපෙසි – ‘‘මයං, ආවුසො, සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ච වත්ථූනි යාචිම්හා – ‘භගවා, භන්තෙ, අනෙකපරියායෙන අප්පිච්ඡස්ස…පෙ… වීරියාරම්භස්ස වණ්ණවාදී. ඉමානි, භන්තෙ, පඤ්ච වත්ථූනි අනෙකපරියායෙන අප්පිච්ඡතාය…පෙ… වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති. සාධු, භන්තෙ, භික්ඛූ යාවජීවං ආරඤ්ඤිකා අස්සු; යො ගාමන්තං ඔසරෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍ය…පෙ… යාවජීවං මච්ඡමංසං න ඛාදෙය්‍යුං; යො මච්ඡමංසං ඛාදෙය්‍ය, වජ්ජං නං ඵුසෙය්‍යා’ති. ඉමානි පඤ්ච වත්ථූනි සමණො ගොතමො නානුජානාති. තෙ මයං ඉමෙහි පඤ්චහි වත්ථූහි සමාදාය වත්තාමා’’ති.
තත්ථ යෙ තෙ මනුස්සා අස්සද්ධා අප්පසන්නා දුබ්බුද්ධිනො, තෙ එවමාහංසු – ‘‘ඉමෙ ඛො සමණා සක්‍යපුත්තියා ධුතා සල්ලෙඛවුත්තිනො. සමණො පන ගොතමො බාහුල්ලිකො බාහුල්ලාය චෙතෙතී’’ති. යෙ පන තෙ මනුස්සා සද්ධා පසන්නා පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා බුද්ධිමන්තො, තෙ උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාම දෙවදත්තො භගවතො සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමිස්සති චක්කභෙදායා’’ති! අස්සොසුං ඛො භික්ඛූ තෙසං මනුස්සානං උජ්ඣායන්තානං ඛිය්‍යන්තානං විපාචෙන්තානං. යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා…පෙ… තෙ උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාම දෙවදත්තො සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමිස්සති චක්කභෙදායා’’ති! අථ ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං…පෙ… ‘‘සච්චං කිර ත්වං, දෙවදත්ත, සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමසි චක්කභෙදායා’’ති? ‘‘සච්චං භගවා’’ති. ‘‘අලං, දෙවදත්ත. මා තෙ රුච්චි සඞ්ඝභෙදො. ගරුකො ඛො, දෙවදත්ත, සඞ්ඝභෙදො. යො ඛො, දෙවදත්ත, සමග්ගං සඞ්ඝං භින්දති, කප්පට්ඨිකං [කප්පට්ඨිතිකං (ස්‍යා.)] කිබ්බිසං පසවති, කප්පං නිරයම්හි පච්චති. යො ච ඛො, දෙවදත්ත, භින්නං සඞ්ඝං සමග්ගං කරොති, බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤං පසවති, කප්පං සග්ගම්හි මොදති. අලං, දෙවදත්ත. මා තෙ රුච්චි සඞ්ඝභෙදො. ගරුකො ඛො, දෙවදත්ත, සඞ්ඝභෙදො’’ති.
[උදා. 48] අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි. අද්දසා ඛො දෙවදත්තො ආයස්මන්තං ආනන්දං රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තං. දිස්වාන යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘අජ්ජතග්ගෙදානාහං, ආවුසො ආනන්ද, අඤ්ඤත්‍රෙව භගවතා, අඤ්ඤත්‍රෙව භික්ඛුසඞ්ඝා, උපොසථං කරිස්සාමි සඞ්ඝකම්මං කරිස්සාමී’’ති.
අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉධාහං, භන්තෙ, පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසිං. අද්දසා ඛො මං, භන්තෙ, දෙවදත්තො රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තං. දිස්වාන යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා මං එතදවොච – ‘අජ්ජතග්ගෙදානාහං, ආවුසො ආනන්ද, අඤ්ඤත්‍රෙව භගවතා, අඤ්ඤත්‍රෙව භික්ඛුසඞ්ඝා, උපොසථං කරිස්සාමි සඞ්ඝකම්මං කරිස්සාමී’ති. අජ්ජතග්ගෙ, භන්තෙ, දෙවදත්තො සඞ්ඝං භින්දිස්සතී’’ති. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –
[උදා. 48] ‘‘සුකරං සාධුනා සාධුං, සාධුං පාපෙන දුක්කරං;
පාපං පාපෙන සුකරං, පාපමරියෙහි දුක්කර’’න්ති.
දුතියභාණවාරො නිට්ඨිතො.