1. පඨමභාණවාරො
ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා
330. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා අනුපියායං විහරති, අනුපියං නාම මල්ලානං නිගමො. තෙන ඛො පන සමයෙන අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා සක්‍යකුමාරා භගවන්තං පබ්බජිතං අනුපබ්බජන්ති. තෙන ඛො පන සමයෙන මහානාමො ච සක්කො අනුරුද්ධො ච සක්කො ද්වෙභාතිකා හොන්ති. අනුරුද්ධො සක්කො සුඛුමාලො හොති. තස්ස තයො පාසාදා හොන්ති – එකො හෙමන්තිකො, එකො ගිම්හිකො, එකො වස්සිකො. සො වස්සිකෙ පාසාදෙ චත්තාරො මාසෙ [වස්සිකෙ පාසාදෙ වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ (සී.)] නිප්පුරිසෙහි තූරියෙහි පරිචාරයමානො [පරිචාරියමානො (ක.)] න හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොහති. අථ ඛො මහානාමස්ස සක්කස්ස එතදහොසි – ‘‘එතරහි ඛො අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා සක්‍යකුමාරා භගවන්තං පබ්බජිතං අනුපබ්බජන්ති. අම්හාකඤ්ච පන කුලා නත්ථි කොචි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. යංනූනාහං වා පබ්බජෙය්‍යං, අනුරුද්ධො වා’’ති. අථ ඛො මහානාමො සක්කො යෙන අනුරුද්ධො සක්කො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා අනුරුද්ධං සක්කං එතදවොච – ‘‘එතරහි, තාත අනුරුද්ධ, අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා සක්‍යකුමාරා භගවන්තං පබ්බජිතං අනුපබ්බජන්ති. අම්හාකඤ්ච පන කුලා නත්ථි කොචි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. තෙන හි ත්වං වා පබ්බජ, අහං වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘අහං ඛො සුඛුමාලො, නාහං සක්කොමි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. ත්වං පබ්බජාහී’’ති. ‘‘එහි ඛො තෙ, තාත අනුරුද්ධ, ඝරාවාසත්ථං අනුසාසිස්සාමි. පඨමං ඛෙත්තං කසාපෙතබ්බං. කසාපෙත්වා වපාපෙතබ්බං. වපාපෙත්වා උදකං අභිනෙතබ්බං. උදකං අභිනෙත්වා උදකං නින්නෙතබ්බං. උදකං නින්නෙත්වා නිද්ධාපෙතබ්බං. නිද්ධාපෙත්වා [නිඩ්ඩහෙතබ්බං, නිඩ්ඩහෙත්වා (සී.)] ලවාපෙතබ්බං. ලවාපෙත්වා උබ්බාහාපෙතබ්බං. උබ්බාහාපෙත්වා පුඤ්ජං කාරාපෙතබ්බං. පුඤ්ජං කාරාපෙත්වා මද්දාපෙතබ්බං. මද්දාපෙත්වා පලාලානි උද්ධරාපෙතබ්බානි. පලාලානි උද්ධරාපෙත්වා භුසිකා උද්ධරාපෙතබ්බා. භුසිකං උද්ධරාපෙත්වා ඔපුනාපෙතබ්බං [ඔඵුනාපෙතබ්බං (ස්‍යා. ක.), ඔඵුණාපෙතබ්බං (යොජනා)]. ඔපුනාපෙත්වා අතිහරාපෙතබ්බං. අතිහරාපෙත්වා ආයතිම්පි වස්සං එවමෙව කාතබ්බං, ආයතිම්පි වස්සං එවමෙව කාතබ්බ’’න්ති. ‘‘න කම්මා ඛීයන්ති? න කම්මානං අන්තො පඤ්ඤායති? කදා කම්මා ඛීයිස්සන්ති? කදා කම්මානං අන්තො පඤ්ඤායිස්සති? කදා මයං අප්පොස්සුක්කා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙස්සාමා’’ති? ‘‘න හි, තාත අනුරුද්ධ, කම්මා ඛීයන්ති. න කම්මානං අන්තො පඤ්ඤායති. අඛීණෙව කම්මෙ පිතරො ච පිතාමහා ච කාලඞ්කතා’’ති. ‘‘තෙන හි ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථෙන උපජානාහි. අහං අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමී’’ති.
අථ ඛො අනුරුද්ධො සක්කො යෙන මාතා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා මාතරං එතදවොච – ‘‘ඉච්ඡාමහං, අම්ම, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. අනුජානාහි මං අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජායා’’ති. එවං වුත්තෙ අනුරුද්ධස්ස සක්කස්ස මාතා අනුරුද්ධං සක්කං එතදවොච – ‘‘තුම්හෙ ඛො මෙ, තාත අනුරුද්ධ, ද්වෙ පුත්තා පියා මනාපා අප්පටිකූලා. මරණෙනපි වො අකාමකා විනා භවිස්සාමි. කිං පනාහං තුම්හෙ ජීවන්තෙ අනුජානිස්සාමි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජායා’’ති? දුතියම්පි ඛො…පෙ… තතියම්පි ඛො අනුරුද්ධො සක්කො මාතරං එතදවොච – ‘‘ඉච්ඡාමහං, අම්ම, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. අනුජානාහි මං අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජායා’’ති [ඉමස්ස අනන්තරං කෙසුචි පොත්ථකෙසු එවම්පි පාඨො දිස්සති –- ‘‘එවං වුත්තෙ අනුරුද්ධස්ස සක්කස්ස මාතා එවමාහ ‘සචෙ තාත අනුරුද්ධ භද්දියො සක්‍යරාජා සක්‍යානං රජ්ජං කාරෙති අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, එවං ත්වම්පි පබ්බජාහී’’’ති]. තෙන ඛො පන සමයෙන භද්දියො සක්‍යරාජා සක්‍යානං රජ්ජං කාරෙති. සො ච අනුරුද්ධස්ස සක්කස්ස සහායො හොති. අථ ඛො අනුරුද්ධස්ස සක්කස්ස මාතා – ‘අයං ඛො භද්දියො සක්‍යරාජා සක්‍යානං රජ්ජං කාරෙති; අනුරුද්ධස්ස සක්කස්ස සහායො; සො න උස්සහති අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතු’න්ති – අනුරුද්ධං සක්කං එතදවොච – ‘‘සචෙ, තාත අනුරුද්ධ, භද්දියො සක්‍යරාජා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, එවං ත්වම්පි පබ්බජාහී’’ති. අථ ඛො අනුරුද්ධො සක්කො යෙන භද්දියො සක්‍යරාජා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භද්දියං සක්‍යරාජානං එතදවොච – ‘‘මම ඛො, සම්ම, පබ්බජ්ජා තව පටිබද්ධා’’ති. ‘‘සචෙ තෙ, සම්ම, පබ්බජ්ජා මම පටිබද්ධා වා අප්පටිබද්ධා වා සා හොතු, අහං තයා; යථා සුඛං පබ්බජාහී’’ති. ‘‘එහි, සම්ම, උභො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමා’’ති. ‘‘නාහං, සම්ම, සක්කොමි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුන්ති. යං තෙ සක්කා අඤ්ඤං මයා කාතුං, ක්‍යාහං [ත්‍යාහං (සී. ස්‍යා.)] කරිස්සාමි. ත්වං පබ්බජාහී’’ති. ‘‘මාතා ඛො මං, සම්ම, එවමාහ – ‘සචෙ, තාත අනුරුද්ධ, භද්දියො සක්‍යරාජා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, එවං ත්වම්පි පබ්බජාහී’’’ති. ‘‘භාසිතා ඛො පන තෙ, සම්ම, එසා වාචා. සචෙ තෙ, සම්ම, පබ්බජ්ජා මම පටිබද්ධා වා, අප්පටිබද්ධා වා සා හොතු, අහං තයා; යථා සුඛං පබ්බජාහී’’ති. ‘‘එහි, සම්ම, උභො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමා’’ති.
තෙන ඛො පන සමයෙන මනුස්සා සච්චවාදිනො හොන්ති, සච්චපටිඤ්ඤා. අථ ඛො භද්දියො සක්‍යරාජා අනුරුද්ධං සක්කං එතදවොච – ‘‘ආගමෙහි, සම්ම, සත්තවස්සානි. සත්තන්නං වස්සානං අච්චයෙන උභො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමා’’ති. ‘‘අතිචිරං, සම්ම, සත්තවස්සානි. නාහං සක්කොමි සත්තවස්සානි ආගමෙතු’’න්ති. ‘‘ආගමෙහි, සම්ම, ඡවස්සානි…පෙ… පඤ්චවස්සානි… චත්තාරි වස්සානි… තීණි වස්සානි… ද්වෙ වස්සානි… එකං වස්සං. එකස්ස වස්සස්ස අච්චයෙන උභො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමා’’ති. ‘‘අතිචිරං, සම්ම, එකවස්සං. නාහං සක්කොමි එකං වස්සං ආගමෙතු’’න්ති. ‘‘ආගමෙහි, සම්ම, සත්තමාසෙ. සත්තන්නං මාසානං අච්චයෙන උභොපි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමා’’ති. ‘‘අතිචිරං, සම්ම, සත්තමාසා. නාහං සක්කොමි සත්තමාසෙ ආගමෙතු’’න්ති. ‘‘ආගමෙහි, සම්ම, ඡ මාසෙ…පෙ… පඤ්ච මාසෙ… චත්තාරො මාසෙ… තයො මාසෙ… ද්වෙ මාසෙ… එකං මාසං… අඩ්ඪමාසං. අඩ්ඪමාසස්ස අච්චයෙන උභොපි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමා’’ති. ‘‘අතිචිරං, සම්ම, අඩ්ඪමාසො. නාහං සක්කොමි අඩ්ඪමාසං ආගමෙතු’’න්ති. ‘‘ආගමෙහි, සම්ම, සත්තාහං යාවාහං පුත්තෙ ච භාතරො ච රජ්ජං නිය්‍යාදෙමී’’ති. ‘‘න චිරං, සම්ම, සත්තාහො, ආගමෙස්සාමී’’ති.
331. අථ ඛො භද්දියො ච සක්‍යරාජා අනුරුද්ධො ච ආනන්දො ච භගු ච කිමිලො ච දෙවදත්තො ච, උපාලිකප්පකෙන සත්තමා, යථා පුරෙ චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්ති, එවමෙව චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නිය්‍යිංසු. තෙ දූරං ගන්ත්වා සෙනං නිවත්තාපෙත්වා පරවිසයං ඔක්කමිත්වා ආභරණං ඔමුඤ්චිත්වා උත්තරාසඞ්ගෙන භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා උපාලිං කප්පකං එතදවොචුං – ‘‘හන්ද, භණෙ උපාලි, නිවත්තස්සු; අලං තෙ එත්තකං ජීවිකායා’’ති. අථ ඛො උපාලිස්ස කප්පකස්ස නිවත්තන්තස්ස එතදහොසි – ‘‘චණ්ඩා ඛො සාකියා; ඉමිනා කුමාරා නිප්පාතිතාති ඝාතාපෙය්‍යුම්පි මං. ඉමෙ හි නාම සක්‍යකුමාරා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සන්ති. කිමඞ්ග [කිමඞ්ග (සී.)] පනාහ’’න්ති. භණ්ඩිකං මුඤ්චිත්වා තං භණ්ඩං රුක්ඛෙ ආලග්ගෙත්වා ‘යො පස්සති, දින්නංයෙව හරතූ’ති වත්වා යෙන තෙ සක්‍යකුමාරා තෙනුපසඞ්කමි. අද්දසාසුං ඛො තෙ සක්‍යකුමාරා උපාලිං කප්පකං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන උපාලිං කප්පකං එතදවොචුං – ‘‘කිස්ස, භණෙ උපාලි, නිවත්තෙසී’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, අය්‍යපුත්තා, නිවත්තන්තස්ස එතදහොසි – ‘චණ්ඩා ඛො සාකියා; ඉමිනා කුමාරා නිප්පාතිතාති ඝාතාපෙය්‍යුම්පි මං. ඉමෙ හි නාම සක්‍යකුමාරා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සන්ති. කිමඞ්ග පනාහ’න්ති. සො ඛො අහං, අය්‍යපුත්තා, භණ්ඩිකං මුඤ්චිත්වා තං භණ්ඩං රුක්ඛෙ ආලග්ගෙත්වා ‘යො පස්සති, දින්නඤ්ඤෙව හරතූ’ති වත්වා තතොම්හි පටිනිවත්තො’’ති. ‘‘සුට්ඨු, භණෙ උපාලි, අකාසි යම්පි න නිවත්තො [යං නිවත්තො (සී.), යං පන නිවත්තො (ස්‍යා.)]. චණ්ඩා ඛො සාකියා; ඉමිනා කුමාරා නිප්පාතිතාති ඝාතාපෙය්‍යුම්පි ත’’න්ති.
අථ ඛො සක්‍යකුමාරා උපාලිං කප්පකං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ සක්‍යකුමාරා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘මයං, භන්තෙ, සාකියා නාම මානස්සිනො. අයං, භන්තෙ, උපාලි කප්පකො අම්හාකං දීඝරත්තං පරිචාරකො. ඉමං භගවා පඨමං පබ්බාජෙතු. ඉමස්ස මයං අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මං කරිස්සාම. එවං අම්හාකං සාකියානං සාකියමානො නිම්මානායිස්සතී’’ති [නිම්මාදයිස්සතීති (සී.), නිම්මානියිස්සතීති (ස්‍යා.)].
අථ ඛො භගවා උපාලිං කප්පකං පඨමං පබ්බාජෙසි, පච්ඡා තෙ සක්‍යකුමාරෙ. අථ ඛො ආයස්මා භද්දියො තෙනෙව අන්තරවස්සෙන තිස්සො විජ්ජා සච්ඡාකාසි. ආයස්මා අනුරුද්ධො දිබ්බචක්ඛුං උප්පාදෙසි. ආයස්මා ආනන්දො සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකාසි. දෙවදත්තො පොථුජ්ජනිකං ඉද්ධිං අභිනිප්ඵාදෙසි.
332. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා භද්දියො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අභික්ඛණං උදානං උදානෙසි – ‘‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’න්ති. අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ආයස්මා, භන්තෙ, භද්දියො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අභික්ඛණං උදානං උදානෙසි – ‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’න්ති. නිස්සංසයං ඛො, භන්තෙ, ආයස්මා භද්දියො අනභිරතොව බ්‍රහ්මචරියං චරති. තංයෙව වා පුරිමං රජ්ජසුඛං සමනුස්සරන්තො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අභික්ඛණං උදානං උදානෙසි – ‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’’න්ති.
අථ ඛො භගවා අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන භද්දියං භික්ඛුං ආමන්තෙහි – ‘සත්ථා තං, ආවුසො භද්දිය, ආමන්තෙතී’’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා භද්දියො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං භද්දියං එතදවොච – ‘‘සත්ථා තං, ආවුසො භද්දිය, ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා භද්දියො තස්ස භික්ඛුනො පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං භද්දියං භගවා එතදවොච – ‘‘සච්චං කිර ත්වං, භද්දිය, අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අභික්ඛණං උදානං උදානෙසි – ‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’’න්ති? ‘‘එවං භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පන ත්වං, භද්දිය, අත්ථවසං සම්පස්සමානො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අභික්ඛණං උදානං උදානෙසි – ‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’’න්ති? ‘‘පුබ්බෙ මෙ, භන්තෙ, රඤ්ඤො සතොපි අන්තොපි අන්තෙපුරෙ රක්ඛා සුසංවිහිතා හොති, බහිපි අන්තෙපුරෙ රක්ඛා සුසංවිහිතා හොති, අන්තොපි නගරෙ රක්ඛා සුසංවිහිතා හොති, බහිපි නගරෙ රක්ඛා සුසංවිහිතා හොති, අන්තොපි ජනපදෙ රක්ඛා සුසංවිහිතා හොති, බහිපි ජනපදෙ රක්ඛා සුසංවිහිතා හොති. සො ඛො අහං, භන්තෙ, එවං රක්ඛිතොපි ගොපිතොපි සන්තො භීතො උබ්බිග්ගො උස්සඞ්කී උත්‍රස්තො විහරාමි. එතරහි ඛො පන අහං එකො, භන්තෙ, අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අභීතො අනුබ්බිග්ගො අනුස්සඞ්කී අනුත්‍රස්තො අප්පොස්සුක්කො පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරාමීති. ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, අත්ථවසං සම්පස්සමානො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි අභික්ඛණං උදානං උදානෙමි – ‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’’න්ති. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –
[උදා. 20] ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා, ඉති භවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො;
තං විගතභයං සුඛිං අසොකං, දෙවා නානුභවන්ති දස්සනායා’’ති.
දෙවදත්තවත්ථු
333. අථ ඛො භගවා අනුපියායං යථාභිරන්තං විහරිත්වා යෙන කොසම්බී තෙන චාරිකං පක්කාමි. අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන කොසම්බී තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා කොසම්බියං විහරති ඝොසිතාරාමෙ. අථ ඛො දෙවදත්තස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘කං නු ඛො අහං පසාදෙය්‍යං, යස්මිං මෙ පසන්නෙ බහුලාභසක්කාරො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? අථ ඛො දෙවදත්තස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො අජාතසත්තු කුමාරො තරුණො චෙව ආයතිං භද්දො ච. යංනූනාහං අජාතසත්තුං කුමාරං පසාදෙය්‍යං. තස්මිං මෙ පසන්නෙ බහුලාභසක්කාරො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති.
අථ ඛො දෙවදත්තො සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය යෙන රාජගහං තෙන පක්කාමි. අනුපුබ්බෙන යෙන රාජගහං තදවසරි. අථ ඛො දෙවදත්තො සකවණ්ණං පටිසංහරිත්වා කුමාරකවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා අහිමෙඛලිකාය අජාතසත්තුස්ස කුමාරස්ස උච්ඡඞ්ගෙ [උච්චඞ්කෙ (ස්‍යා.)] පාතුරහොසි. අථ ඛො අජාතසත්තු කුමාරො භීතො අහොසි, උබ්බිග්ගො උස්සඞ්කී උත්‍රස්තො. අථ ඛො දෙවදත්තො අජාතසත්තුං කුමාරං එතදවොච – ‘‘භායසි මං ත්වං කුමාරා’’ති? ‘‘ආම, භායාමි. කොසි ත්ව’’න්ති? ‘‘අහං දෙවදත්තො’’ති. ‘‘සචෙ ඛො ත්වං, භන්තෙ, අය්‍යො දෙවදත්තො, ඉඞ්ඝ සකෙනෙව වණ්ණෙන පාතුභවස්සූ’’ති. අථ ඛො දෙවදත්තො කුමාරකවණ්ණං පටිසංහරිත්වා සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධරො අජාතසත්තුස්ස කුමාරස්ස පුරතො අට්ඨාසි. අථ ඛො අජාතසත්තු කුමාරො දෙවදත්තස්ස ඉමිනා ඉද්ධිපාටිහාරියෙන අභිප්පසන්නො පඤ්චහි රථසතෙහි සායං පාතං උපට්ඨානං ගච්ඡති, පඤ්ච ච ථාලිපාකසතානි භත්තාභිහාරො අභිහරීයති. අථ ඛො දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකෙන අභිභූතස්ස පරියාදින්නචිත්තස්ස එවරූපං ඉච්ඡාගතං උප්පජ්ජි – ‘‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති. සහ චිත්තුප්පාදාව දෙවදත්තො තස්සා ඉද්ධියා පරිහායි.
[අ. නි. 5.100] තෙන ඛො පන සමයෙන කකුධො නාම කොළියපුත්තො, ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස උපට්ඨාකො, අධුනා කාලඞ්කතො අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපන්නො. තස්ස එවරූපො අත්තභාවප්පටිලාභො හොති – සෙය්‍යථාපි නාම ද්වෙ වා තීණි වා මාගධකානි [මාගධිකානි (ස්‍යා.)] ගාමක්ඛෙත්තානි. සො තෙන අත්තභාවප්පටිලාභෙන නෙව අත්තානං න පරං බ්‍යාබාධෙති. අථ ඛො කකුධො දෙවපුත්තො යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො කකුධො දෙවපුත්තො ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං එතදවොච – ‘‘දෙවදත්තස්ස, භන්තෙ, ලාභසක්කාරසිලොකෙන අභිභූතස්ස පරියාදින්නචිත්තස්ස [පරියාදිණ්ණචිත්තස්ස (ක.)] එවරූපං ඉච්ඡාගතං උප්පජ්ජි – ‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’ති. සහ චිත්තුප්පාදාව භන්තෙ, දෙවදත්තො තස්සා ඉද්ධියා පරිහීනො’’ති. ඉදමවොච කකුධො දෙවපුත්තො. ඉදං වත්වා ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායි.
අථ ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කකුධො නාම, භන්තෙ, කොළියපුත්තො මම උපට්ඨාකො අධුනා කාලඞ්කතො අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපන්නො. තස්ස එවරූපො අත්තභාවප්පටිලාභො – සෙය්‍යථාපි නාම ද්වෙ වා තීණි වා මාගධකානි ගාමක්ඛෙත්තානි. සො තෙන අත්තභාවප්පටිලාභෙන නෙව අත්තානං න පරං බ්‍යාබාධෙති. අථ ඛො, භන්තෙ, කකුධො දෙවපුත්තො යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො, භන්තෙ, කකුධො දෙවපුත්තො මං එතදවොච – ‘දෙවදත්තස්ස, භන්තෙ, ලාභසක්කාරසිලොකෙන අභිභූතස්ස පරියාදින්නචිත්තස්ස එවරූපං ඉච්ඡාගතං උප්පජ්ජි – අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමීති. සහ චිත්තුප්පාදාව භන්තෙ, දෙවදත්තො තස්සා ඉද්ධියා පරිහීනො’ති. ඉදමවොච, භන්තෙ, කකුධො දෙවපුත්තො. ඉදං වත්වා මං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායී’’ති.
‘‘කිං පන තෙ, මොග්ගල්ලාන, කකුධො දෙවපුත්තො චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතො? යං කිඤ්චි කකුධො දෙවපුත්තො භාසති සබ්බං තං තථෙව හොති, නො අඤ්ඤථා’’ති? ‘‘චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතො ච මෙ, භන්තෙ, කකුධො දෙවපුත්තො. යං කිඤ්චි කකුධො දෙවපුත්තො භාසති සබ්බං තං තථෙව හොති, නො අඤ්ඤථා’’ති. ‘‘රක්ඛස්සෙතං, මොග්ගල්ලාන, වාචං. රක්ඛස්සෙතං, මොග්ගල්ලාන, වාචං. ඉදානි සො මොඝපුරිසො අත්තනාව අත්තානං පාතුකරිස්සති.
පඤ්චසත්ථුකථා
334. [අ. නි. 5.100] ‘‘පඤ්චිමෙ, මොග්ගල්ලාන, සත්ථාරො සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. කතමෙ පඤ්ච? ‘‘ඉධ, මොග්ගල්ලාන, එකච්චො සත්ථා අපරිසුද්ධසීලො සමානො ‘පරිසුද්ධසීලොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ සීලං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති. තමෙනං සාවකා එවං ජානන්ති – ‘අයං ඛො භවං සත්ථා අපරිසුද්ධසීලො සමානො ‘පරිසුද්ධසීලොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ සීලං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. මයඤ්චෙව ඛො පන ගිහීනං ආරොචෙය්‍යාම, නාස්සස්ස මනාපං. යං ඛො පනස්ස අමනාපං, කථං නං මයං තෙන සමුදාචරෙය්‍යාම? සම්මන්නති ඛො පන චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන – යං තුමො කරිස්සති, තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතී’ති. එවරූපං ඛො, මොග්ගල්ලාන, සත්ථාරං සාවකා සීලතො රක්ඛන්ති; එවරූපො ච පන සත්ථා සාවකෙහි සීලතො රක්ඛං පච්චාසීසති [පච්චාසිංසති (සී. ස්‍යා.)].
‘‘පුන චපරං, මොග්ගල්ලාන, ඉධෙකච්චො සත්ථා අපරිසුද්ධාජීවො සමානො ‘පරිසුද්ධාජීවොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධො මෙ ආජීවො පරියොදාතො අසංකිලිට්ඨො’ති ච. තමෙනං සාවකා එවං ජානන්ති – ‘අයං ඛො භවං සත්ථා අපරිසුද්ධාජීවො සමානො ‘පරිසුද්ධාජීවොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධො මෙ ආජීවො පරියොදාතො අසංකිලිට්ඨො’ති ච. මයඤ්චෙව ඛො පන ගිහීනං ආරොචෙය්‍යාම, නාස්සස්ස මනාපං. යං ඛො පනස්ස අමනාපං, කථං න මයං තෙන සමුදාචරෙය්‍යාම? සම්මන්නති ඛො පන චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන – යං තුමො කරිස්සති, තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතී’ති. එවරූපං ඛො, මොග්ගල්ලාන, සත්ථාරං සාවකා ආජීවතො රක්ඛන්ති; එවරූපො ච පන සත්ථා සාවකෙහි ආජීවතො රක්ඛං පච්චාසීසති.
‘‘පුන චපරං, මොග්ගල්ලාන, ඉධෙකච්චො සත්ථා අපරිසුද්ධධම්මදෙසනො සමානො ‘පරිසුද්ධධම්මදෙසනොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධා මෙ ධම්මදෙසනා පරියොදාතා අසංකිලිට්ඨා’ති ච. තමෙනං සාවකා එවං ජානන්ති – ‘අයං ඛො භවං සත්ථා අපරිසුද්ධධම්මදෙසනො සමානො ‘පරිසුද්ධධම්මදෙසනොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධා මෙ ධම්මදෙසනා පරියොදාතා අසංකිලිට්ඨා’ති ච. මයඤ්චෙව ඛො පන ගිහීනං ආරොචෙය්‍යාම, නාස්සස්ස මනාපං. යං ඛො පනස්ස අමනාපං, කථං නං මයං තෙන සමුදාචරෙය්‍යාම? සම්මන්නති ඛො පන චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන – යං තුමො කරිස්සති, තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතී’ති. එවරූපං ඛො, මොග්ගල්ලාන, සත්ථාරං සාවකා ධම්මදෙසනතො රක්ඛන්ති; එවරූපො ච පන සත්ථා සාවකෙහි ධම්මදෙසනතො රක්ඛං පච්චාසීසති.
‘‘පුන චපරං, මොග්ගල්ලාන, ඉධෙකච්චො සත්ථා අපරිසුද්ධවෙය්‍යාකරණො සමානො ‘පරිසුද්ධවෙය්‍යාකරණොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ වෙය්‍යාකරණං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. තමෙනං සාවකා එවං ජානන්ති – ‘අයං ඛො භවං සත්ථා අපරිසුද්ධවෙය්‍යාකරණො සමානො ‘පරිසුද්ධවෙය්‍යාකරණොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ වෙය්‍යාකරණං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. මයඤ්චෙව ඛො පන ගිහීනං ආරොචෙය්‍යාම, නාස්සස්ස මනාපං. යං ඛො පනස්ස අමනාපං, කථං නං මයං තෙන සමුදාචරෙය්‍යාම? සම්මන්නති ඛො පන චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන – යං තුමො කරිස්සති, තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතී’ති. එවරූපං ඛො, මොග්ගල්ලාන, සත්ථාරං සාවකා වෙය්‍යාකරණතො රක්ඛන්ති; එවරූපො ච පන සත්ථා සාවකෙහි වෙය්‍යාකරණතො රක්ඛං පච්චාසීසති.
‘‘පුන චපරං, මොග්ගල්ලාන, ඉධෙකච්චො සත්ථා අපරිසුද්ධඤාණදස්සනො සමානො ‘පරිසුද්ධඤාණදස්සනොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ ඤාණදස්සනං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. තමෙනං සාවකා එවං ජානන්ති – ‘අයං ඛො භවං සත්ථා අපරිසුද්ධඤාණදස්සනො සමානො ‘පරිසුද්ධඤාණදස්සනොම්හී’ති පටිජානාති ‘පරිසුද්ධං මෙ ඤාණදස්සනං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. මයඤ්චෙව ඛො පන ගිහීනං ආරොචෙය්‍යාම, නාස්සස්ස මනාපං. යං ඛො පනස්ස අමනාපං, කථං නං මයං තෙන සමුදාචරෙය්‍යාම? සම්මන්නති ඛො පන චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන – යං තුමො කරිස්සති, තුමොව තෙන පඤ්ඤායිස්සතී’ති. එවරූපං ඛො, මොග්ගල්ලාන, සත්ථාරං සාවකා ඤාණදස්සනතො රක්ඛන්ති; එවරූපො ච පන සත්ථා සාවකෙහි ඤාණදස්සනතො රක්ඛං පච්චාසීසතීති. ඉමෙ ඛො, මොග්ගල්ලාන, පඤ්ච සත්ථාරො සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං.
‘‘අහං ඛො පන, මොග්ගල්ලාන, පරිසුද්ධසීලො සමානො ‘පරිසුද්ධසීලොම්හී’ති පටිජානාමි ‘පරිසුද්ධං මෙ සීලං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. න ච මං සාවකා සීලතො රක්ඛන්ති; න චාහං සාවකෙහි සීලතො රක්ඛං පච්චාසීසාමි. පරිසුද්ධාජීවො සමානො…පෙ… පරිසුද්ධධම්මදෙසනො සමානො…පෙ… පරිසුද්ධවෙය්‍යාකරණො සමානො…පෙ… පරිසුද්ධඤාණදස්සනො සමානො ‘පරිසුද්ධඤාණදස්සනොම්හී’ති පටිජානාමි ‘පරිසුද්ධං මෙ ඤාණදස්සනං පරියොදාතං අසංකිලිට්ඨ’න්ති ච. න ච මං සාවකා ඤාණදස්සනතො රක්ඛන්ති; න චාහං සාවකෙහි ඤාණදස්සනතො රක්ඛං පච්චාසීසාමී’’ති.
335. අථ ඛො භගවා කොසම්බියං යථාභිරන්තං විහරිත්වා යෙන රාජගහං තෙන චාරිකං පක්කාමි. අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන රාජගහං තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘දෙවදත්තස්ස, භන්තෙ, අජාතසත්තු කුමාරො පඤ්චහි රථසතෙහි සායං පාතං උපට්ඨානං ගච්ඡති; පඤ්ච ච ථාලිපාකසතානි භත්තාභිහාරො අභිහරීයතී’’ති. ‘‘මා, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකං පිහයිත්ථ. යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තස්ස අජාතසත්තු කුමාරො පඤ්චහි රථසතෙහි සායං පාතං උපට්ඨානං ගමිස්සති, පඤ්ච ච ථාලිපාකසතානි භත්තාභිහාරො අභිහරීයිස්සති, හානියෙව, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තස්ස පාටිකඞ්ඛා කුසලෙසු ධම්මෙසු, නො වුඩ්ඪි.
‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, චණ්ඩස්ස කුක්කුරස්ස නාසාය පිත්තං භින්දෙය්‍යුං, එවඤ්හි සො, භික්ඛවෙ, කුක්කුරො භිය්‍යොසොමත්තාය චණ්ඩතරො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යාවකීවඤ්ච දෙවදත්තස්ස අජාතසත්තු කුමාරො පඤ්චහි රථසතෙහි සායං පාතං උපට්ඨානං ගමිස්සති, පඤ්ච ච ථාලිපාකසතානි භත්තාභිහාරො අභිහරීයිස්සති, හානියෙව, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තස්ස පාටිකඞ්ඛා කුසලෙසු ධම්මෙසු, නො වුඩ්ඪි.
[සං. නි. 2.184; අ. නි. 4.68] ‘‘අත්තවධාය, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි, පරාභවාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි.
‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කදලී අත්තවධාය ඵලං දෙති, පරාභවාය ඵලං දෙති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අත්තවධාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි, පරාභවාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි.
‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, වෙළු අත්තවධාය ඵලං දෙති, පරාභවාය ඵලං දෙති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අත්තවධාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි, පරාභවාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි.
‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, නළො අත්තවධාය ඵලං දෙති, පරාභවාය ඵලං දෙති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අත්තවධාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි, පරාභවාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි.
‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අස්සතරී අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාති, පරාභවාය ගබ්භං ගණ්හාති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අත්තවධාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදි, පරාභවාය දෙවදත්තස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො උදපාදී’’ති.
[සං. නි. 1.183, 1.2.184, නෙත්ති. 90] ‘‘ඵලං වෙ කදලිං හන්ති, ඵලං වෙළුං ඵලං නළං;
සක්කාරො කාපුරිසං හන්ති, ගබ්භො අස්සතරිං යථා’’ති.
පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.