විහාරානුජානනං

294. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවතා භික්ඛූනං සෙනාසනං අපඤ්ඤත්තං හොති. තෙ ච භික්ඛූ තහං තහං විහරන්ති – අරඤ්ඤෙ, රුක්ඛමූලෙ, පබ්බතෙ, කන්දරායං, ගිරිගුහායං, සුසානෙ, වනපත්ථෙ, අජ්ඣොකාසෙ, පලාලපුඤ්ජෙ. තෙ කාලස්සෙව තතො තතො උපනික්ඛමන්ති – අරඤ්ඤා රුක්ඛමූලා පබ්බතා කන්දරා ගිරිගුහා සුසානා වනපත්ථා අජ්ඣොකාසා පලාලපුඤ්ජා, පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන, ආලොකිතෙන විලොකිතෙන, සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන, ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ, ඉරියාපථසම්පන්නා. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහකො සෙට්ඨී [සෙට්ඨි (ක.)] කාලස්සෙව උය්‍යානං අගමාසි. අද්දසා ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී තෙ භික්ඛූ කාලස්සෙව තතො තතො උපනික්ඛමන්තෙ – අරඤ්ඤා රුක්ඛමූලා පබ්බතා කන්දරා ගිරිගුහා සුසානා වනපත්ථා අජ්ඣොකාසා පලාලපුඤ්ජා, පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන, ආලොකිතෙන විලොකිතෙන, සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන, ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ, ඉරියාපථසම්පන්නෙ. දිස්වානස්ස චිත්තං පසීදි. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා තෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘සචාහං, භන්තෙ, විහාරෙ කාරාපෙය්‍යං, වසෙය්‍යාථ මෙ විහාරෙසූ’’ති? ‘‘න ඛො, ගහපති, භගවතා විහාරා අනුඤ්ඤාතා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, භගවන්තං පටිපුච්ඡිත්වා මම ආරොචෙය්‍යාථා’’ති. ‘‘එවං ගහපතී’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ රාජගහකස්ස සෙට්ඨිස්ස පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘රාජගහකො, භන්තෙ, සෙට්ඨී විහාරෙ කාරාපෙතුකාමො. කථං නු ඛො, භන්තෙ, අම්හෙහි [භන්තෙ (සී. ක.)] පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? අථ ඛො භගවා එතස්මිං නිදානෙ එතස්මිං පකරණෙ ධම්මිං කථං කත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච ලෙණානි [පඤ්ච සෙනාසනානි (ස්‍යා.)] – විහාරං, අඩ්ඪයොගං, පාසාදං, හම්මියං, ගුහ’’න්ති.

අථ ඛො තෙ භික්ඛූ යෙන රාජගහකො සෙට්ඨී තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා රාජගහකං සෙට්ඨිං එතදවොචුං – ‘‘අනුඤ්ඤාතා ඛො, ගහපති, භගවතා විහාරා; යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී එකාහෙනෙව සට්ඨිවිහාරෙ පතිට්ඨාපෙසි. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී තෙ සට්ඨිවිහාරෙ පරියොසාපෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී තස්සා රත්තියා අච්චයෙන පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය යෙන රාජගහකස්ස සෙට්ඨිස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙත්වා සම්පවාරෙත්වා, භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං, එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එතෙ මෙ, භන්තෙ, සට්ඨිවිහාරා පුඤ්ඤත්ථිකෙන සග්ගත්ථිකෙන කාරාපිතා. කථාහං, භන්තෙ, තෙසු විහාරෙසු පටිපජ්ජාමී’’ති? ‘‘තෙන හි ත්වං, ගහපති, තෙ සට්ඨිවිහාරෙ ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස පතිට්ඨාපෙහී’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවතො පටිස්සුත්වා තෙ සට්ඨිවිහාරෙ ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස පතිට්ඨාපෙසි.

295. අථ ඛො භගවා රාජගහකං සෙට්ඨිං ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

‘‘සීතං උණ්හං පටිහන්ති [පටිහනති (ක.)], තතො වාළමිගානි ච;

සරීසපෙ ච මකසෙ, සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියො.

‘‘තතො වාතාතපො ඝොරෙ, සඤ්ජාතො [වාතාතපෙ ඝොරෙ, සඤ්ජාතෙ (ක. සද්දනීති)] පටිහඤ්ඤති;

ලෙණත්ථඤ්ච සුඛත්ථඤ්ච, ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුං.

‘‘විහාරදානං සඞ්ඝස්ස, අග්ගං බුද්ධෙන [බුද්ධෙහි (ස්‍යා.)] වණ්ණිතං;

තස්මා හි පණ්ඩිතො, පොසො සම්පස්සං අත්ථමත්තනො.

‘‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ;

තෙසං අන්නඤ්ච පානඤ්ච, වත්ථසෙනාසනානි ච;

දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

‘‘තෙ තස්ස ධම්මං දෙසෙන්ති, සබ්බදුක්ඛාපනූදනං;

යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤාය, පරිනිබ්බාති අනාසවො’’ති.

අථ ඛො භගවා රාජගහකං සෙට්ඨිං ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

296. අස්සොසුං ඛො මනුස්සා – ‘‘භගවතා කිර විහාරා අනුඤ්ඤාතා’’ති සක්කච්චං [තෙ සක්කච්චං (ස්‍යා. කං.)] විහාරෙ කාරාපෙන්ති. තෙ විහාරා අකවාටකා හොන්ති; අහීපි විච්ඡිකාපි සතපදියොපි පවිසන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කවාට’’න්ති. භිත්තිඡිද්දං කරිත්වා වල්ලියාපි රජ්ජුයාපි කවාටං බන්ධන්ති. උන්දූරෙහිපි උපචිකාහිපි ඛජ්ජන්ති. ඛයිතබන්ධනානි කවාටානි පතන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පිට්ඨසඞ්ඝාටං උදුක්ඛලිකං උත්තරපාසක’’න්ති. කවාටා න ඵුසීයන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජු’’න්ති. කවාටා න ථකියන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අග්ගළවට්ටිං කපිසීසකං සූචිකං ඝටික’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ න සක්කොන්ති කවාටං අපාපුරිතුං. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තාළච්ඡිද්දං. තීණි තාළානි – ලොහතාළං, කට්ඨතාළං, විසාණතාළ’’න්ති. යෙහි [යෙපි (සී. ස්‍යා.)] තෙ උග්ඝාටෙත්වා පවිසන්ති [විසාණතාළං, යෙහි තෙ උග්ඝාටෙත්වා පවිසන්තීති (ක.)], විහාරා අගුත්තා හොන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යන්තකං සූචික’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා තිණච්ඡදනා හොන්ති; සීතකාලෙ සීතා, උණ්හකාලෙ උණ්හා. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතු’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා අවාතපානකා හොන්ති අචක්ඛුස්සා දුග්ගන්ධා. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තීණි වාතපානානි – වෙදිකාවාතපානං, ජාලවාතපානං, සලාකවාතපාන’’න්ති. වාතපානන්තරිකාය කාළකාපි වග්ගුලියොපි පවිසන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වාතපානචක්කලික’’න්ති. චක්කලිකන්තරිකායපි කාළකාපි වග්ගුලියොපි පවිසන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වාතපානකවාටකං වාතපානභිසික’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ ඡමායං සයන්ති. ගත්තානිපි චීවරානිපි පංසුකිතානි හොන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිණසන්ථාරක’’න්ති. තිණසන්ථාරකො උන්දූරෙහිපි උපචිකාහිපි ඛජ්ජති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මිඩ්ඪි’’න්ති [මීඪන්ති (සී.), මිඪින්ති (ස්‍යා.)]. මිඩ්ඪියා ගත්තානි දුක්ඛා හොන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, බිදලමඤ්චක’’න්ති.