1. පඨමභාණවාරො

විහාරානුජානනං

294. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවතා භික්ඛූනං සෙනාසනං අපඤ්ඤත්තං හොති. තෙ ච භික්ඛූ තහං තහං විහරන්ති – අරඤ්ඤෙ, රුක්ඛමූලෙ, පබ්බතෙ, කන්දරායං, ගිරිගුහායං, සුසානෙ, වනපත්ථෙ, අජ්ඣොකාසෙ, පලාලපුඤ්ජෙ. තෙ කාලස්සෙව තතො තතො උපනික්ඛමන්ති – අරඤ්ඤා රුක්ඛමූලා පබ්බතා කන්දරා ගිරිගුහා සුසානා වනපත්ථා අජ්ඣොකාසා පලාලපුඤ්ජා, පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන, ආලොකිතෙන විලොකිතෙන, සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන, ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ, ඉරියාපථසම්පන්නා. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහකො සෙට්ඨී [සෙට්ඨි (ක.)] කාලස්සෙව උය්‍යානං අගමාසි. අද්දසා ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී තෙ භික්ඛූ කාලස්සෙව තතො තතො උපනික්ඛමන්තෙ – අරඤ්ඤා රුක්ඛමූලා පබ්බතා කන්දරා ගිරිගුහා සුසානා වනපත්ථා අජ්ඣොකාසා පලාලපුඤ්ජා, පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන, ආලොකිතෙන විලොකිතෙන, සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන, ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ, ඉරියාපථසම්පන්නෙ. දිස්වානස්ස චිත්තං පසීදි. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා තෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘සචාහං, භන්තෙ, විහාරෙ කාරාපෙය්‍යං, වසෙය්‍යාථ මෙ විහාරෙසූ’’ති? ‘‘න ඛො, ගහපති, භගවතා විහාරා අනුඤ්ඤාතා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, භගවන්තං පටිපුච්ඡිත්වා මම ආරොචෙය්‍යාථා’’ති. ‘‘එවං ගහපතී’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ රාජගහකස්ස සෙට්ඨිස්ස පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘රාජගහකො, භන්තෙ, සෙට්ඨී විහාරෙ කාරාපෙතුකාමො. කථං නු ඛො, භන්තෙ, අම්හෙහි [භන්තෙ (සී. ක.)] පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? අථ ඛො භගවා එතස්මිං නිදානෙ එතස්මිං පකරණෙ ධම්මිං කථං කත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච ලෙණානි [පඤ්ච සෙනාසනානි (ස්‍යා.)] – විහාරං, අඩ්ඪයොගං, පාසාදං, හම්මියං, ගුහ’’න්ති.

අථ ඛො තෙ භික්ඛූ යෙන රාජගහකො සෙට්ඨී තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා රාජගහකං සෙට්ඨිං එතදවොචුං – ‘‘අනුඤ්ඤාතා ඛො, ගහපති, භගවතා විහාරා; යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී එකාහෙනෙව සට්ඨිවිහාරෙ පතිට්ඨාපෙසි. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී තෙ සට්ඨිවිහාරෙ පරියොසාපෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී තස්සා රත්තියා අච්චයෙන පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය යෙන රාජගහකස්ස සෙට්ඨිස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අථ ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙත්වා සම්පවාරෙත්වා, භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං, එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එතෙ මෙ, භන්තෙ, සට්ඨිවිහාරා පුඤ්ඤත්ථිකෙන සග්ගත්ථිකෙන කාරාපිතා. කථාහං, භන්තෙ, තෙසු විහාරෙසු පටිපජ්ජාමී’’ති? ‘‘තෙන හි ත්වං, ගහපති, තෙ සට්ඨිවිහාරෙ ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස පතිට්ඨාපෙහී’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො රාජගහකො සෙට්ඨී භගවතො පටිස්සුත්වා තෙ සට්ඨිවිහාරෙ ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස පතිට්ඨාපෙසි.

295. අථ ඛො භගවා රාජගහකං සෙට්ඨිං ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

‘‘සීතං උණ්හං පටිහන්ති [පටිහනති (ක.)], තතො වාළමිගානි ච;

සරීසපෙ ච මකසෙ, සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියො.

‘‘තතො වාතාතපො ඝොරෙ, සඤ්ජාතො [වාතාතපෙ ඝොරෙ, සඤ්ජාතෙ (ක. සද්දනීති)] පටිහඤ්ඤති;

ලෙණත්ථඤ්ච සුඛත්ථඤ්ච, ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුං.

‘‘විහාරදානං සඞ්ඝස්ස, අග්ගං බුද්ධෙන [බුද්ධෙහි (ස්‍යා.)] වණ්ණිතං;

තස්මා හි පණ්ඩිතො, පොසො සම්පස්සං අත්ථමත්තනො.

‘‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ;

තෙසං අන්නඤ්ච පානඤ්ච, වත්ථසෙනාසනානි ච;

දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

‘‘තෙ තස්ස ධම්මං දෙසෙන්ති, සබ්බදුක්ඛාපනූදනං;

යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤාය, පරිනිබ්බාති අනාසවො’’ති.

අථ ඛො භගවා රාජගහකං සෙට්ඨිං ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

296. අස්සොසුං ඛො මනුස්සා – ‘‘භගවතා කිර විහාරා අනුඤ්ඤාතා’’ති සක්කච්චං [තෙ සක්කච්චං (ස්‍යා. කං.)] විහාරෙ කාරාපෙන්ති. තෙ විහාරා අකවාටකා හොන්ති; අහීපි විච්ඡිකාපි සතපදියොපි පවිසන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කවාට’’න්ති. භිත්තිඡිද්දං කරිත්වා වල්ලියාපි රජ්ජුයාපි කවාටං බන්ධන්ති. උන්දූරෙහිපි උපචිකාහිපි ඛජ්ජන්ති. ඛයිතබන්ධනානි කවාටානි පතන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පිට්ඨසඞ්ඝාටං උදුක්ඛලිකං උත්තරපාසක’’න්ති. කවාටා න ඵුසීයන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජු’’න්ති. කවාටා න ථකියන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අග්ගළවට්ටිං කපිසීසකං සූචිකං ඝටික’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ න සක්කොන්ති කවාටං අපාපුරිතුං. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තාළච්ඡිද්දං. තීණි තාළානි – ලොහතාළං, කට්ඨතාළං, විසාණතාළ’’න්ති. යෙහි [යෙපි (සී. ස්‍යා.)] තෙ උග්ඝාටෙත්වා පවිසන්ති [විසාණතාළං, යෙහි තෙ උග්ඝාටෙත්වා පවිසන්තීති (ක.)], විහාරා අගුත්තා හොන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යන්තකං සූචික’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා තිණච්ඡදනා හොන්ති; සීතකාලෙ සීතා, උණ්හකාලෙ උණ්හා. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතු’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා අවාතපානකා හොන්ති අචක්ඛුස්සා දුග්ගන්ධා. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තීණි වාතපානානි – වෙදිකාවාතපානං, ජාලවාතපානං, සලාකවාතපාන’’න්ති. වාතපානන්තරිකාය කාළකාපි වග්ගුලියොපි පවිසන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වාතපානචක්කලික’’න්ති. චක්කලිකන්තරිකායපි කාළකාපි වග්ගුලියොපි පවිසන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වාතපානකවාටකං වාතපානභිසික’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ ඡමායං සයන්ති. ගත්තානිපි චීවරානිපි පංසුකිතානි හොන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිණසන්ථාරක’’න්ති. තිණසන්ථාරකො උන්දූරෙහිපි උපචිකාහිපි ඛජ්ජති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මිඩ්ඪි’’න්ති [මීඪන්ති (සී.), මිඪින්ති (ස්‍යා.)]. මිඩ්ඪියා ගත්තානි දුක්ඛා හොන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, බිදලමඤ්චක’’න්ති.

මඤ්චපීඨාදිඅනුජානනං

297. තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස සොසානිකො මසාරකො මඤ්චො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මසාරකං මඤ්ච’’න්ති. මසාරකං පීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මසාරකං පීඨ’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස සොසානිකො බුන්දිකාබද්ධො මඤ්චො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, බුන්දිකාබද්ධං මඤ්ච’’න්ති. බුන්දිකාබද්ධං පීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, බුන්දිකාබද්ධං පීඨ’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස සොසානිකො කුළීරපාදකො මඤ්චො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කුළීරපාදකං මඤ්ච’’න්ති. කුළීරපාදකං පීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කුළීරපාදකං පීඨ’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස සොසානිකො ආහච්චපාදකො මඤ්චො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ඔරාචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආහච්චපාදකං මඤ්ච’’න්ති. ආහච්චපාදකං පීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආහච්චපාදකං පීඨ’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස ආසන්දිකො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආසන්දික’’න්ති. උච්චකො ආසන්දිකො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්චකම්පි ආසන්දික’’න්ති. සත්තඞ්ගො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සත්තඞ්ග’’න්ති. උච්චකො සත්තඞ්ගො උප්පන්නො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්චකම්පි සත්තඞ්ග’’න්ති. භද්දපීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භද්දපීඨ’’න්ති. පීඨිකා උප්පන්නා හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පීඨික’’න්ති. එළකපාදකං පීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, එළකපාදකං පීඨ’’න්ති. ආමලකවට්ටිකං [ආමලකවණ්ටිකං (ස්‍යා.)] පීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආමලකවට්ටිකං පීඨ’’න්ති. ඵලකං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඵලක’’න්ති. කොච්ඡං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කොච්ඡ’’න්ති. පලාලපීඨං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පලාලපීඨ’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ උච්චෙ මඤ්චෙ සයන්ති. මනුස්සා විහාරචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා පස්සිත්වා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – සෙය්‍යථාපි ගිහී කාමභොගිනොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘න, භික්ඛවෙ, උච්චෙ මඤ්චෙ සයිතබ්බං. යො සයෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු නීචෙ මඤ්චෙ සයන්තො අහිනා දට්ඨො හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මඤ්චපටිපාදක’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ උච්චෙ මඤ්චපටිපාදකෙ ධාරෙන්ති, සහ මඤ්චපටිපාදකෙහි පවෙධෙන්ති. මනුස්සා විහාරචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා පස්සිත්වා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – සෙය්‍යථාපි ගිහී කාමභොගිනොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘න, භික්ඛවෙ, උච්චා මඤ්චපටිපාදකා ධාරෙතබ්බා. යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදක’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස සුත්තං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සුත්තං මඤ්චං වෙඨෙතු’’න්ති [වෙතුන්ති (සී.)]. අඞ්ගානි බහුසුත්තං පරියාදියන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙ විජ්ඣිත්වා අට්ඨපදකං වෙඨෙතු’’න්ති. චොළකං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චිමිලිකං කාතු’’න්ති. තූලිකා උප්පන්නා හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විජටෙත්වා බිබ්බොහනං [බිම්බොහනං (සී. ස්‍යා. බිම්බ + ඔහනං)] කාතුං. තීණි තූලානි – රුක්ඛතූලං, ලතාතූලං, පොටකිතූල’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ අද්ධකායිකානි [අඩ්ඪකායිකානි (ක.)] බිබ්බොහනානි ධාරෙන්ති. මනුස්සා විහාරචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා පස්සිත්වා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – සෙය්‍යථාපි ගිහී කාමභොගිනොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘න, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪකායිකානි බිබ්බොහනානි ධාරෙතබ්බානි. යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සීසප්පමාණං බිබ්බොහනං කාතු’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහෙ ගිරග්ගසමජ්ජො හොති. මනුස්සා මහාමත්තානං අත්ථාය භිසියො පටියාදෙන්ති – උණ්ණභිසිං, චොළභිසිං, වාකභිසිං, තිණභිසිං, පණ්ණභිසිං. තෙ වීතිවත්තෙ සමජ්ජෙ ඡවිං උප්පාටෙත්වා හරන්ති. අද්දසාසුං ඛො භික්ඛූ සමජ්ජට්ඨානෙ බහුං උණ්ණම්පි චොළකම්පි වාකම්පි තිණම්පි පණ්ණම්පි ඡට්ටිතං. දිස්වාන භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච භිසියො – උණ්ණභිසිං, චොළභිසිං, වාකභිසිං, තිණභිසිං, පණ්ණභිසි’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස සෙනාසනපරික්ඛාරිකං දුස්සං උප්පන්නං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භිසිං ඔනන්ධිතු’’න්ති [ඔනද්ධිතුං (ස්‍යා.)].

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ මඤ්චභිසිං පීඨෙ සන්ථරන්ති, පීඨභිසිං මඤ්චෙ සන්ථරන්ති. භිසියො පරිභිජ්ජන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔනද්ධමඤ්චං [ඔනද්ධමඤ්චං (ක.) එවමුපරිපි] ඔනද්ධපීඨ’’න්ති. උල්ලොකං අකරිත්වා සන්ථරන්ති, හෙට්ඨතො නිපතන්ති [නිපටන්ති (ක.), නිප්ඵටන්ති (සී.), නිප්පාටෙන්ති (ස්‍යා.)] …පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උල්ලොකං කරිත්වා සන්ථරිත්වා භිසිං ඔනන්ධිතු’’න්ති. ඡවිං උප්පාටෙත්වා හරන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඵොසිතු’’න්ති. හරන්තියෙව…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භත්තිකම්ම’’න්ති. හරන්තියෙව…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, හත්ථභත්තිකම්ම’’න්ති. හරන්තියෙව…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, හත්ථභත්ති’’න්ති.

සෙතවණ්ණාදිඅනුජානනං

298. තෙන ඛො පන සමයෙන තිත්ථියානං සෙය්‍යායො සෙතවණ්ණා හොන්ති, කාළවණ්ණකතා භූමි, ගෙරුකපරිකම්මකතා භිත්ති. බහූ මනුස්සා සෙය්‍යාපෙක්ඛකා ගච්ඡන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරෙ සෙතවණ්ණං කාළවණ්ණං ගෙරුකපරිකම්ම’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඵරුසාය භිත්තියා සෙතවණ්ණො න නිපතති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ථුසපිණ්ඩං දත්වා පාණිකාය පටිබාහෙත්වා සෙතවණ්ණං නිපාතෙතු’’න්ති. සෙතවණ්ණො අනිබන්ධනීයො හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සණ්හමත්තිකං දත්වා පාණිකාය පටිබාහෙත්වා සෙතවණ්ණං නිපාතෙතු’’න්ති. සෙතවණ්ණො අනිබන්ධනීයො හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉක්කාසං පිට්ඨමද්ද’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඵරුසාය භිත්තියා ගෙරුකා න නිපතති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ථුසපිණ්ඩං දත්වා පාණිකාය පටිබාහෙත්වා ගෙරුකං නිපාතෙතු’’න්ති. ගෙරුකා අනිබන්ධනීයා හොති …පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කුණ්ඩකමත්තිකං දත්වා පාණිකාය පටිබාහෙත්වා ගෙරුකං නිපාතෙතු’’න්ති. ගෙරුකා අනිබන්ධනීයා හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සාසපකුට්ටං සිත්ථතෙලක’’න්ති. අච්චුස්සන්නං හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චොළකෙන පච්චුද්ධරිතු’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඵරුසාය භූමියා කාළවණ්ණො න නිපතති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ථුසපිණ්ඩං දත්වා පාණිකාය පටිබාහෙත්වා කාළවණ්ණං නිපාතෙතු’’න්ති. කාළවණ්ණො අනිබන්ධනීයො හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගණ්ඩුමත්තිකං දත්වා පාණිකාය පටිබාහෙත්වා කාළවණ්ණං නිපාතෙතු’’න්ති. කාළවණ්ණො අනිබන්ධනීයො හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඉක්කාසං කසාව’’න්ති.

පටිභානචිත්තපටික්ඛෙපං

299. තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ විහාරෙ පටිභානචිත්තං කාරාපෙන්ති – ඉත්ථිරූපකං පුරිසරූපකං. මනුස්සා විහාරචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා පස්සිත්වා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – සෙය්‍යථාපි ගිහී කාමභොගිනොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘න, භික්ඛවෙ, පටිභානචිත්තං කාරාපෙතබ්බං – ඉත්ථිරූපකං පුරිසරූපකං. යො කාරාපෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මාලාකම්මං ලතාකම්මං මකරදන්තකං පඤ්චපටික’’න්ති.

ඉට්ඨකාචයාදිඅනුජානනං

300. තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා නීචවත්ථුකා හොන්ති, උදකෙන ඔත්ථරිය්‍යන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්චවත්ථුකං කාතු’’න්ති. චයො පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චිනිතුං තයො චයෙ – ඉට්ඨකාචයං, සිලාචයං, දාරුචය’’න්ති. ආරොහන්තා විහඤ්ඤන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තයො සොපානෙ – ඉට්ඨකාසොපානං, සිලාසොපානං, දාරුසොපාන’’න්ති. ආරොහන්තා පරිපතන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආලම්බනබාහ’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා ආළකමන්දා හොන්ති. භික්ඛූ හිරියන්ති නිපජ්ජිතුං. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිරොකරණි’’න්ති. තිරොකරණිං උක්ඛිපිත්වා ඔලොකෙන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪකුට්ටක’’න්ති. අඩ්ඪකුට්ටකා උපරිතො ඔලොකෙන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තයො ගබ්භෙ – සිවිකාගබ්භං, නාළිකාගබ්භං, හම්මියගබ්භ’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ ඛුද්දකෙ විහාරෙ මජ්ඣෙ ගබ්භං කරොන්ති. උපචාරො න හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඛුද්දකෙ විහාරෙ එකමන්තං ගබ්භං කාතුං, මහල්ලකෙ මජ්ඣෙ’’ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරස්ස කුට්ටපාදො ජීරති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කුලඞ්කපාදක’’න්ති [කුළුඞ්කපාදකන්ති (සී.)]. විහාරස්ස කුට්ටො ඔවස්සති…පෙ…‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරිත්තාණකිටිකං උද්දසුධ’’න්ති [උද්ධාසුධන්ති (ස්‍යා.)].

තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො තිණච්ඡදනා අහි ඛන්ධෙ පතති. සො භීතො විස්සරමකාසි. භික්ඛූ උපධාවිත්වා තං භික්ඛුං එතදවොචුං – ‘‘කිස්ස ත්වං, ආවුසො, විස්සරමකාසී’’ති? අථ ඛො සො භික්ඛූනං එතමත්ථං ආරොචෙසි. භික්ඛූ භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විතාන’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ මඤ්චපාදෙපි පීඨපාදෙපි ථවිකායො ලග්ගෙන්ති. උන්දූරෙහිපි උපචිකාහිපි ඛජ්ජන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භිත්තිඛිලං නාගදන්තක’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ මඤ්චෙපි පීඨෙපි චීවරං නික්ඛිපන්ති. චීවරං පරිභිජ්ජිති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරෙ චීවරවංසං චීවරරජ්ජු’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා අනාළින්දකා හොන්ති අප්පටිස්සරණා. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආළින්දං පඝනං පකුට්ටං [පකුඩ්ඩං (සී.)] ඔසාරක’’න්ති. ආළින්දා පාකටා හොන්ති. භික්ඛූ හිරියන්ති නිපජ්ජිතුං…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සංසරණකිටිකං උග්ඝාටනකිටික’’න්ති.

උපට්ඨානසාලාඅනුජානනං

301. තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ අජ්ඣොකාසෙ භත්තවිස්සග්ගං කරොන්තා සීතෙනපි උණ්හෙනපි කිලමන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උපට්ඨානසාල’’න්ති. උපට්ඨානසාලා නීචවත්ථුකා හොති, උදකෙන ඔත්ථරිය්‍යති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්චවත්ථුකං කාතු’’න්ති. චයො පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චිනිතුං තයො චයෙ – ඉට්ඨකාචයං, සිලාචයං, දාරුචය’’න්ති. ආරොහන්තා විහඤ්ඤන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තයො සොපානෙ – ඉට්ඨකාසොපානං, සිලාසොපානං, දාරුසොපාන’’න්ති. ආරොහන්තා පරිපතන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආලම්බනබාහ’’න්ති. උපට්ඨානසාලාය තිණචුණ්ණං පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුං – සෙතවණ්ණං කාළවණ්ණං ගෙරුකපරිකම්මං මාලාකම්මං ලතාකම්මං මකරදන්තකං පඤ්චපටිකං චීවරවංසං චීවරරජ්ජු’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ අජ්ඣොකාසෙ ඡමාය චීවරං පත්ථරන්ති. චීවරං පංසුකිතං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අජ්ඣොකාසෙ චීවරවංසං චීවරරජ්ජු’’න්ති. පානීයං ඔතප්පති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පානීයසාලං පානීයමණ්ඩප’’න්ති. පානීයසාලා නීචවත්ථුකා හොති, උදකෙන ඔත්ථරිය්‍යති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්චවත්ථුකං කාතු’’න්ති. චයො පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චිනිතුං තයො චයෙ – ඉට්ඨකාචයං, සිලාචයං, දාරුචය’’න්ති. ආරොහන්තා විහඤ්ඤන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තයො සොපානෙ – ඉට්ඨකාසොපානං, සිලාසොපානං, දාරුසොපාන’’න්ති. ආරොහන්තා පරිපතන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආලම්බනබාහ’’න්ති. පානීයසාලාය තිණචුණ්ණං පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුං – සෙතවණ්ණං කාළවණ්ණං ගෙරුකපරිකම්මං මාලාකම්මං ලතාකම්මං මකරදන්තකං පඤ්චපටිකං චීවරවංසං චීවරරජ්ජු’’න්ති. පානීයභාජනං න සංවිජ්ජති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පානීයසඞ්ඛං පානීයසරාවක’’න්ති.

පාකාරාදිඅනුජානනං

302. තෙන ඛො පන සමයෙන විහාරා අපරික්ඛිත්තා හොන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරික්ඛිපිතුං තයො පාකාරෙ – ඉට්ඨකාපාකාරං, සිලාපාකාරං, දාරුපාකාර’’න්ති. කොට්ඨකො න හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කොට්ඨක’’න්ති. කොට්ඨකො නීචවත්ථුකො හොති, උදකෙන ඔත්ථරිය්‍යති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්චවත්ථුකං කාතු’’න්ති. කොට්ඨකස්ස කවාටං න හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කවාටං පිට්ඨසඞ්ඝාටං උදුක්ඛලිකං උත්තරපාසකං අග්ගළවට්ටිං කපිසීසකං සූචිකං ඝටිකං තාළච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජු’’න්ති. කොට්ඨකෙ තිණචුණ්ණං පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුං – සෙතවණ්ණං කාළවණ්ණං ගෙරුකපරිකම්මං මාලාකම්මං ලතාකම්මං මකරදන්තකං පඤ්චපටික’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන පරිවෙණං චික්ඛල්ලං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මරුම්බං උපකිරිතු’’න්ති. න පරියාපුණන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පදරසිලං නික්ඛිපිතු’’න්ති. උදකං සන්තිට්ඨති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උදකනිද්ධමන’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ පරිවෙණෙ තහං තහං අග්ගිට්ඨානං කරොන්ති. පරිවෙණං උක්ලාපං හොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, එකමන්තං අග්ගිසාලං කාතු’’න්ති. අග්ගිසාලා නීචවත්ථුකා හොති, උදකෙන ඔත්ථරිය්‍යති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්චවත්ථුකං කාතු’’න්ති. චයො පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චිනිතුං තයො චයෙ – ඉට්ඨකාචයං, සිලාචයං, දාරුචය’’න්ති. ආරොහන්තා විහඤ්ඤන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තයො සොපානෙ – ඉට්ඨකාසොපානං, සිලාසොපානං, දාරුසොපාන’’න්ති. ආරොහන්තා පරිපතන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආලම්බනබාහ’’න්ති. අග්ගිසාලාය කවාටං න හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කවාටං පිට්ඨසඞ්ඝාටං උදුක්ඛලිකං උත්තරපාසකං අග්ගළවට්ටිං කපිසීසකං සූචිකං ඝටිකං තාළච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජු’’න්ති. අග්ගිසාලාය තිණචුණ්ණං පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුං – සෙතවණ්ණං කාළවණ්ණං ගෙරුකපරිකම්මං මාලාකම්මං ලතාකම්මං මකරදන්තකං පඤ්චපටිකං චීවරවංසං චීවරරජ්ජු’’න්ති.

ආරාමපරික්ඛෙපඅනුජානනං

303. තෙන ඛො පන සමයෙන ආරාමො අපරික්ඛිත්තො හොති. අජකාපි පසුකාපි උපරොපෙ විහෙඨෙන්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරික්ඛිපිතුං තයො වාටෙ – වෙළුවාටං, කණ්ඩකවාටං [වටෙ වෙළුවටං කණ්ඩකවටං (ස්‍යා.)], පරිඛ’’න්ති. කොට්ඨකො න හොති. තථෙව අජකාපි පසුකාපි උපරොපෙ විහෙඨෙන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කොට්ඨකං අපෙසිං යමකකවාටං තොරණං පලිඝ’’න්ති. කොට්ඨකෙ තිණචුණ්ණං පරිපතති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුං – සෙතවණ්ණං කාළවණ්ණං ගෙරුකපරිකම්මං මාලාකම්මං ලතාකම්මං මකරදන්තකං පඤ්චපටික’’න්ති. ආරාමො චික්ඛල්ලො හොති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මරුම්බං උපකිරිතු’’න්ති. න පරියාපුණන්ති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පදරසිලං නික්ඛිපිතු’’න්ති. උදකං සන්තිට්ඨති…පෙ… ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උදකනිද්ධමන’’න්ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො සඞ්ඝස්ස අත්ථාය සුධාමත්තිකාලෙපනං පාසාදං කාරෙතුකාමො හොති. අථ ඛො භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කිං නු ඛො භගවතා ඡදනං අනුඤ්ඤාතං, කිං අනනුඤ්ඤාත’’න්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච ඡදනානි – ඉට්ඨකාඡදනං, සිලාඡදනං, සුධාඡදනං, තිණච්ඡදනං, පණ්ණච්ඡදන’’න්ති.

පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.