1. මූලයමකං

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

1. යමකසමූහස්සාති මූලයමකාදිකස්ස යමකසමූහස්ස. මූලයමකාදයො හි පකරණාපෙක්ඛාය අවයවභූතාපි නිච්චාවයවාපෙක්ඛාය යමකසමූහොති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘තංසමූහස්ස ච සකලස්ස පකරණස්සා’’ති.

කුසලාකුසලමූලවිසෙසානන්ති දුතියපුච්ඡාය වුත්තානං සංසයපදසඞ්ගහිතානං කුසලසඞ්ඛාතානං, තථා පඨමපුච්ඡාය වුත්තානං කුසලමූලසඞ්ඛාතානං විසෙසානං අත්ථයමකභාවස්ස වුත්තත්තාති යොජනා. යථා හි පඨමපුච්ඡාය විසෙසවන්තභාවෙන වුත්තායෙව කුසලධම්මා දුතියපුච්ඡායං විසෙසභාවෙන වුත්තා, එවං පඨමපුච්ඡායං විසෙසභාවෙන වුත්තායෙව කුසලමූලධම්මා දුතියපුච්ඡායං විසෙසවන්තභාවෙන වුත්තා. වත්තුවචනිච්ඡාවසෙන හි ධම්මානං විසෙසවිසෙසවන්තතාවිභාගා හොන්තීති. කුසලමූලකුසලවිසෙසෙහි සංසයිතපදසඞ්ගහිතෙහි කුසලකුසලමූලානං විසෙසවන්තානන්ති අධිප්පායො. එත්ථ ච විසෙසවන්තාපෙක්ඛවිසෙසවසෙන පඨමො අත්ථවිකප්පො වුත්තො, දුතියො පන විසෙසාපෙක්ඛවිසෙසවන්තවසෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනාහ ‘‘ඤාතුං ඉච්ඡිතානං හී’’තිආදි.

තත්ථ ඤාතුං ඉච්ඡිතානන්ති පුච්ඡාය විසයභූතානන්ති අත්ථො. විසෙසානන්ති කුසලකුසලමූලවිසෙසානං. විසෙසවන්තාපෙක්ඛානන්ති කුසලමූලකුසලසඞ්ඛාතෙහි විසෙසවන්තෙහි සාපෙක්ඛානං. විසෙසවතන්ති කුසලමූලකුසලානං. විසෙසාපෙක්ඛානන්ති කුසලකුසලමූලවිසෙසෙහි සාපෙක්ඛානං. එත්ථාති එතස්මිං මූලයමකෙ. පධානභාවොති පඨමවිකප්පෙ තාව සංසයිතප්පධානත්තා පුච්ඡාය විසෙසානං පධානභාවො වෙදිතබ්බො. තෙ හි සංසයිතානං විසෙසවන්තොති. දුතියවිකප්පෙ පන විසෙසා නාම විසෙසවන්තාධීනාති විසෙසවන්තානං තත්ථ පධානභාවො දට්ඨබ්බො. ද්වින්නං පන එකජ්ඣං පධානභාවො න යුජ්ජති. සති හි අප්පධානෙ පධානං නාම සියා. තෙනාහ ‘‘එකෙකාය පුච්ඡාය එකෙකො එව අත්ථො සඞ්ගහිතො හොතී’’ති. එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා විනිච්ඡිතවිසෙසිතබ්බභාවෙහි ඉධ පධානභාවො න යුජ්ජතෙවාති. න ධම්මවාචකොති න සභාවධම්මවාචකො. සභාවධම්මොපි හි අත්ථොති වුච්චති ‘‘ගම්භීරපඤ්ඤං නිපුණත්ථදස්සි’’න්තිආදීසු (සු. නි. 178). ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) අත්ථ-සද්දස්ස හෙතුඵලවාචකතා දට්ඨබ්බා. ආදි-සද්දෙනස්ස ‘‘අත්ථාභිසමයා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.129) ආගතා හිතාදිවාචකතා සඞ්ගය්හති. තෙනෙවාති පාළිඅත්ථවාචකත්තා එව.

තීණිපි පදානීති එත්ථ පි-සද්දො සමුච්චයත්ථො, සමුච්චයො ච තුල්‍යයොගෙ සියා. කිං නාම-පදෙන අනවසෙසතො කුසලාදීනං සඞ්ගහොති ආසඞ්කාය තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථමාහ ‘‘තීණිපි…පෙ… සඞ්ගාහකත්ත’’න්ති. තත්ථ සඞ්ගාහකත්තමත්තන්ති මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථොති. තෙන නිවත්තිතං විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘න නිරවසෙසසඞ්ගාහකත්ත’’න්ති වුත්තං. න හි රූපං නාම-පදෙන සඞ්ගය්හති. කුසලාදියෙව නාමන්ති නියමො දට්ඨබ්බො, න නාමංයෙව කුසලාදීති ඉමමෙව ච නියමං සන්ධායාහ ‘‘කුසලාදීනං සඞ්ගාහකත්තමත්තමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. යදිපි නාම-පදං න නිරවසෙසකුසලාදිසඞ්ගාහකං, කුසලාදිසඞ්ගාහකං පන හොති, තදත්ථමෙව ච තං ගහිතන්ති නාමස්ස කුසලත්තිකපරියාපන්නතා වුත්තාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුසලාදි…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

52. දුතියයමකෙති එකමූලයමකෙ. එවමිධාපීති යථා එකමූලයමකෙ ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ඉච්චෙව පුච්ඡා ආරද්ධා, එවං ඉධාපි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලයමකෙපි ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ඉච්චෙව පුච්ඡා ආරභිතබ්බා සියා. කස්මා? පුරිමයමක…පෙ… අප්පවත්තත්තාති. ඉදඤ්ච දුතියයමකස්ස තථා අප්පවත්තත්තා වුත්තං, තතියයමකං පන තථෙව පවත්තං. කෙචීති පදකාරා. තෙ හි යථා පඨමදුතියයමකෙසු පුරිමපුච්ඡා එව පරිවත්තනවසෙන පච්ඡිමපුච්ඡා කතාති පච්ඡිමපුච්ඡාය පුරිමපුච්ඡා සමානා ඨපෙත්වා පටිලොමභාවං, න තථා අඤ්ඤමඤ්ඤයමකෙ. තත්ථ හි ද්වෙපි පුච්ඡා අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසා. යදි තත්ථාපි ද්වීහිපි පුච්ඡාහි සදිසාහි භවිතබ්බං, ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති පඨමපුච්ඡා ආරභිතබ්බා, පච්ඡිමපුච්ඡා වා ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති වත්තබ්බා සියා. එවං පන අවත්වා පඨමදුතියයමකෙසු විය පුරිමපච්ඡිමපුච්ඡා සදිසා අකත්වා තතියයමකෙ තාසං විසදිසතා ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති අනාරද්ධත්තා, තස්මා පටිලොමපුච්ඡානුරූපාය අනුලොමපුච්ඡාය භවිතබ්බන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘යෙ කෙචි කුසලාති අපුච්ඡිත්වා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති.

අත්ථවසෙනාති සම්භවන්තානං නිච්ඡිතසංසයිතානං අත්ථානං වසෙන. තදනුරූපායාති තස්සා පුරිමපුච්ඡාය අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුච්ඡවිකාය. පුරිමඤ්හි අපෙක්ඛිත්වා පච්ඡිමාය භවිතබ්බං. තෙනාති තස්මා. යස්මා අනුලොමෙ සංසයච්ඡෙදෙ ජාතෙපි පටිලොමෙ සංසයො උප්පජ්ජති, යදි න උප්පජ්ජෙය්‍ය, පටිලොමපුච්ඡාය පයොජනමෙව න සියා, තස්මා න පච්ඡිමපුච්ඡානුරූපා පුරිමපුච්ඡා, අථ ඛො වුත්තනයෙන පුරිමපුච්ඡානුරූපා පච්ඡිමපුච්ඡා, තාය ච අනුරූපතාය අත්ථාදිවසෙන ද්වින්නං පදානං සම්බන්ධත්තා අත්ථාදියමකතා වුත්තා. දෙසනාක්කමතො චෙත්ථ අනුලොමපටිලොමතා වෙදිතබ්බා ‘‘කුසලා කුසලමූලා’’ති වත්වා ‘‘කුසලමූලා කුසලා’’ති ච වුත්තත්තා. සෙසයමකෙසුපි එසෙව නයො. විසෙසවන්තවිසෙස, විසෙසවිසෙසවන්තග්ගහණතො වා ඉධ අනුලොමපටිලොමතා වෙදිතබ්බා. පඨමපුච්ඡායඤ්හි යෙ ධම්මා විසෙසවන්තො, තෙ නිච්ඡයාධිට්ඨානෙ කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා’’ති වත්වා තෙසු යස්මිං විසෙසො සංසයාධිට්ඨානො, තංදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා’’ති පුච්ඡා කතා. දුතියපුච්ඡායං පන තප්පටිලොමතො යෙන විසෙසෙන තෙ විසෙසවන්තො, තං විසෙසං සන්නිට්ඨානං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යෙ වා පන කුසලමූලා’’ති වත්වා තෙ විසෙසවන්තෙ සංසයාධිට්ඨානභූතෙ දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පුච්ඡා කතා. අනියතවත්ථුකා හි සන්නිට්ඨානසංසයා අනෙකජ්ඣාසයත්තා සත්තානං.

ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙනාති ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති ඉමිනාපි වාක්‍යෙන. එවං න සක්කා වත්තුන්ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තමෙවාධිප්පායං විවරති ‘‘න හී’’තිආදිනා. තත්ථ තෙනෙවාති කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථස්ස කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනත්ථස්ස භින්නත්තා එව. විස්සජ්ජනන්ති විභජනං. ඉතරථාති කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනෙන පුච්ඡාය කතාය. තානි වචනානීති කුසලවචනං කුසලමූලෙන එකමූලවචනඤ්ච. කුසලචිත්තසමුට්ඨානරූපවසෙන චස්ස අබ්‍යාකතදීපනතා දට්ඨබ්බා. එත්ථාති ‘‘ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙන තස්සෙවත්ථස්ස සම්භවතො’’ති එතස්මිං වචනෙ. යෙ කෙචි කුසලා…පෙ… සම්භවතොති එතෙන කුසලානං කුසලමූලෙන එකමූලතාය බ්‍යභිචාරාභාවං දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘න හි…පෙ… සන්තී’’ති. වුත්තබ්‍යඤ්ජනත්ථස්සෙව සම්භවතොති හි ඉමිනා අවුත්තබ්‍යඤ්ජනත්ථස්ස සම්භවාභාවවචනෙන ස්වායමධිප්පායමත්ථො විභාවිතො. යථා හි කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනත්ථො කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථං බ්‍යභිචරති, න එවං තං කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථො. කථං කත්වා චොදනා, කථඤ්ච කත්වා පරිහාරො? කුසලමූලෙන එකමූලා කුසලා එවාති චොදනා කතා, කුසලමූලෙන එකමූලා එව කුසලාති පන පරිහාරො පවත්තොති වෙදිතබ්බං. දුතියයමකෙ විය අපුච්ඡිත්වාති ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති අපුච්ඡිත්වා. කුසලමූලෙහීති කුසලෙහි මූලෙහි. තෙති කුසලමූලෙන එකමූලා.

එකතො උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො පකාරත්ථො වා. තෙන ‘‘කුසලමූලානි එකමූලානි චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානි චා’’තිආදිපාළිසෙසං දස්සෙති. යං සන්ධාය ‘‘හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බං භවෙය්‍යා’’ති වුත්තං. තත්ථ හෙට්ඨාති අනුලොමපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ. වුත්තනයෙනාති ‘‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. තම්පීති ‘‘කුසලමූලෙනා’’තිආදි අට්ඨකථාවචනම්පි. තථාති තෙන පකාරෙන, අනුලොමපුච්ඡායං විය විස්සජ්ජනං කාතබ්බං භවෙය්‍යාති ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. යෙන කාරණෙන ‘‘න සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං, තං කාරණං දස්සෙතුං ‘‘යෙ වා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පුච්ඡායං විය ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති පුච්ඡිතෙපි පටිවචනවිස්සජ්ජනමෙව ලබ්භති, න අනුලොමපුච්ඡායං විය සරූපදස්සනවිස්සජ්ජනං විභජිත්වා දස්සෙතබ්බස්ස අභාවතො. යෙ හි ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා, න තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලාව. යෙ පන කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, තෙ කුසලමූලෙන එකමූලාව. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… විභාගො කාතබ්බො භවෙය්‍යා’’ති.

තත්ථ යෙනාති යෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලෙසු එකමූලස්ස අභාවෙන. යත්ථාති යස්මිං ඤාණසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදෙ. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලකත්තා එකමූලකත්තා චාති අධිප්පායො. ද්වින්නං ද්වින්නඤ්හි එකෙකෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලකත්තෙ වුත්තෙ තෙසං එකෙකෙන එකමූලකත්තම්පි වුත්තමෙව හොති සමානත්ථො එකසද්දොති කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘යත්ථ පන…පෙ… න එකමූලානී’’ති. තයිදං මිච්ඡා, ද්වීසුපි එකෙකෙන ඉතරස්ස එකමූලකත්තං සම්භවති එවාති. තෙනාහ ‘‘එතස්ස ගහණස්ස නිවාරණත්ථ’’න්තිආදි. ‘‘යෙ ධම්මා කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, තෙ කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තෙන ඉධ ‘‘ආමන්තා’’ති පදෙන යත්ථ ද්වෙ මූලානි උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ එකෙකෙන ඉතරස්ස එකමූලකත්තං පකාසිතමෙවාති ආහ ‘‘ආමන්තාති ඉමිනාව විස්සජ්ජනෙන තංගහණනිවාරණතො’’ති. නිච්ඡිතත්තාති එත්ථ එකතො උප්පජ්ජමානානං තිණ්ණන්නං තාව මූලානං නිච්ඡිතං හොතු අඤ්ඤමඤ්ඤෙකමූලකත්තං, ද්වින්නං පන කථන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානං හී’’තිආදි. සමානමූලතා එවාති අවධාරණෙන නිවත්තිතත්ථං දස්සෙතුං ‘‘න අඤ්ඤමඤ්ඤසමානමූලතා’’ති වුත්තං. තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානං සමානමූලතාමත්තවචනිච්ඡාය එකමූලග්ගහණං, න තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාවිසිට්ඨසමානමූලතාදස්සනත්ථන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ද්වින්නං මූලානන්ති ද්වින්නං එකමූලානං එකතො උප්පජ්ජමානානං. යථා තෙසං සමානමූලතා, තං දස්සෙතුං ‘‘තෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. තංමූලෙහි අඤ්ඤෙහීති ඉතරමූලෙහි මූලද්වයතො අඤ්ඤෙහි සහජාතධම්මෙහි.

ඉදානි යෙන අධිප්පායෙන පටිලොමෙ ‘‘කුසලා’’ඉච්චෙව පුච්ඡා කතා, න ‘‘කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති, තං දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තෙ පන…පෙ… කතාති දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. න හි කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලෙසු කිඤ්චි එකමූලං න හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. මූලයුත්තතමෙව වදති, න මූලෙහි අයුත්තන්ති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා පුබ්බෙනාපරං විරුජ්ඣෙය්‍ය. තෙනෙවාති මූලයුත්තතාය එව වුච්චමානත්තා. උභයත්ථාපීති අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා එකමූලාති ද්වීසුපි පදෙසු. ‘‘කුසලමූලෙනා’’ති වුත්තං, කුසලමූලෙන සම්පයුත්තෙනාති හි අත්ථො. යදි උභයම්පි වචනං මූලයුත්තතමෙව වදති, අථ කස්මා අනුලොමපුච්ඡායමෙව එකමූලග්ගහණං කතං, න පටිලොමපුච්ඡායන්ති උභයත්ථාපි තං ගහෙතබ්බං න වා ගහෙතබ්බං. එවඤ්හි මූලෙකමූලයමකදෙසනාහි අයං අඤ්ඤමඤ්ඤයමකදෙසනා සමානරසා සියාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

තත්ථ තත්ථාති තස්මිං අඤ්ඤමඤ්ඤයමකෙ. යදිපි එකමූලා අඤ්ඤමඤ්ඤමූලාති ඉදං පදද්වයං වුත්තනයෙන මූලයුත්තතමෙව වදති, තථාපි සාමඤ්ඤවිසෙසලක්ඛණෙ අත්ථෙව භෙදොති දස්සෙතුං ‘‘මූලයොගසාමඤ්ඤෙ’’තිආදි වුත්තං. සමූලකානං සමානමූලතා එකමූලත්තන්ති එකමූලවචනං තෙසු අවිසෙසතො මූලසබ්භාවමත්තං වදති, න අඤ්ඤමඤ්ඤමූලසද්දො විය මූලෙසු ලබ්භමානං විසෙසං, න ච සාමඤ්ඤෙ නිච්ඡයො විසෙසෙ සංසයං විධමතීති ඉමමත්ථමාහ ‘‘මූලයොගසාමඤ්ඤෙ…පෙ… පවත්තා’’ති ඉමිනා. විසෙසෙ පන නිච්ඡයො සාමඤ්ඤෙ සංසයං විධමන්තො එව පවත්තතීති ආහ ‘‘මූලයොගවිසෙසෙ පන…පෙ… නිච්ඡිතමෙව හොතී’’ති. තස්මාති වුත්තස්සෙව තස්ස හෙතුභාවෙන පරාමසනං, විසෙසනිච්ඡයෙනෙව අවිනාභාවතො, සාමඤ්ඤස්ස නිච්ඡිතත්තා තත්ථ වා සංසයාභාවතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකමූලාති පුච්ඡං අකත්වා’’ති. කුසලභාවදීපකං න හොතීති කුසලභාවස්සෙව දීපකං න හොති තදඤ්ඤජාතිකස්සපි දීපනතො. තෙනාහ ‘‘කුසලභාවෙ සංසයසබ්භාවා’’ති. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලවචනන්ති කෙවලං අඤ්ඤමඤ්ඤමූලවචනන්ති අධිප්පායො. කුසලාධිකාරස්ස අනුවත්තමානත්තාති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති කුසලග්ගහණෙ කාරණමාහ. එකමූලග්ගහණෙ හි පයොජනාභාවො දස්සිතො, කුසලස්ස වසෙන චායං දෙසනාති.

53-61. මූලනයෙ වුත්තෙ එව අත්ථෙති මූලනයෙ වුත්තෙ එව කුසලාදිධම්මෙ. කුසලාදයො හි සභාවධම්මා ඉධ පාළිඅත්ථතාය අත්ථොති වුත්තො. කුසලමූලභාවෙන, මූලස්ස විසෙසනෙන, මූලයොගදීපනෙන ච පකාසෙතුං. කුසලමූලභූතා මූලා කුසලමූලමූලාති සමාසයොජනා. මූලවචනඤ්හි නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණං. අකුසලාබ්‍යාකතාපි මූලධම්මා අත්ථීති කුසලමූලභාවෙන මූලධම්මා විසෙසිතා. මූලග්ගහණෙන ච මූලවන්තානං මූලයොගො දීපිතො හොති. සමානෙන මූලෙන, මූලස්ස විසෙසනෙන, මූලයොගදීපනෙන ච පකාසෙතුං ‘‘එකමූලමූලා’’ති, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මූලෙන මූලභාවෙන, මූලස්ස විසෙසනෙන, මූලයොගදීපනෙන ච පකාසෙතුං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤමූලමූලා’’ති මූලමූලනයො වුත්තොති යොජනා. තීසුපි යමකෙසු යථාවුත්තවිසෙසනමෙවෙත්ථ පරියායන්තරං දට්ඨබ්බං.

මූලයොගං දීපෙතුන්ති මූලයොගමෙව පධානං සාතිසයඤ්ච කත්වා දීපෙතුන්ති අධිප්පායො. යථා හි කුසලානි මූලානි එතෙසන්ති කුසලමූලකානීති බාහිරත්ථසමාසෙ මූලයොගො පධානභාවෙන වුත්තො හොති, න එවං ‘‘කුසලසඞ්ඛාතා මූලා කුසලමූලා’’ති කෙවලං, ‘‘කුසලමූලමූලා’’ති සවිසෙසනං වා වුත්තෙ උත්තරපදත්ථප්පධානසමාසෙ. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤපදත්ථ…පෙ… දීපෙතු’’න්ති. වුත්තප්පකාරොවාති ‘‘කුසලමූලභාවෙන මූලස්ස විසෙසනෙනා’’තිආදිනා මූලමූලනයෙ ච, ‘‘අඤ්ඤපදත්ථසමාසන්තෙන ක-කාරෙනා’’තිආදිනා මූලකනයෙ ච වුත්තප්පකාරො එව. වචනපරියායො මූලමූලකනයෙ එකජ්ඣං කත්වා යොජෙතබ්බො.

74-85. න එකමූලභාවං ලභමානෙහීති අබ්‍යාකතමූලෙන න එකමූලකං තථාවත්තබ්බතං ලභමානෙහි අට්ඨාරසඅහෙතුකචිත්තුප්පාදාහෙතුකසමුට්ඨානරූපනිබ්බානෙහි එකතො අලබ්භමානත්තා. යථා හි යථාවුත්තචිත්තුප්පාදාදයො හෙතුපච්චයවිරහිතා අහෙතුකවොහාරං ලභන්ති, න එවං සහෙතුකසමුට්ඨානං රූපං. තෙනාහ ‘‘අහෙතුකවොහාරරහිතං කත්වා’’ති. එත්ථ ච ‘‘සබ්බං රූපං න හෙතුකමෙව, අහෙතුකමෙවා’’ති වුත්තත්තා කිඤ්චාපි සහෙතුකසමුට්ඨානම්පි රූපං අහෙතුකං, ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, විපාකාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.403) පන වචනතො හෙතුපච්චයයොගෙන සහෙතුකසමුට්ඨානස්ස රූපස්ස අහෙතුකවොහාරාභාවො වුත්තො. කෙචි පන ‘‘අබ්බොහාරිකං කත්වාති සහෙතුකවොහාරෙන අබ්බොහාරිකං කත්වාති අත්ථං වත්වා අඤ්ඤථා ‘අහෙතුකං අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූල’න්ති න සක්කා වත්තු’’න්ති වදන්ති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං වුත්තමෙව අහෙතුකවොහාරාභාවෙන සහෙතුකතාපරියායස්ස අත්ථසිද්ධත්තා. අපිච හෙතුපච්චයසබ්භාවතො තස්ස සහෙතුකතාපරියායො ලබ්භතෙව. තෙනාහ ‘‘න වා සහෙතුකදුකෙ විය…පෙ… අබ්බොහාරිකං කත’’න්ති. එත්ථ එත්ථාති එතස්මිං එකමූලකදුකෙ. හෙතුපච්චයයොගායොගවසෙනාති හෙතුපච්චයෙන යොගායොගවසෙන, හෙතුපච්චයස්ස සබ්භාවාසබ්භාවවසෙනාති අත්ථො. සහෙතුකවොහාරමෙව ලභති පච්චයභූතහෙතුසබ්භාවතො.

අපරෙ පන භණන්ති ‘‘සහෙතුකචිත්තසමුට්ඨානං රූපං අහෙතුකං අබ්‍යාකතන්ති ඉමිනා වචනෙන සඞ්ගහං ගච්ඡන්තම්පි සමූලකත්තා ‘අබ්‍යාකතමූලෙන න එකමූල’න්ති න සක්කා වත්තුං, සතිපි සමූලකත්තෙ නිප්පරියායෙන සහෙතුකං න හොතීති ‘අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූල’න්ති ච න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘අහෙතුකං අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතමූලෙන න එකමූලං, සහෙතුකං අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූල’න්ති ද්වීසුපි පදෙසු අනවරොධතො අබ්බොහාරිකං කත්වාති වුත්ත’’න්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ‘‘සහෙතුකඅබ්‍යාකතසමුට්ඨානං රූපං අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූලං හොතී’’ති අට්ඨකථායං තස්ස එකමූලභාවස්ස නිච්ඡිතත්තා, තස්මා වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

86-97. කුසලාකුසලාබ්‍යාකතරාසිතො නමනනාමනසඞ්ඛාතෙන විසෙසෙන අරූපධම්මානං ගහණං නිද්ධාරණං නාම හොතීති ආහ ‘‘නාමානං නිද්ධාරිතත්තා’’ති. තෙන තෙසං අධිකභාවමාහ විඤ්ඤායමානමෙව පකරණෙන අපරිච්ඡින්නත්තා. යදි එවං ‘‘අහෙතුකං නාමං සහෙතුකං නාම’’න්ති පාඨන්තරෙ කස්මා නාමග්ගහණං කතන්ති ආහ ‘‘සුපාකටභාවත්ථ’’න්ති, පරිබ්‍යත්තං කත්වා වුත්තෙ කිං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මූලයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.