1. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

1. පච්චනීකධම්මානං ඣාපනට්ඨෙන ඣානං, තතො සුට්ඨු විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛොති නිප්පරියායෙන ඣානඞ්ගානෙව විමොක්ඛොති අට්ඨකථාඅධිප්පායො. ටීකාකාරෙන පන ‘‘අභිභායතනං විය සසම්පයුත්තං ඣානං විමොක්ඛො’’ති මඤ්ඤමානෙන ‘‘අධිප්පායෙනාහා’’ති වුත්තං. ඣානධම්මා හි සම්පයුත්තධම්මෙහි සද්ධිංයෙව පටිපක්ඛතො විමුච්චන්ති, න විනා, තථා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ නිරාසඞ්කප්පවත්තිපීති අධිප්පායො. යථා වා ඣානඞ්ගානං ඣානපච්චයෙන පච්චයභාවතො සවිසෙසො ඣානපරියායො, එවං විමොක්ඛකිච්චයොගතො තෙසං සවිසෙසො විමොක්ඛපරියායො, තදුපචාරෙන සම්පයුත්තානං වෙදිතබ්බො. පඨමං සමඞ්ගිභාවත්ථන්ති පටිලාභං සන්ධායාහ. ‘‘ඵුසිත්වා විහරතීති පටිලභිත්වා ඉරියතී’’ති හි වුත්තං. අට්ඨකථායං ‘‘යෙන හි සද්ධිං…පෙ… පටිලද්ධා නාම හොන්තී’’ති තෙහි සාධෙතබ්බසහජාතාදිපච්චයලාභොයෙවෙත්ථ පටිලාභො දට්ඨබ්බො. යථා ඵස්සො යත්ථ උප්පන්නො, තං ආරම්මණං ඵුසතීති වුච්චති, එවං සම්පයුත්තධම්මෙපි තංසභාවත්තාති ආහ ‘‘සම්ඵස්සෙන ඵුසනත්ථ’’න්ති. තස්ස ‘‘විවරතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ඉතරෙහීති උපචාරම්පීතිආදිනා උපචාරපුරිමප්පනාපරප්පනානං පටිලාභකාරණන්ති වචනෙහි. ඉතරෙ කාරණත්ථෙති ‘‘උපචාරෙන…පෙ… ඵුසතියෙවා’’ති වුත්තෙ කාරණත්ථදීපකෙ අත්ථෙ. ඵුසති ඵලං අධිගච්ඡති එතායාති කාරණභාවස්ස ඵුසනාපරියායො වෙදිතබ්බො.

පඨමත්ථමෙවාති සමඞ්ගිභාවත්ථමෙව. තානි අඞ්ගානීති ඉමිනා ඣානකොට්ඨාසභාවෙන වුත්තධම්මායෙව ගහිතා, න ඵස්සපඤ්චමකඉන්ද්‍රියට්ඨකාදිභාවෙනාති වුත්තං ‘‘සෙසා…පෙ… සඞ්ගහිතානී’’ති. එවං සතීති සුඛසඞ්ඛාතඣානඞ්ගතො වෙදනාසොමනස්සින්ද්‍රියානං සෙසිතබ්බභාවෙ සති. එවඤ්හි නෙසං ඵස්සකතා ඉතරස්ස ඵස්සිතබ්බතාව සියා. තෙනාහ ‘‘සුඛස්ස ඵුසිතබ්බත්තා’’ති. වෙදයිතාධිපතෙය්‍යට්ඨෙහීති ආරම්මණානුභවනසඞ්ඛාතෙන වෙදයිතසභාවෙන, තස්සෙව සාතවිසෙසසඞ්ඛාතෙන සම්පයුත්තෙහි අනුවත්තනීයභාවෙන ච. උපනිජ්ඣායනභාවොපි යථාවුත්තවෙදයිතාධිපතෙය්‍යට්ඨවිසිට්ඨො ඔළාරිකස්ස ආරම්මණස්ස නිජ්ඣායනභාවො. අභින්නසභාවොපි හි ධම්මො පුරිමවිසිට්ඨපච්චයවිසෙසසම්භවෙන විසෙසෙන භින්නාකාරො හුත්වා විසිට්ඨඵලභාවං ආපජ්ජති. යථෙකංයෙව කම්මං චක්ඛාදිනිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං. තෙන වුත්තං ‘‘වෙදයිතා…පෙ… වුත්තත්තා’’ති. අඞ්ගානීති නායං තප්පරභාවෙන බහුවචනනිද්දෙසො අනන්තභාවතො, කෙවලඤ්ච අඞ්ගානං බහුත්තා බහුවචනං, තෙන කිං සිද්ධං? පච්චෙකම්පි යොජනා සිද්ධා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චෙකම්පි යොජනා කාතබ්බා’’ති. යදි ‘‘සුඛං ඨපෙත්වා’’ති යොජනායං සෙසා තයො ඛන්ධා හොන්ති, සෙසා තයො, චත්තාරො ච ඛන්ධා හොන්තීති වත්තබ්බං සියාති? න, චතූසු තිණ්ණං අන්තොගධත්තා. තෙනාහ ‘‘සබ්බයොජනා…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

2. අසමයවිමොක්ඛෙනාති හෙට්ඨාමග්ගවිමොක්ඛෙන. සො හි ලොකියවිමොක්ඛො විය අධිගමවළඤ්ජනත්ථං පකප්පෙතබ්බසමයවිසෙසාභාවතො එවං වුත්තො. අග්ගමග්ගවිමොක්ඛො පන එකච්චාසවවිමුත්තිවචනතො ඉධ නාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති. එකච්චෙහි ආසවෙහි විමුත්තොති දිට්ඨාසවාදීහි සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා විමුත්තො. අසමය…පෙ… ලාභෙනාති යථාවුත්තඅසමයවිමොක්ඛස්ස උපනිස්සයභූතස්ස අධිගමෙන. තතො එව සාතිසයෙන, එකච්චෙහි කාමාසවෙහි විමුත්තො වික්ඛම්භනවසෙනාති අත්ථො. සො එව එකච්චසමයවිමොක්ඛලාභී යථාවුත්තො සමයවිමුත්තො අසමයවිමොක්ඛවිසෙසස්ස වසෙන සමයවිමොක්ඛපඤ්ඤත්තියා අධිප්පෙතත්තා. සොති අසමයවිමොක්ඛූපනිස්සයසමයවිමොක්ඛලාභී. තෙන සාතිසයෙන සමයවිමොක්ඛෙන. තථාවිමුත්තොව හොතීති එත්ථ ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා තථාවිමුත්තො හොති, තස්මා සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිං ලද්ධුං අරහතීති පරිඤ්ඤාතත්ථං හෙතුනා පතිට්ඨාපෙති. බ්‍යතිරෙකමුඛෙනපි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘පුථුජ්ජනො පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමුදාචාරභාවතොති සමුදාචාරස්ස සම්භවතො. සොති ඣානලාභී පුථුජ්ජනො.

යදි පුනරාවත්තකධම්මතාය පුථුජ්ජනො සමයවිමුත්තොති න වුත්තො, තදභාවතො කස්මා අරහා තථා න වුත්තොති ආහ ‘‘අරහතො පනා’’තිආදි. තදකාරණභාවන්ති තෙසං විමොක්ඛානං, තස්ස වා සමයවිමුත්තිභාවස්ස අකාරණභාවං. සබ්බොති සුක්ඛවිපස්සකොපි සමථයානිකොපි අට්ඨවිමොක්ඛලාභීපි. බහිඅබ්භන්තරභාවා අපෙක්ඛාසිද්ධා, වත්තු අධිප්පායවසෙන ගහෙතබ්බරූපා චාති ආහ ‘‘බාහිරානන්ති ලොකුත්තරතො බහිභූතාන’’න්ති.

3. රූපතො අඤ්ඤං න රූපන්ති තත්ථ රූපපටිභාගං කසිණරූපාදි රූප-සද්දෙන ගහිතන්ති තදඤ්ඤං පඨමතතියාරුප්පවිසයමත්තං අරූපක්ඛන්ධනිබ්බානවිනිමුත්තං අරූප-සද්දෙන ගහිතං දට්ඨබ්බං. පටිපක්ඛභූතෙහි කිලෙසචොරෙහි අමූසිතබ්බං ඣානමෙව චිත්තමඤ්ජූසං. සමාධින්ති වා සමාධිසීසෙන ඣානමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

4. අත්තනො අනුරූපෙන පමාදෙනාති එත්ථ අනාගාමිනො අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අසක්කච්චඅසාතච්චකිරියාදිනා. ඛීණාසවස්ස පන තාදිසෙන පමාදපතිරූපකෙන, තාදිසාය වා අසක්කච්චකිරියාය. සා චස්ස උස්සුක්කාභාවතො වෙදිතබ්බා. පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා හි තෙ උත්තමපුරිසා. සමයෙන සමයන්ති සමයෙ සමයෙ. භුම්මත්ථෙ හි එතං කරණවචනං උපයොගවචනඤ්ච. අනිප්ඵත්තිතොති සමාපජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යතො. අස්සාති ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදිනා වුත්තස්ස ඉමස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස. තෙනාති යථාභතෙන සුත්තෙන.

5. යෙනාධිප්පායෙන ‘‘ධම්මෙහී’’ති වත්තබ්බන්ති වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘ඉධා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධාති ‘‘පරිහානධම්මො අපරිහානධම්මො’’ති එතස්මිං පදද්වයෙ. තත්ථාති ‘‘කුප්පධම්මො අකුප්පධම්මො’’ති පදද්වයෙ. සති වචනනානත්තෙ අත්ථෙව වචනත්ථනානත්තන්ති ආහ ‘‘වචනත්ථනානත්තමත්තෙන වා’’ති. වචනත්ථග්ගහණමුඛෙන ගහෙතබ්බස්ස පන විභාවනත්ථස්ස නත්ථෙත්ථ නානත්තං, යතො තෙසං පරියායන්තරතාසිද්ධි.

7-8. සමාපත්තිචෙතනාති යාය චෙතනාය සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙති සමාපජ්ජති ච. තෙනාහ ‘‘තදායූහනා’’ති. ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා සතීති කත්වා ආහ ‘‘අනුරක්ඛණා…පෙ… සතී’’ති. තෙනාහ ‘‘එකාරක්ඛො සතාරක්ඛෙන චෙතසා විහරතී’’ති. තථා හි සා ‘‘කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසතී’’ති වුත්තා.

11. අග්ගමග්ගට්ඨොපි ඉතරමග්ගට්ඨා විය අනුපච්ඡින්නභයත්තා භයූපරතවොහාරං ලභතීති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගට්ඨො ච…පෙ… භයූපරතො’’ති.

12. කෙචීති තිහෙතුකපටිසන්ධිකෙ මන්දබුද්ධිකෙ සන්ධායාහ. තෙන වුත්තං ‘‘දුප්පඤ්ඤාති ඉමිනා ගය්හන්තී’’ති. දුබ්බලා පඤ්ඤා යෙසං තෙ දුප්පඤ්ඤාති.

14. අනියතධම්මසමන්නාගතස්සෙව පච්චයවිසෙසෙන නියතධම්මපටිලාභොති ආහ ‘‘යත්ථ…පෙ… හොන්තී’’ති. තදභාවාති නියතානියතවොමිස්සාය පවත්තියා අභාවා.

16. පරියාදියිතබ්බානීති පරියාදකෙන මග්ගෙන ඛෙපෙතබ්බානි. තණ්හාදීනං පලිබුධනාදිකිරියාය මත්ථකප්පත්තියා සීසභාවො වෙදිතබ්බො, නිබ්බානස්ස පන විසඞ්ඛාරභාවතො සඞ්ඛාරසීසතා. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධො’’ති. කෙචි පන ‘‘සඞ්ඛාරසීසං නිරොධසමාපත්තී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පඤ්ඤත්තිමත්තස්ස සීසභාවානුපපත්තිතො තදුද්ධඤ්ච සඞ්ඛාරප්පවත්තිසබ්භාවතො. සහ වියාති එකජ්ඣං විය. එතෙන සම-සද්දස්ස අත්ථමාහ. සහත්ථො හෙස සම-සද්දො. සංසිද්ධිදස්සනෙනාති සංසිද්ධියා නිට්ඨානස්ස උපරමස්ස දස්සනෙන.

ඉධාති ඉමිස්සා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළියා, ඉමිස්සා වා තදට්ඨකථාය. කිලෙසපවත්තසීසානන්ති කිලෙසසීසපවත්තසීසානං. තෙසු හි ගහිතෙසු ඉතරම්පි පරියාදියිතබ්බං කිලෙසභාවෙන පරියාදියිතබ්බතාසාමඤ්ඤෙන ච ගහිතමෙව හොතීති කිලෙසවට්ටපරියාදානෙන මග්ගස්ස ඉතරවට්ටානම්පි පරියාදියනං. වට්ටුපච්ඡෙදකෙන මග්ගෙනෙව හි ජීවිතින්ද්‍රියම්පි අනවසෙසතො නිරුජ්ඣතීති. කස්මා පනෙත්ථ පවත්තසීසං විසුං ගහිතන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘පවත්තසීසම්පී’’තිආදි. ඔධිසො ච අනොධිසො ච කිලෙසපරියාදානෙ සති සිජ්ඣමානා පච්චවෙක්ඛණවාරා තෙන නිප්ඵාදෙතබ්බාති වුත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරා’’ති. ඉදානි තමත්ථං ආගමෙන සාධෙන්තො ‘‘විමුත්තස්මි’’න්තිආදිමාහ. චුතිචිත්තෙන හොතීති ඉදං යථාවුත්තස්ස කිලෙසපරියාදානසමාපනභූතස්ස පච්චවෙක්ඛණවාරස්ස චුතිචිත්තෙන පරිච්ඡින්නත්තා වුත්තං, තස්මා චුතිචිත්තෙන පරිච්ඡෙදකෙන පරිච්ඡින්නං හොතීති අත්ථො.

17. තිට්ඨෙය්‍යාති න උපගච්ඡෙය්‍ය. ඨානඤ්හි ගතිනිවත්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නප්පවත්තෙය්‍යා’’ති.

18. පයිරුපාසනාය බහූපකාරත්තා පයිරුපාසිතබ්බත්තා.

20. අග්ගවිජ්ජා යස්ස අනධිගතවිජ්ජාද්වයස්ස හොති, සො චෙ පච්ඡා විජ්ජාද්වයං අධිගච්ඡති, තස්ස පඨමං අධිගතවිජ්ජාද්වයස්ස විය අතෙවිජ්ජතාභාවා යදිපි නිප්පරියායතා තෙවිජ්ජතා, පඨමං අධිගතවිජ්ජාද්වයස්ස පන සා සවිසෙසාති දස්සෙන්තො ‘‘යාය කතකිච්චතා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අග්ගවිජ්ජාති ආසවක්ඛයඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණමෙව වා වෙදිතබ්බං. සා ච තෙවිජ්ජතාති යොජනා.

22. තත්ථෙවාති සච්චාභිසම්බොධෙ එව.

24. තන්ති නිරොධසමාපත්තිලාභිනො උභතොභාගවිමුත්තතාවචනං. වුත්තලක්ඛණූපපත්තිකොති ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති එවං වුත්තලක්ඛණෙන උපපත්තිතො යුත්තිතො සමන්නාගතො. එසෙව නයොති යථා චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො නිරොධතො ච වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තානං වසෙන පඤ්ච උභතොභාගවිමුත්තා වුත්තා, තථා සෙක්ඛභාවං පත්තානං වසෙන පඤ්ච කායසක්ඛිනො හොන්තීති කත්වා වුත්තං.

දස්සනකාරණාති ඉමිනා ‘‘දිස්වා’’ති එත්ථ ත්වා-සද්දො හෙතුඅත්ථොති දස්සෙති යථා ‘‘සීහං දිස්වා භයං හොතී’’තිආදීසු. දස්සනෙ සති පරික්ඛයො, නාසතීති ආහ ‘‘දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා’’ති. පුරිමකිරියාති ආසවානං ඛයකිරියාය පුරිමකිරියා. සමානකාලත්තෙපි හි කාරණකිරියා ඵලකිරියාය පුරිමසිද්ධා විය වොහරීයති. තතො නාමකායතො මුච්චනතො. යතො හි යෙන මුච්චිතබ්බං, තං නිස්සිතො හොතීති වුත්තං ‘‘නාමනිස්සිතකො’’ති. තස්සාති කායද්වයවිමුත්තියා උභතොභාගවිමුත්තභාවස්ස. අරූපලොකෙ හි ඨිතාරහන්තවසෙනායමත්ථො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘සුත්තෙ හී’’තිආදි.

ද්වීහි භාගෙහීති වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදභාගෙහි. ද්වෙ වාරෙති කිලෙසානං වික්ඛම්භනසමුච්ඡින්දනවසෙන ද්වික්ඛත්තුං. කිලෙසෙහි විමුත්තොති ඉදං පඨමතතියවාදානං වසෙන වුත්තං, ඉතරං දුතියවාදස්ස. අරූපජ්ඣානං යදිපි රූපසඤ්ඤාදීහි විමුත්තං තංසමතික්කමාදිනා පත්තබ්බත්තා, පවත්තිනිවාරකෙහි පන කාමච්ඡන්දාදීහියෙවස්ස විමුත්ති සාතිසයාති දස්සෙන්තො ‘‘නීවරණසඞ්ඛාතනාමකායතො විමුත්ත’’න්ති ආහ. යඤ්චාපි අරූපජ්ඣානං රූපලොකෙ විවෙකට්ඨතාවසෙනපි රූපකායතො විමුත්තං, තං පන රූපපටිබන්ධඡන්දරාගවික්ඛම්භනෙනෙව හොතීති වික්ඛම්භනමෙව පධානන්ති වුත්තං ‘‘රූපතණ්හාවික්ඛම්භනෙන රූපකායතො ච විමුත්තත්තා’’ති. එකදෙසෙන උභතොභාගවිමුත්තං නාම හොති සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා අභාවා.

25. ‘‘සත්තිසයො’’ති විය සමුදායෙ පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන…පෙ… වුච්චතී’’ති.

26. ඵුට්ඨානන්ති ඵස්සිතානං, අධිගතානන්ති අත්ථො. අන්තොති අන්තසදිසො ඵස්සනාය පරකාලො. තදනන්තරො හි තප්පරියොසානො විය හොතීති. කාලවිසයො චායං අන්ත-සද්දො, න පන කාලත්ථො. තෙනාහ ‘‘අධිප්පායො’’ති. නාමකායෙකදෙසතොති නීවරණසඞ්ඛාතනාමකායෙකදෙසතො. ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති විබන්ධවික්ඛම්භනෙන ආලොචනෙ පකාසනෙ සමත්ථස්ස ඤාණචක්ඛුනො අධිට්ඨානසමුප්පාදනතො. න තු විමුත්තොති විමුත්තොති න වුච්චතෙව.

28. ඉමං පන නයන්ති ‘‘අපිච තෙස’’න්තිආදිනා ආගතවිධිං. යෙන විසෙසෙනාති යෙන කාරණවිසෙසෙන. සොති දිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තානං යථාවුත්තො පඤ්ඤාය විසෙසො. පටික්ඛෙපො කතො කාරණස්ස අවිභාවිතත්තා. උභතොභාගවිමුත්තො විය, පඤ්ඤාවිමුත්තො විය වා සබ්බථා අවිමුත්තස්ස සාවසෙසවිමුත්තියම්පි දිට්ඨිප්පත්තස්ස විය පඤ්ඤාය සාතිසයාය අභාවතො සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවො දට්ඨබ්බො. සද්ධාය අධිමුත්තොති ඉදං ආගමනවසෙන සද්ධාය අධිකභාවං සන්ධාය වුත්තං, මග්ගාධිගමතො පනස්ස පච්චක්ඛමෙව ඤාණදස්සනං.

31. ‘‘සොතොති අරියමග්ගස්ස නාම’’න්ති නිප්පරියායෙන තංසමඞ්ගී සොතාපන්නොති අධිප්පායෙන චොදකො ‘‘අපි-සද්දො කස්මා වුත්තො’’ති චොදනං උට්ඨාපෙත්වා ‘‘නනූ’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. ඉතරො ‘‘නාපන්න’’න්තිආදිනා පරිහරති. සමන්නාගතො එව නාම ලොකුත්තරධම්මානං අකුප්පසභාවත්තා. ඉතරෙහීති දුතියමග්ගට්ඨාදීහි. සො එවාති පඨමඵලට්ඨො එව. ඉධාති ඉමස්මිං සත්තක්ඛත්තුපරමනිද්දෙසෙ. සොතං වා අරියමග්ගං ආදිතො පන්නො අධිගතොති සොතාපන්නොති වුච්චමානෙ දුතියමග්ගට්ඨාදීනං නත්ථෙව සොතාපන්නභාවාපත්ති. සුත්තෙ පන සොතං අරියමග්ගං ආදිතො මරියාදං අමුඤ්චිත්වාව පන්නො පටිපජ්ජතීති කත්වා මග්ගසමඞ්ගී ‘‘සොතාපන්නො’’ති වුත්තො. පරියායෙන ඉතරොපි තස්ස අපරිහානධම්මත්තා සොතාපන්නොති වෙදිතබ්බං. පහීනාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණාය සමුදයසච්චං විය දුක්ඛසච්චම්පි පච්චවෙක්ඛිතං හොති සච්චද්වයපරියාපන්නත්තා කිලෙසානන්ති ආහ ‘‘චතුසච්චපච්චවෙක්ඛණාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන ඵලපච්චවෙක්ඛණඋපරිමග්ගඵලධම්මෙ ච සඞ්ගණ්හාති.

32. මහාකුලමෙවාති උළාරකුලමෙව වුච්චති ‘‘කුලීනො කුලපුත්තො’’තිආදීසු විය.

33. සජ්ඣානකො අපරිහීනජ්ඣානො කාලකතො බ්‍රහ්මලොකූපගො හුත්වා වට්ටජ්ඣාසයො චෙ, උපරූපරි නිබ්බත්තිත්වා නිබ්බායතීති ආහ ‘‘අනාගාමිසභාගො’’ති. යතො සො ඣානානාගාමීති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘අනාවත්තිධම්මො’’ති.

36. පරයොගෙ ත්වා-සද්දො තදන්තො හුත්වා ‘‘පරසද්දයොගෙ’’ති වුත්තො, අප්පත්වාති වුත්තං හොතීති ‘‘අප්පත්තං හුත්වා’’ති ඉමිනා වුච්චති.

37. තෙනාති ‘‘උපහච්චා’’ති පදෙන. නනු ච වෙමජ්ඣාතික්කමො ‘‘අතික්කමිත්වා වෙමජ්ඣ’’න්ති ඉමිනා පකාසිතො හොතීති අධිප්පායො.

40. තණ්හාවට්ටසොතා තණ්හාවට්ටබන්ධා. තස්සාති සොතස්ස. සම්බන්ධෙ චෙතං සාමිවචනං. උද්ධංසොතස්ස උපරිභවූපගතා එකංසිකාති ආහ ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා ගන්ත්වා’’ති. තස්සාති උද්ධංසොතස්ස. තත්ථාති අවිහෙසු. ලහුසාලහුසගතිකාති ලහුකාලහුකායුගතිකා, ලහුකාලහුකඤාණගතිකා වා. උප්පජ්ජිත්වාව නිබ්බායනකාදීහීති ආදි-සද්දෙන ‘‘ආකාසං ලඞ්ඝිත්වා නිබ්බායතී’’තිආදිනා වුත්තා තිස්සො උපමා සඞ්ගණ්හාති. අන්තරාඋපහච්චපරිනිබ්බායීහි අධිමත්තතා, උද්ධංසොතතො අනධිමත්තතා ච අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීනං න වෙදිතබ්බාති යොජනා. තෙ එවාති අන්තරාඋපහච්චපරිනිබ්බායිඋද්ධංසොතා එව. යදි එවං අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීනං උපමාවචනෙන තතො මහන්තතරෙහි කස්මා වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තතො මහන්ත…පෙ… දස්සනත්ථ’’න්ති.

තෙනාති ‘‘නො චස්ස, නො ච මෙ සියා’’ති වචනෙන. තෙනාති වා යථාවුත්තෙන තස්ස අත්ථවචනෙන. ඉමස්ස දුක්ඛස්සාති ඉමස්ස සම්පති වත්තමානස්ස විඤ්ඤාණාදිදුක්ඛස්ස. උදයදස්සනං ඤාණං. චතූහිපීති ‘‘නො චස්සා’’ති චතූහි පදෙහි. යං අත්ථීති යං පරමත්ථතො විජ්ජති. තෙනාහ ‘‘භූතන්ති සසභාව’’න්ති, භූතන්ති ඛන්ධපඤ්චකන්ති අත්ථො. යථාහ ‘‘භූතමිදන්ති, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති. විවට්ටමානසො විවිච්චමානහදයො තණ්හාදිසොතතො නිවත්තජ්ඣාසයො. උපෙක්ඛකො හොතීති චත්තභරියො විය පුරිසො භයං නන්දිඤ්ච පහාය උදාසිනො හොති.

අවිසිට්ඨෙති හීනෙ. විසිට්ඨෙති උත්තමෙ. ‘‘භවෙ’’ති වත්වා ‘‘සම්භවෙ’’ති වුච්චමානං අවුත්තවාචකං හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුප්පන්නො’’තිආදිමාහ. භූතමෙව වුච්චතීති යං භූතන්ති වුච්චති, තදෙව භවොති ච වුච්චති, භවති අහොසීති වා. සම්භවති එතස්මාති සම්භවො. තදාහාරො තස්ස භවස්ස පච්චයො. අනුක්කමෙන මග්ගපඤ්ඤායාති විපස්සනානුක්කමෙන ලද්ධාය අරියමග්ගපඤ්ඤාය. තෙනාති සෙක්ඛෙන.

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.