1. මාතිකාවණ්ණනා

1. ‘‘ධාතුකථං දෙසයිත්වා අනන්තරං තස්ස ආහ පුග්ගලපඤ්ඤත්ති’’න්ති වුත්තෙ තත්ථ කාරණං සමුදාගමතො පට්ඨාය විභාවෙන්තො ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යදිපි ධම්මසඞ්ගහෙ ඵස්සාදීනං පථවීආදීනඤ්ච ධම්මානං නානානයවිචිත්තො අනුපදවිභාගොපි කතො, න සඞ්ගහො එව, සො පන තෙසං කුසලත්තිකාදිහෙතුදුකාදිතිකදුකෙහි සඞ්ගහසන්දස්සනත්ථොති වුත්තං ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ තිකදුකාදිවසෙන සඞ්ගහිතානං ධම්මාන’’න්ති. තෙනෙව හි තං පකරණං ‘‘ධම්මසඞ්ගහො’’ති සමඤ්ඤං ලභි. කාමඤ්ච ධම්මසඞ්ගහෙපි ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’තිආදිනා (ධ. ස. 58) ඛන්ධාදිවිභාගො දස්සිතො, සො පන න තථා සාතිසයො, යථා විභඞ්ගපකරණෙති සාතිසයං තං ගහෙත්වා ආහ ‘‘විභඞ්ගෙ ඛන්ධාදිවිභාගං දස්සෙත්වා’’ති, යතො තං ‘‘විභඞ්ගො’’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. ධාතුකථායාති ආධාරෙ භුම්මං, තථා ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ විභඞ්ගෙ’’ති එත්ථාපි. ආධාරො හි සඞ්ගහණවිභජනප්පභෙදවචනසඞ්ඛාතානං අවයවකිරියානං තංසමුදායභූතානි පකරණානි යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. කරණවචනං වා එතං, ධාතුකථාය කරණභූතායාති අත්ථො.

එත්ථ ච අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මෙ දෙසෙන්තො දෙසනාකුසලො භගවා තිකදුකවසෙන තාව නෙසං සඞ්ගහං දස්සෙන්තො ධම්මසඞ්ගණිං දෙසෙත්වා සඞ්ගහපුබ්බකත්තා විභාගස්ස තදනන්තරං ඛන්ධාදිවසෙන විභාගං දස්සෙන්තො විභඞ්ගං දෙසෙසි. පුන යථාවුත්තවිභාගසඞ්ගහයුත්තෙ ධම්මෙ සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිනයප්පභෙදතො දස්සෙන්තො ධාතුකථං දෙසෙසි තස්සා අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාසරීරකත්තා. න හි සක්කා ඛන්ධාදිකෙ කුසලාදිකෙ ච විනා සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිනයං නෙතුන්ති. තෙනාහ ‘‘තථාසඞ්ගහිතවිභත්තාන’’න්ති. එවං සඞ්ගහතො විභාගතො පභෙදතො ච ධම්මානං දෙසනා යස්සා පඤ්ඤත්තියා වසෙන හොති, යො චායං යථාවුත්තධම්මුපාදානො පුග්ගලවොහාරො, තස්ස ච සමයවිමුත්තාදිවසෙන විභාගො, තං සබ්බං විභාවෙතුං පුග්ගලපඤ්ඤත්ති දෙසිතාති ඉදමෙතෙසං චතුන්නං පකරණානං දෙසනානුක්කමකාරණං දට්ඨබ්බං.

තෙසන්ති ධම්මානං. සභාවතොති ‘‘ඵස්සො වෙදනා’’තිආදිසභාවතො. උපාදායාති ‘‘පුග්ගලො සත්තො පොසො’’තිආදිනා ඛන්ධෙ උපාදාය. පඤ්ඤාපනං යාය තජ්ජාඋපාදාදිභෙදාය පඤ්ඤත්තියා හොති, තං පඤ්ඤත්තිං. පභෙදතොති ඛන්ධාදිසමයවිමුත්තාදිවිභාගතො. යාය පඤ්ඤත්තියා සභාවතො උපාදාය ච පඤ්ඤාපනන්ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථ යෙ ධම්මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අසභාවපඤ්ඤත්තියාපි මූලභූතං උපාදානං සභාවධම්මො එව, කෙවලං පන තෙසං පවත්තිආකාරභෙදසන්නිස්සයතො විසෙසොති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ධම්මෙ…පෙ… හොතී’’ති ආහ. තත්ථ පුබ්බාපරියභාවෙන පවත්තමානෙති ඉමිනා පබන්ධසන්නිස්සයතං දස්සෙන්තො සන්තානපඤ්ඤත්තිං වදති, අසභාවසමූහවසෙනාති ඉමිනා සෙසපඤ්ඤත්තිං. තිස්සො හි පඤ්ඤත්තියො සන්තානපඤ්ඤත්ති සමූහපඤ්ඤත්ති අවත්ථාවිසෙසපඤ්ඤත්තීති. තත්ථ පබන්ධො සන්තානො. සමුදායො සමූහො. උප්පාදාදිකො දහරභාවාදිකො ච අවත්ථාවිසෙසො. තෙසු අසභාවග්ගහණෙන විනා පබන්ධසමූහානං අසභාවත්තෙ සිද්ධෙ අසභාවසමූහවසෙනාති අසභාවග්ගහණං පබන්ධසමූහවිනිමුත්තපඤ්ඤත්තිසන්දස්සනත්ථන්ති තෙන අවත්ථාවිසෙසපඤ්ඤත්තියා පරිග්ගහො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

තෙසන්ති පුබ්බෙ යං-සද්දෙන පරාමට්ඨානං ඉන්ද්‍රියබද්ධධම්මානං. තෙනෙවාහ ‘‘අඤ්ඤෙසඤ්ච බාහිරරූපනිබ්බානාන’’න්ති. සසභාවසමූහසසභාවප්පභෙදවසෙනාති රූපක්ඛන්ධාදිසසභාවසමූහවසෙන චක්ඛායතනාදිසසභාවවිසෙසවසෙන ච. ‘‘සසභාවසමූහසභාවභෙදවසෙනා’’ති ච පාඨො. තත්ථ සමූහසභාවොති සභාවසන්තානං අවත්ථාවිසෙසවිධුරං සමූහවසෙන ලක්ඛණමෙවාහ. තථා හි ඛන්ධපඤ්ඤත්තියාපි සභාවපඤ්ඤත්තිතා වුත්තා. තායාති ආයතනපඤ්ඤත්තිආදිප්පභෙදාය සභාවපඤ්ඤත්තියා. විභත්තා සභාවපඤ්ඤත්තීති ‘‘ඵස්සො ඵුසනා’’තිආදිනා (ධ. ස. 2) විභත්තා ඵස්සාදිසභාවපඤ්ඤත්ති. සබ්බාපීති පි-සද්දෙන සභාවධම්මෙසු සාමඤ්ඤවසෙන පවත්තං කුසලාදිපඤ්ඤත්තිං සඞ්ගණ්හාති. රූපාදිධම්මානං සමූහො සන්තානෙන පවත්තමානො අවත්ථාවිසෙසසහිතො එකත්තග්ගහණනිබන්ධනො සත්තොති වොහරීයතීති සො සභාවධම්මො නාම පන න හොතීති ආහ ‘‘පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පන අසභාවපඤ්ඤත්තී’’ති. තායාති පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා. යස්මා පන ධම්මානං පබන්ධො සමූහො ච ධම්මසන්නිස්සිතොති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිසභාවධම්මෙ උපාදාය පවත්තිතො’’ති වුත්තං.

විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති පන ‘‘සභාවපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා, අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති ‘‘අසභාවපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා. සබ්බා පඤ්ඤත්තියොති උපාදායපඤ්ඤත්තිකිච්චපඤ්ඤත්තිආදයො සබ්බා පඤ්ඤත්තියො. යදි සබ්බා පඤ්ඤත්තියො ඉධ දස්සිතා හොන්ති, කථං ‘‘පුග්ගලපඤ්ඤත්තී’’ති නාමං ජාතන්ති ආහ ‘‘ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තීසූ’’තිආදි. අඤ්ඤත්ථාති ධම්මසඞ්ගහාදීසු. යෙ ධම්මෙති යෙ ඛන්ධාදිධම්මෙ. පඤ්ඤත්තියා වත්ථුභාවෙනාති පඤ්ඤාපනස්ස අධිට්ඨානභාවෙන. අධිට්ඨානඤ්හි පඤ්ඤාපෙතබ්බධම්මා පඤ්ඤාපනස්ස. එවඤ්ච කත්වා ඛන්ධාදීහි සද්ධිං පුග්ගලො ගහිතො. යෙ ධම්මෙති වා යෙ පඤ්ඤත්තිධම්මෙ. පඤ්ඤාපෙතුකාමොති නික්ඛිපිතුකාමො වත්ථුභෙදතො අසඞ්කරතො ඨපෙතුකාමො. පඤ්ඤත්තිපරිච්ඡෙදන්ති ච වත්ථුභෙදභින්නං පඤ්ඤත්තිභූතං පරිච්ඡෙදං. එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

සාමඤ්ඤප්පභෙදපඤ්ඤාපනාති සාමඤ්ඤභූතානං විසෙසභූතානඤ්ච අත්ථානං පඤ්ඤාපනා. තෙසන්ති අත්ථ-සද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. තත්ථාති පඤ්ඤාපනාය අත්ථදස්සනභූතෙසු දස්සනාදීසු. ඉදමෙවංනාමකන්ති ඉදං රුප්පනාදිඅත්ථජාතං ඉත්ථන්නාමකං රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදිසමඤ්ඤං. තංතංකොට්ඨාසිකකරණන්ති රූපවෙදනාදිතංතංඅත්ථවිභාගපරියාපන්නතාපාදනං. තථා සඤ්ඤුප්පාදානමෙවාති ආහ ‘‘බොධනමෙව නික්ඛිපනා’’ති. බොධනඤ්හි බොධනෙය්‍යසන්තානෙ බොධෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස ඨපනන්ති කත්වා ‘‘නික්ඛිපනා’’ති වුත්තං. ‘‘පඤ්ඤාපනා’’තිආදිනා භාවසාධනෙන වත්වා සාධනන්තරාමසනෙන අත්ථන්තරපරිකප්පාසඞ්කා සියාති තං නිවාරෙතුං ‘‘යො පනායං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති තංතංපඤ්ඤාපෙතබ්බධම්මානං. දස්සනභූතාය නාමපඤ්ඤත්තියා දිට්ඨතාය, ඨපනභූතාය ඨපිතතාය. තංනිමිත්තතන්ති තස්ස දස්සනස්ස ඨපනස්ස ච නිමිත්තකාරණතං. නිමිත්තඤ්හි කත්තුභාවෙන වොහරීයති යථා ‘‘භික්ඛා වාසෙතී’’ති, ‘‘අරියභාවකරානි සච්චානි අරියසච්චානී’’ති ච.

පාළියං අනාගතතන්ති විජ්ජමානතාදිවිසෙසවචනෙන සහ පාඨානාරුළ්හතං. විජ්ජමානස්ස සතොති විජ්ජමානස්ස සමානස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජමානභූතස්සාති අත්ථො’’ති ආහ. තථාති සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානස්ස අනුපලබ්භමානස්ස. තං පන අනුපලබ්භමානතං තථා-සද්දෙන බ්‍යතිරෙකවසෙන දීපිතං පාකටතරං කාතුං ‘‘යථා කුසලාදීනී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විනිවත්තසභාවානීති විභත්තසභාවානි. උපලද්ධීති ගහණං. තෙනාකාරෙනාති තෙන රූපවෙදනාදිආකාරෙන අවිජ්ජමානස්ස. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති තතො රූපවෙදනාදිතො අඤ්ඤෙන තබ්බිනිමුත්තෙන පඤ්ඤාපෙතබ්බපඤ්ඤාපනාකාරෙන විජ්ජමානස්ස. පඤ්ඤත්තිදුකෙ වුත්තමෙව ‘‘අයඤ්ච වාදො සෙවත්ථිකථාය පටිසිද්ධො’’තිආදිනා. ලොකනිරුත්තිමත්තසිද්ධස්සාති එත්ථ මත්තග්ගහණං තස්ස පඤ්ඤත්තිවත්ථුස්ස න කෙවලං විජ්ජමානසභාවතානිවත්තනත්ථමෙව, අථ ඛො විපරීතග්ගාහනිවත්තනත්ථම්පීති දස්සෙන්තො ‘‘අනභිනිවෙසෙන චිත්තෙනා’’ති ආහ. චතුසච්චපඤ්චක්ඛන්ධාදිවිනිමුත්තං සච්චන්තරඛන්ධන්තරාදිකං පඤ්චමසච්චාදිකං. සචෙ තං කොචි අත්ථීති පටිජානෙය්‍ය, අයාථාවගහිතස්ස තං වාචාවත්ථුමත්තමෙවස්සාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාභිනිවෙසෙන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. උද්දෙසෙ නිද්දෙසෙ ච සත්තවන්තං පධානභාවෙන ආගමනං සන්ධායාහ ‘‘සරූපතො තිස්සන්නං ආගතත’’න්ති. ගුණභාවෙන පන උද්ධංසොතපඤ්ඤාවිමුත්තපාසාණලෙඛාදිග්ගහණෙසු ඉතරාපි තිස්සො පඤ්ඤත්තියො ඉමස්මිං පකරණෙ ආගතා එව.

යථාවුත්තස්ස…පෙ… අවිරොධෙනාති ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති එවං වුත්තප්පකාරස්ස අවිලොමනෙන. ආචරියවාදාති චෙත්ථ අත්තනොමතියො වෙදිතබ්බා, අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථා ච. යථා ච අවිරොධො හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤාපෙතබ්බමත්තත්ථෙන පඤ්ඤත්තීති එතෙන ‘‘අවිජ්ජමානා පඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමං සමාසවිකප්පමාහ. අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති එත්ථ හි ද්වෙ සමාසා අවිජ්ජමානස්ස, අවිජ්ජමානා වා පඤ්ඤත්තීති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තෙසු පුරිමෙන නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා, දුතියෙන උපාදාපඤ්ඤත්තිආදිභෙදා ඉතරාපි. සසභාවං වෙදනාදිකං. තජ්ජපරමත්ථනාමලාභතොති තජ්ජස්ස තදනුරූපස්ස පරමත්ථස්ස අන්වත්ථස්ස නාමස්ස ලභනතො, අනුභවනාදිසභාවානං ධම්මානං පරමත්ථිකස්ස වෙදනාදිනාමස්ස ලභනත්තාති අත්ථො. එතෙන විසෙසනිවත්තිඅත්ථො මත්ත-සද්දො, තෙන චායං විසෙසො නිවත්තිතොති දස්සෙති. පරතො ලභිතබ්බන්ති පරං උපාදාය ලද්ධබ්බං යථා රූපාදිකෙ උපාදාය සත්තොති නිස්සභාවසමූහසන්තානාදි පඤ්ඤත්තිවත්ථු. එකත්තෙනාති අනඤ්ඤත්තෙන. අනුපලබ්භසභාවතා ඤාණෙන අග්ගහෙතබ්බසභාවතා, යතො තෙ නවත්තබ්බාති වුච්චන්ති.

සසූකසාලිරාසිආදිආකාරෙන සංකුචිතග්ගො වාසවවාසුදෙවාදීනං විය මොලිවිසෙසො කිරීටං, සො පන මකුටවිසෙසොපි හොතියෙවාති ආහ ‘‘කිරීටං මකුට’’න්ති. සබ්බසමොරොධොති සබ්බාසං විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදීනං ඡන්නං පඤ්ඤත්තීනං අන්තොකරණං. සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තාති ඉදං ලක්ඛණවචනං. න හි සබ්බාපි උපනිධාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාවසෙන පවත්තා, නාපි සබ්බා සඞ්ඛාතබ්බප්පධානා. දුතියං තතියන්තිආදිකං පන උපනිධාපඤ්ඤත්තියා, ද්වෙ තීණීතිආදිකං උපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තියා එකදෙසං උපලක්ඛණවසෙන දස්සෙන්තො තස්ස ච සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානතායාහ ‘‘සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තා’’ති. පූරණත්ථො හි සද්දො තදත්ථදීපනමුඛෙන පූරෙතබ්බමත්ථං දීපෙති. සො ච සඞ්ඛාවිසයො පධානොවාති දුතියාදීනං පඤ්ඤත්තීනං සඞ්ඛාතබ්බප්පධානතා වුත්තා. යාව හි දසසඞ්ඛා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානාති. තථා ද්වෙ තීණීතිආදීනම්පි පඤ්ඤත්තීනං. සඞ්ඛාතබ්බො පන අත්ථො කොචි විජ්ජමානො, කොචි අවිජ්ජමානො, කොචි සහ විසුඤ්ච තදුභයං මිස්සොති ඡපි පඤ්ඤත්තියො භජතීති.

ඉතරාති උපාදාසමොධානතජ්ජාසන්තතිපඤ්ඤත්තියො වුත්තාවසෙසා උපනිධාපඤ්ඤත්තිඋපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තියො ච. සත්තරථාදිභෙදා උපාදාපඤ්ඤත්ති, දීඝරස්සාදිභෙදා උපනිධාපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. හත්ථගතාදිවිසිට්ඨා උපනිධාපඤ්ඤත්ති, සමොධානපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තථෙව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො බ්‍රහ්මස්සරො’’තිආදිකා විජ්ජමානගබ්භා විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිං භජන්තීති ආහ ‘‘යථායොගං තං තං පඤ්ඤත්ති’’න්ති. තෙන වුත්තං ‘‘දුතියං තතියං…පෙ… භජන්තී’’ති. යඤ්හීතිආදි යථාවුත්තඋපනිධාඋපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තීනං අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවසමත්ථනං. තත්ථ තඤ්ච සඞ්ඛානන්ති යං ‘‘පඨමං එක’’න්තිආදිකං සඞ්ඛානං, තඤ්ච සඞ්ඛාමුඛෙන ගහෙතබ්බරූපං. ච-සද්දෙන සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි පඤ්ඤාපෙතබ්බං පඤ්ඤත්තීති. තස්සා පන පරමත්ථතො අභාවො වුත්තොයෙව. කිඤ්චි නත්ථීති පරමත්ථතො කිඤ්චි නත්ථි. තථාති ඉමිනා අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානභාවන්ති එතං ආකඩ්ඪති. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… විජ්ජමානො’’ති.

ඔකාසෙති අවීචිපරනිම්මිතවසවත්තීපරිච්ඡින්නෙ පදෙසෙ. සො හි කාමාධිට්ඨානතො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධෙසූති ඉමිනා උත්තරපදලොපෙන කාමභවං ‘‘කාමො’’ති වදති. භණනං සද්දො චෙතනා වා, තංසමඞ්ගිතාය තබ්බිසිට්ඨෙ පුග්ගලෙ භාණකොති පඤ්ඤත්තීති ආහ ‘‘විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිපක්ඛං භජතී’’ති. යෙභුය්‍යෙන රූපායතනග්ගහණමුඛෙන රූපසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානං ගය්හතීති තස්ස තෙන අභෙදොපචාරං කත්වා වුත්තං ‘‘රූපායතනසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානෙනා’’ති. යං අභෙදොපචාරං භින්දිතුං අජානන්තා නිකායන්තරියා රූපායතනං සණ්ඨානසභාවං පටිජානන්ති. ‘‘කිසො පුග්ගලො, ථූලො පුග්ගලො, කිසො දණ්ඩො, ථූලො දණ්ඩො’’තිආදිනා පුග්ගලාදීනං පඤ්ඤාපනා තථාතථාසන්නිවිට්ඨෙ රූපසඞ්ඛාතෙ කිසාදිසණ්ඨානපඤ්ඤත්ති, න රූපායතනමත්තෙති ආහ ‘‘සණ්ඨානන්ති වා රූපායතනෙ අග්ගහිතෙ’’ති. පච්චත්තධම්මනාමවසෙනාති ‘‘පථවී ඵස්සො’’තිආදිනා ධම්මානං තංතංනාමවසෙන. කිච්චපඤ්ඤත්තිආදිවිභාගෙන පවත්තො අයම්පි ආචරියවාදො ‘‘කිච්චපඤ්ඤත්ති එකච්චා භූමිපඤ්ඤත්ති පච්චත්තපඤ්ඤත්ති අසඞ්ඛතපඤ්ඤත්ති ච විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, ලිඞ්ගපඤ්ඤත්ති එකච්චා පච්චත්තපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එකච්චා කිච්චපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එකච්චා භූමිසණ්ඨානපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙන වා අවිජ්ජමානෙන වා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති දස්සිතත්තා ‘‘ධම්මකථා ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්තිආදීනං විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො, අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො ච දස්සිතනයොති ආහ ‘‘සබ්බසඞ්ගාහකොති දට්ඨබ්බො’’ති. උපාදාපඤ්ඤත්තිආදිභාවො චෙත්ථ කිච්චපඤ්ඤත්තිආදීනං කිච්චපඤ්ඤත්තිආදිභාවො ච තාසං යථාරහං විභාවෙතබ්බො.

2. සඞ්ඛෙපප්පභෙදවසෙනාති ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති සබ්බෙපි ඛන්ධෙ ඛන්ධභාවසාමඤ්ඤෙන සංඛිපනවසෙන, ‘‘යාවතා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා ඛන්ධානං තතො සාමඤ්ඤතො පකාරෙහි භින්දනවසෙන ච. අයං අත්ථොති අයං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො අත්ථො. සාමඤ්ඤතො වා හි ධම්මානං පඤ්ඤාපනං හොති විසෙසතො වා. විසෙසො චෙත්ථ අත්තනො සාමඤ්ඤාපෙක්ඛාය වෙදිතබ්බො, විසෙසාපෙක්ඛාය පන සොපි සාමඤ්ඤං සම්පජ්ජතීති ‘‘කිත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති පුච්ඡාය සඞ්ඛෙපතො විස්සජ්ජනවසෙන ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති වුත්තන්ති තත්ථාපි ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘යාවතා…පෙ… පඤ්ඤත්තී’’ති. ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති. යාවතා රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති එවමෙත්ථ පාළියොජනා කාතබ්බා. එවඤ්හි සඞ්ඛෙපතො පභෙදතො ච ඛන්ධපඤ්ඤත්ති විස්සජ්ජිතා හොති. තථා හි ඉමස්සෙව අත්ථස්ස අට්ඨකථායං වුත්තභාවං දස්සෙන්තො ‘‘යත්තකෙන…පෙ… ආදිකෙනා’’ති ආහ. තත්ථාති තස්මිං විස්සජ්ජනස්ස අත්ථවචනෙ, තස්මිං වා විස්සජ්ජනපාඨෙ තදත්ථවචනෙ ච. පභෙදනිදස්සනමත්තන්ති පභෙදස්ස උදාහරණමත්තං. අවුත්තොපි සබ්බො භූතුපාදිකො, සුඛාදිකො ච පභෙදො. තං පන භූමිමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

එවං අට්ඨකථායං ආගතනයෙන පාළියා අත්ථයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තං පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘අයං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අයං වාති වුච්චමානං සන්ධායාහ. එත්ථාති එතස්මිං ඛන්ධපඤ්ඤත්තිවිස්සජ්ජනෙ. ඉදන්ති ඉදං පදං. යත්තකො…පෙ… ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා පභෙදොති ඉමිනා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච ඛන්ධානං පභෙදං පති පඤ්ඤත්තිවිභාගොති දස්සිතං හොති. තෙනාහ ‘‘වත්ථුභෙදෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. පකරණන්තරෙති විභඞ්ගපකරණෙ. තත්ථ හි සාතිසයං ඛන්ධානං විභාගපඤ්ඤත්ති වුත්තා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන හි…පෙ… කථිතා’’ති. එත්ථ ච පඨමනයෙ සමුඛෙන, දුතියෙ වත්ථුමුඛෙන පඤ්ඤත්තියා විභාගා දස්සිතාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

එස නයොති ඉමිනා ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා වුත්තමත්ථං ආයතනපඤ්ඤත්තියාදීසු අතිදිසති. තත්ථ ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති, ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති ඉදං පඤ්ඤත්තිනිද්දෙසපාළියා ආදිපරියොසානග්ගහණමුඛෙන දස්සනං. ‘‘යාවතා ද්වාදසායතනානී’’ති, ‘‘ආයතනානං ආයතනපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමස්ස අත්ථො ‘‘යත්තකෙන පඤ්ඤාපනෙන සඞ්ඛෙපතො ද්වාදසායතනානී’’ති එතෙන දස්සිතො, ‘‘යාවතා චක්ඛායතන’’න්තිආදිකස්ස පන ‘‘පභෙදතො චක්ඛායතන’’න්තිආදිකෙනාති. තත්ථ ‘‘චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මායතන’’න්ති පභෙදනිදස්සනමත්තමෙතං. එතෙන අවුත්තොපි සබ්බො සඞ්ගහිතො හොතීති ‘‘තත්‍රාපි දසායතනා කාමාවචරා’’තිආදි වුත්තං. අයං වා එත්ථ පාළියා අත්ථයොජනා – ‘‘යාවතා’’ති ඉදං සබ්බෙහි පදෙහි යොජෙත්වා ‘‘යත්තකානි ද්වාදසායතනානි…පෙ… යත්තකො ද්වාදසන්නං ආයතනානං, තප්පභෙදානඤ්ච චක්ඛායතනාදීනං පභෙදො, තත්තකො ආයතනානං ආයතනපඤ්ඤත්තියා පභෙදො’’ති පකරණන්තරෙ වුත්තෙන වත්ථුපභෙදෙන ආයතනපඤ්ඤත්තියා පභෙදං දස්සෙතීතිආදිනා ඉතරපඤ්ඤත්තීසුපි නයො යොජෙතබ්බො.

7. ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියො…පෙ… පුග්ගලපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘කිත්තාවතා…පෙ… එත්තාවතා ඉන්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්තී’’ති අයං පාළිපදෙසො නිද්දෙසොපි සමානො පකරණන්තරෙ වත්ථුභෙදෙන වුත්තං ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තිප්පභෙදං උපාදාය උද්දෙසොයෙව හොතීති ආහ ‘‘උද්දෙසමත්තෙනෙවාති අත්ථො’’ති.

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.