6. ඡට්ඨනයො සම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා

228. ‘‘තත්ථා’’ති ඉමිනා ‘‘සම්පයොගවිප්පයොගපදං භාජෙත්වා’’ති එත්ථ සම්පයොගවිප්පයොගපදං භාජිතං, සංවණ්ණෙතබ්බතාය ච පධානභූතං පච්චාමට්ඨං, න රූපක්ඛන්ධාදිපදන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං ලබ්භති…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති වත්වා පුන ‘‘රූපක්ඛන්ධාදීසු හී’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. තත්ථ න ලබ්භතීති ‘‘සම්පයුත්තං විප්පයුත්ත’’න්ති වා ගහෙතුං න ලබ්භති, අලබ්භමානම්පි පුච්ඡාය ගහිතං පටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජෙතුං. පටික්ඛෙපොපි හි පුච්ඡාය විස්සජ්ජනමෙව. තථා හි යමකෙ (යම. 1.ඛන්ධයමක.59-61) ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති පුච්ඡාය ‘‘නත්ථී’’ති විස්සජ්ජිතං. තෙන පනෙත්ථ රූපධම්මෙසු සම්පයොගට්ඨො න ලබ්භතීති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. අලබ්භමානම්පි සම්පයොගපදං ගහිතන්ති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදීසු. එතෙසන්ති රූපනිබ්බානානං. විසභාගතාති අතංසභාගතා. එකුප්පාදාදිභාවො හි සම්පයොගෙ සභාගතා, න සඞ්ගහෙ විය සමානසභාගතා, තස්මා එකුප්පාදාදිභාවරහිතානං රූපනිබ්බානානං සා එකුප්පාදාදිතා විසභාගතා වුත්තා. තදභාවතොති තස්සා විසභාගතාය එකුප්පාදාදිතාය අභාවතො. විප්පයොගොපි නිවාරිතො එව හොති, විසභාගො භාවො විප්පයොගොති වුත්තොවායමත්ථොති. ‘‘චතූසු හී’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. තත්ථ තෙසං තෙහීති ච අරූපක්ඛන්ධෙ එව පරාමසති. විසභාගතා ච හොති රූපනිබ්බානෙසු අවිජ්ජමානත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න ච රූපෙකදෙසස්සා’’තිආදි. තෙනෙවාති චතුක්ඛන්ධසභාගත්තා එව.

තීහි විඤ්ඤාණධාතූහීති ඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණධාතූහි විප්පයුත්තෙ අනාරම්මණමිස්සකෙ රූපධම්මමිස්සකෙ ධම්මෙ දීපෙති රූපභවොති යොජනා. පඤ්චහීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි පඤ්චහි විඤ්ඤාණධාතූහි. එකාය මනොධාතුයා. න සම්පයුත්තෙති න සම්පයුත්තෙ එව. තථා හි ‘‘විප්පයුත්තෙ අහොන්තෙ සත්තහිපි සම්පයුත්තෙ සත්තපි වා තා’’ති වුත්තං. තෙනාති විප්පයුත්තතාපටික්ඛෙපෙන. තාහීති සත්තවිඤ්ඤාණධාතූහි. සම්පයුත්තෙ දීපෙන්තීති සම්පයුත්තෙ දීපෙන්තියෙව, න සම්පයුත්තෙ එවාති එවමවධාරණං ගහෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. සම්පයුත්තෙ වෙදනාදිකෙ. සම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවෙහි නවත්තබ්බං, තංයෙව විඤ්ඤාණධාතුසත්තකං. සම්පයුත්තභාවෙන නවත්තබ්බානි සම්පයුත්තනවත්තබ්බානි, භින්නසන්තානිකානි, නානාක්ඛණිකානි ච අරූපානිපි ධම්මජාතානි. අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තා ධම්මායතනාදිපදෙහි දීපෙතබ්බා, අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුයො අචෙතසිකාදිපදෙහි දීපෙතබ්බා, තදුභයසමුදායා දුක්ඛසච්චාදිපදෙහි දීපෙතබ්බාති වෙදිතබ්බා.

යදි එවන්ති යදි අනාරම්මණමිස්සානං ධම්මානං විප්පයොගො නත්ථි. අනාරම්මණමිස්සොභයධම්මාති රූපනිබ්බානසහිතසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තධම්මා. ඛන්ධාදීහෙවාති ඛන්ධායතනධාතූහි එව, න අරූපක්ඛන්ධමත්තෙන. අරූපක්ඛන්ධෙයෙව පන සන්ධාය ‘‘තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’ති වුත්තන්ති නායං දොසොති දස්සෙති. තදෙකදෙසාති ‘‘අනාරම්මණමිස්සා’’තිආදිනා වුත්තධම්මසමුදායස්ස එකදෙසා. තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායාති තස්සෙව යථාවුත්තස්ස සමුදායස්ස එකදෙසා හුත්වා අඤ්ඤෙසං අවයවානං රූපක්ඛන්ධාදීනං සමුදායභූතා. විභාගාභාවතොති භෙදාභාවතො. භෙදොති චෙත්ථ අච්චන්තභෙදො අධිප්පෙතො. න හි සමුදායාවයවානං සාමඤ්ඤවිසෙසානං විය අච්චන්තභෙදො අත්ථි භෙදාභෙදයුත්තත්තා. තෙසං අච්චන්තභෙදමෙව හි සන්ධාය ‘‘සමුදායන්තොගධානං එකදෙසානං න විභාගො අත්ථී’’ති සඞ්ගහෙපි වුත්තං. තෙනාති අවිභාගසබ්භාවතො සභාගවිසභාගත්තාභාවෙන. තෙසන්ති අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං. තෙ ච අකුසලාබ්‍යාකතා. තෙසන්ති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මානං. තස්මාති යස්මා විභත්තසභාවානං න තෙසං සමුදායෙකදෙසාදිභාවො, තස්මා. යස්මා පන කුසලාදයො එව ඛන්ධාදයොති ඛන්ධාදිආමසනෙන සමුදායෙකදෙසාදිභාවො ආපන්නො එවාති වුත්තනයෙන විප්පයොගාභාවො හොති, තස්මා තං පරිහරන්තො ‘‘ඛන්ධාදීනි අනාමසිත්වා’’තිආදිමාහ. තෙසන්ති කුසලාදීනං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයුත්තතා වුත්තා ‘‘කුසලෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදිනා. සබ්බෙසූති දුතියාදිසබ්බපඤ්හෙසු.

ඡත්තිංසාය පිට්ඨිදුකපදෙසු වීසති දුකපදානි ඉමස්මිං නයෙ ලබ්භන්ති, අවසිට්ඨානි සොළසෙවාති ආහ ‘‘සොළසාති වත්තබ්බ’’න්ති. තතො එව ‘‘තෙවීසපදසත’’න්ති එත්ථ ‘‘තෙවීස’’න්ති ඉදඤ්ච ‘‘එකවීස’’න්ති වත්තබ්බන්ති යොජනා. සබ්බත්ථාති සබ්බපඤ්හෙසු. එකකාලෙකසන්තානානං භින්නකාලභින්නසන්තානානඤ්ච අනෙකෙසං ධම්මානං සමුදායභූතා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතුයොති ආහ ‘‘කාලසන්තාන…පෙ… ධාතූන’’න්ති. එකදෙසසම්මිස්සාති චිත්තිද්ධිපාදාදිනා අත්තනො එකදෙසෙනෙව ඛන්ධන්තරාදීහි සම්මිස්සා ඉද්ධිපාදාදයො, අනාරම්මණෙහි රූපනිබ්බානෙහි ච අසම්මිස්සා. සමානකාලසන්තානෙහීති එකකාලසන්තානෙහි කාලසන්තානභෙදරහිතෙහි එකදෙසන්තරෙහි, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදීනං එකදෙසන්තරෙහි, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදීනං එකදෙසවිසෙසභූතෙහි සතිපට්ඨානසම්මප්පධානසඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීහි විභත්තා එව සමුදයසච්චාදයො සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන, රූපක්ඛන්ධාදයො විප්පයොගීභාවෙන ගහිතාති යොජනා. තෙහි සමුදයසච්චාදීහි. තෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදයො. කෙහිචි සහුප්පජ්ජනාරහෙහි එකදෙසන්තරෙහි විභත්තෙහි. න හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදිපරියාපන්නත්තෙපි සමුදයසච්චාදයො මග්ගසච්චාදීහි සම්පයොගං ලභන්ති. තෙසන්ති වෙදනාක්ඛන්ධසඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීනං. එකුප්පාදා…පෙ… විසභාගතා චාති එකුප්පාදාදිතාසඞ්ඛාතා යථාරහං සභාගතා විසභාගතා ච. තෙන යථාවුත්තකාරණෙන සම්පයොගස්ස විප්පයොගස්ස ච ලභනතො.

භින්නකාලානං සමුදායීනං සමුදායා භින්නකාලසමුදායා. වත්තමානා ච එකස්මිං සන්තානෙ එකෙකධම්මා වත්තන්ති. තස්මාති යස්මා එතදෙව, තස්මා. තෙසං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විභජිතබ්බස්ස එකදෙසභූතස්ස අභාවතො. සුඛින්ද්‍රියාදීනි වෙදනාක්ඛන්ධෙකදෙසභූතානිපි. තෙන විභාගාකරණෙන. යදි සමානකාලස්ස විභජිතබ්බස්ස අභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස විභාගං න කරොන්ති, අථ කස්මා ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තා’’ති වුත්තන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ඛන්ධායතන…පෙ… විප්පයුත්තාති වුත්ත’’න්ති. එවමෙවන්ති යථා ධාතුවිභාගෙන විභත්තස්ස විඤ්ඤාණස්ස, එවමෙවං.

235. තංසම්පයොගීභාවන්ති තෙහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගීභාවං. යථා හි සමානකාලසන්තානෙහි එකචිත්තුප්පාදගතෙහි වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙහි සමුදයසච්චස්ස සම්පයුත්තතා, එවං භින්නසන්තානෙහි භින්නකාලෙහි ච තෙහි තස්ස විප්පයුත්තතාති ආහ ‘‘එවං තංවිප්පයොගීභාවං…පෙ… න වුත්ත’’න්ති. විසභාගතානිබන්ධස්ස විභාගස්ස අභාවෙන අවිභාගෙහි තෙහි තීහි ඛන්ධෙහි. විභාගෙ හීතිආදිනා තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. විභාගරහිතෙහීති සමානකාලසන්තානෙහි එකචිත්තුප්පාදගතත්තා අවිභත්තෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි න යුත්තං විප්පයුත්තන්ති වත්තුං. තෙනාහ ‘‘විජ්ජමානෙහි…පෙ… භාවතො’’ති. තත්ථ විජ්ජමානස්ස සමානස්ස සමානජාතිකස්සාති අධිප්පායො. න හි විජ්ජමානං රූපාරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විසභාගං න හොති. අනුප්පන්නා ධම්මා වියාති ඉදං විසදිසුදාහරණදස්සනං. යථා ‘‘අනුප්පන්නා ධම්මා’’ති අනාගතකාලං වුච්චතීති ආමට්ඨකාලභෙදං, එවං යං ආමට්ඨකාලභෙදං න හොතීති අත්ථො. උද්ධරිතබ්බං දෙසනාය දෙසෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. විජ්ජමානස්සෙව විජ්ජමානෙන සම්පයොගො, සම්පයොගාරහස්සෙව ච විප්පයොගොති අත්ථිභාවසන්නිස්සයා සම්පයුත්තවිප්පයුත්තතාති ආහ ‘‘පච්චුප්පන්නභාවං නිස්සායා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘අවිජ්ජමානස්සා’’තිආදි. තඤ්චාති උද්ධරණං.

විභාගරහිතෙහීති විසභාගතාභාවතො අවිභාගෙහි. අනාමට්ඨකාලභෙදෙති අනාමට්ඨකාලවිසෙසෙ. අවිජ්ජමානස්ස…පෙ… සම්පයොගො නත්ථීති එතෙන පාරිසෙසතො විජ්ජමානස්ස ච විජ්ජමානෙන සම්පයොගො දස්සිතො. අවිජ්ජමානතාදීපකෙ භෙදෙ ගහිතෙති යථාගහිතෙසු ධම්මෙසු තෙහි විප්පයොගීනං අවිජ්ජමානභාවදීපකෙ තෙසංයෙව විසෙසෙ ‘‘අරූපභවො එකෙන ඛන්ධෙන දසහායතනෙහි සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තො’’තිආදිනා (ධාතු. 246) ගහිතෙ තෙනෙව රුප්පනාදිනා භෙදෙන තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගතාපි ගහිතා එවාති විප්පයොගො හොතීති යොජනා. භෙදෙ පන අග්ගහිතෙ තෙන තෙන ගහණෙනාති යථාවුත්තෙ අවිජ්ජමානතාදීපකෙ විසෙසෙ, විසභාගෙ වා අග්ගහිතෙ ‘‘වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො තීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන සත්තහි ධාතූහි සම්පයුත්තො’’තිආදිනා තෙන තෙන ගහණෙන සභාගතාදීපනෙන විසභාගතාය අග්ගහිතත්තා සභාගතාව හොති. තථා ච සති සභාගත්තෙ කා පනෙත්ථ සභාගතාති ආහ ‘‘විජ්ජමානතාය…පෙ… හොතී’’ති. තස්සාති සභාගතාය. තස්මාති විසභාගතාය අලබ්භමානත්තා, සභාගතාය ච ලබ්භමානත්තා.

262. විතක්කො වියාති සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කො විය. සො හි විතක්කරහිතත්තා අවිතක්කො විචාරමත්තො ච. තෙනාහ ‘‘කොට්ඨාසන්තරචිත්තුප්පාදෙසු අලීනා’’ති. තතො එව සො අප්පධානො, දුතියඣානධම්මා එවෙත්ථ පධානාති ආහ ‘‘යෙ පධානා’’ති. තෙනෙවාති සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කස්ස අවිතක්කවිචාරමත්තග්ගහණෙන ඉධ අග්ගහිතත්තා, විතක්කත්තිකෙ දුතියරාසියෙව ච අධිප්පෙතත්තා. අනන්තරනයෙති සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ. සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා සදිසප්පවත්තිකා. ඉතීති ඉමිනා කාරණෙන. තෙ අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා න ගහිතා, සමුදයසච්චං විය න දෙසනාරුළ්හා. න සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකාති යොජනා. යදි හි තෙ සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකා සියුං, ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා සම්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙ ධම්මා න කෙහිචි ඛන්ධෙහි, න කෙහිචි ආයතනෙහි, එකාය ධාතුයා විප්පයුත්තා’’ති වත්තබ්බා සියුං. යස්මා පන තෙ සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා. යථා හි යෙ සමුදයසච්චෙන සම්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තා, තෙසං කෙහිචි විප්පයොගං වත්තුං න සක්කා, එවං තෙහිපි. තථා හි වක්ඛති ‘‘සමුදයසච්චාදීනී’’තිආදි. දසමො…පෙ… වුත්තොති එත්ථ දසමනයෙ තෙහි අවිතක්කවිචාරමත්තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං සොළසහි ධාතූහි විප්පයොගො වුත්තො, ඔසානනයෙ තෙහි විප්පයුත්තානං අට්ඨාරසහි ධාතූහි සඞ්ගහො ච වුත්තොති තස්මා න තෙ සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකාති දස්සෙති.

විතක්කසහිතෙසූති සහවිතක්කෙසු. තෙසූති අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු සහ විතක්කෙන දුතියජ්ඣානධම්මෙසු, ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති ගහිතෙසු වුත්තෙසූති අත්ථො. සබ්බෙපි තෙති දුතියජ්ඣානධම්මා විතක්කො චාති සබ්බෙපි තෙ ධම්මා සක්කා වත්තුං. තථා හි සම්පයොගවිප්පයොගපදනිද්දෙසෙ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්තා’’ති වුත්තං. තත්ථ එකෙන ඛන්ධෙනාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන. සො හි සමුදායොති ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා’’ති වුත්තධම්මසමුදායො. නනු විතක්කොපෙත්ථ ධම්මසඞ්ගහං ගතො, සො ච විචාරතො අඤ්ඤෙනපි සම්පයුත්තොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න හි තදෙකදෙසස්ස…පෙ… හොතී’’ති. යථාතිආදිනා තමෙවත්ථං ඉද්ධිපාදනිදස්සනෙන විභාවෙති. තස්සත්ථො – යථා ඉද්ධිපාදසමුදායස්ස එකදෙසභූතානං ඡන්දිද්ධිපාදාදීනං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගො වුත්තො, තංසමුදායස්ස න හොති, එවං ඉධාපි විතක්කස්ස අඤ්ඤෙහි සම්පයොගො අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස සමුදායස්ස න හොතීති.

යදි එවං ‘‘ඉද්ධිපාදො ද්වීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තො’’තිආදි න වත්තබ්බන්ති චෙ? නො න වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යථා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙසූති ඉද්ධිපාදෙසු. සමුදායස්සාති ඉද්ධිපාදසමුදායස්ස. තෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තතා වුත්තා ‘‘ඉද්ධිපාදො ද්වීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තො’’තිආදිනා. තෙනාති විචාරෙන. න හීතිආදිනා යථාධිගතධම්මානං සම්පයුත්තතාය නවත්තබ්බාභාවං උදාහරණදස්සනවසෙන විභාවෙති. කෙචි විචිකිච්ඡා තංසහගතා ච මොහවජ්ජා මොහෙන සම්පයුත්තා, කෙචි අසම්පයුත්තා. මොහෙනාති විචිකිච්ඡාසහගතමොහමෙව සන්ධාය වදති. ඉති ඉමිනා කාරණෙන න සමුදායො තෙන මොහෙන සම්පයුත්තො. අඤ්ඤො කොචි ධම්මො හෙතුභාවො නාපි අත්ථි, යෙන හෙතුනා සො දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකොති වුත්තො සමුදායො. එවන්ති ඉමිනා නයෙන ‘‘භාවනා…පෙ… යොපි සම්පයුත්තා’’ති නවත්තබ්බතාය නිදස්සෙතබ්බාති අත්ථො. එවන්ති යථා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකසමුදායස්ස සම්පයුත්තතා න වත්තබ්බා, එවං යෙන ධම්මෙන අවිතක්ක…පෙ… සියා, තං න නත්ථි. තස්මාති යස්මා අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු කොචිපි විචාරෙන අසම්පයුත්තො නත්ථි, තස්මා. තෙති අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා. එකධම්මෙපි…පෙ… කතො යථා ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා අසඞ්ඛතා ධම්මා’’ති.

ඡට්ඨනයසම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.