ධම්මුද්දෙසවාරකථා

ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා

‘‘තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොතී’’තිආදිකාය පාළියා ඵස්සාදීනං කාමාවචරතාදිදස්සනෙ න තප්පරභාවො, සභාවදස්සනෙ එව පන තප්පරභාවොති දස්සෙති ‘‘න හි ඵස්සාදීන’’න්තිආදිනා.

චිත්තකිරියාභාවෙනාති චිත්තබ්‍යාපාරභාවෙන. ඵස්සස්ස සම්පජ්ජනමුප්පජ්ජනමෙව. සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයො හොතීති එතෙන චිත්තාරම්මණසන්නිපාතකාරණං ඵස්සො චිත්තාරම්මණසන්නිපාතොති වුත්තොති දස්සෙති. ඵස්සො හි චිත්තස්ස ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තිතො තස්ස ආරම්මණෙ සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයොති ච වුච්චති. සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති සාඛග්ගෙ ඨිතං දිස්වා භූමිසණ්ඨිතස්ස අවීරකපුරිසස්ස ජඞ්ඝචලනං, අම්බිලඅම්බපක්කාදිං ඛාදන්තං දිස්වා මුඛෙ ඛෙළුප්පත්ති, දයාලුකස්ස පරං හඤ්ඤමානං දිස්වා සරීරකම්පනන්ති එවමාදීසු පරිබ්‍යත්තා හොති. තබ්බිසෙසභූතා රූපධම්මාති යථා පටිහනනවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසන්නතරං උප්පජ්ජමානෙසු රූපධම්මවිසෙසෙසු සඞ්ඝට්ටනපරියායො, එවං චිත්තාරම්මණානං විසයකරණවිසයභාවප්පත්ති පටිහනනාකාරෙන හොති. සො ච චිත්තනිස්සිතො ධම්මවිසෙසො සඞ්ඝට්ටනපරියායෙන වුත්තො, යදාහ ‘‘එව’’න්තිආදි. කෙචි පන ‘‘සඞ්ඝට්ටනරසො ඵස්සො පඤ්චද්වාරිකොව, න ඉතරො වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනාභාවතො’’ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති උපචාරසිද්ධත්තා සඞ්ඝට්ටනස්ස. ඉතරථා පඤ්චද්වාරිකස්සපි තං න සම්භවෙය්‍යාති. ඉන්ද්‍රියමනසිකාරෙසු යථාපවත්තමානෙසු තංතංආරම්මණෙ විඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තෙසං තථාපවත්තියෙව විඤ්ඤාණස්ස විසයභාවකරණං.

‘‘යං ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං වුච්චති කාමානං අස්සාදො’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 9.34) සුඛවෙදනාව අස්සාදොති ආහ ‘‘අස්සාදභාවතො’’ති. ඵුසනාදිභාවෙන ආරම්මණග්ගහණං එකදෙසානුභවනන්ති අනුපචරිතමෙව ඵස්සාදීනං අනුභවනකිච්චමාහ.

නිමිත්තෙනාති නීලාදිනා දීඝාදිනා ච නිමිත්තෙන. එතෙනුපායෙනාති යථා ඤාණප්පධානෙ චිත්තුප්පාදෙ සඤ්ඤා ඤාණමනුවත්තති, එවං සමාධිප්පධානෙ සමාධින්ති දස්සෙති.

පබන්ධතීති පට්ඨපෙති සම්පයුත්තධම්මෙ සකසකකිච්චෙ පට්ඨපෙති. තෙනෙව හි තදත්ථං විවරන්තො ‘‘පවත්තෙතී’’ති ආහ.

විජ්ජමානතාවාචී හොති-සද්දො, විජ්ජමානතා ච සඞ්ඛතධම්මානං උප්පජ්ජනෙන විනා නත්ථීති ‘‘චිත්තං න තථා අත්ථතො නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. තෙන යස්මා චිත්තං න නුප්පජ්ජති උප්පජ්ජති එව, තස්මා චිත්තං හොතීති වුත්තන්ති අයමෙත්ථ අට්ඨකථාය අත්ථො. එවමවට්ඨිතෙ හොති-උප්පජ්ජති-සද්දානං සමානත්ථත්තෙන න කිඤ්චි පයොජනං දිස්සති. අථ වා භවනං නාම සත්තා, සත්තා ච උප්පාදාදිනා සමඞ්ගිතාති ඵස්සාදීනං ඛණත්තයපරියාපන්නතා ‘‘ඵස්සො හොතී’’තිආදීසු හොති-සද්දෙන වුත්තා. තත්ථ යො භාවො උප්පාදසමඞ්ගී, න සො න හොති නාම, තස්මා උප්පජ්ජති-සද්දෙන වුච්චමානස්ස අත්ථස්ස හොති-සද්දවචනීයතා න න සම්භවති. උප්පන්නං හොතීති එත්ථ පන කිඤ්චාපි උප්පන්න-සද්දෙනෙව උප්පාදාදිසමඞ්ගිතා වුච්චති, තබ්භාවානතිවත්ති පන හොති-සද්දෙන වුත්තා ඛණත්තයවීතිවත්තෙපි උප්පන්න-සද්දස්ස වත්තනතො, තස්මා න එත්ථ උප්පජ්ජති-සද්දෙන සමානත්ථතාසබ්භාවදස්සනං විය උප්පජ්ජතිදස්සනම්පි විරුජ්ඣති පාකටකරණභාවතො. ඉතරථා ‘‘චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’ති ඉමිනාව චිත්තස්ස විජ්ජමානභාවො දස්සිතොති කිං පුන විජ්ජමානභාවදස්සනෙනාති න න සක්කා වත්තුං, සමයවවත්ථානවසෙන සවිසෙසං වුත්තම්පි චිත්තං ඵස්සාදීහි සහුප්පත්තියා සුට්ඨුතරං නිබ්බිසෙසන්ති දස්සෙතුං චිත්තස්ස පුන වචනං. උද්දිට්ඨධම්මානංයෙව චෙත්ථ නිද්දෙසවාරෙ විභජනං, න විභඞ්ගෙ විය පාළියා ආරුළ්හසබ්බපදානන්ති ‘‘උද්දෙසවාරෙ සඞ්ගණ්හනත්ථං නිද්දෙසවාරෙ විභජනත්ථ’’න්ති අයම්පි අත්ථො නිච්චලො. තථා හි ‘‘යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’තිආදීසු මග්ගාදයො න විභත්තා. අපිච අධිපතිභාවෙන ඉන්ද්‍රියෙසු විය ඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාහි සහ සබ්බචිත්තුප්පාදසාධාරණරාසියං ගහෙතබ්බත්තා සමයවවත්ථානෙ වුත්තම්පි චිත්තං ඵස්සපඤ්චමකෙ වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා

විතක්කනන්ති විතක්කනකිරියා, සා ච විතක්කස්ස අත්තනො පච්චයෙහි පවත්තිමත්තමෙවාති භාවනිද්දෙසො වසවත්තිභාවනිවාරණාය හොති. යස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, තං තස්ස ගහණයොග්‍යං කරොන්තො විතක්කො ආකොටෙන්තො විය පරිවත්තෙන්තො විය ච හොතීති තස්ස ආකොටනලක්ඛණතා පරියාහනනරසතා ච වුත්තා. ඉදඤ්ච ලක්ඛණං කිච්චසන්නිස්සිතං කත්වා වුත්තං. ධම්මානඤ්හි සභාවවිනිමුත්තා කාචි කිරියා නාම නත්ථි, තථා ගහෙතබ්බාකාරො. බොධනෙය්‍යජනානුරොධෙන පන පරමත්ථතො එකසභාවොපි සභාවධම්මො පරියායවචනෙහි විය සමාරොපිතරූපෙහි බහූහි පකාරෙහි පකාසීයති. එවඤ්හි සො සුට්ඨු පකාසිතො හොතීති.

විප්ඵාරො නාම විතක්කස්ස ථිනමිද්ධපටිපක්ඛො ආරම්මණෙ අනොලීනතා අසඞ්කොචො, සො පන අභිනිරොපනභාවතො චලනං විය හොතීති අධිප්පායෙන ‘‘විප්ඵාරවාති විචලනයුත්තො’’ති වුත්තං. උපචාරප්පනාසු සන්තානෙන පවත්තියන්ති එතෙන යථා අපුබ්බාරම්මණෙ පඨමාභිනිපාතභූතො විතක්කො විප්ඵාරවා හොති, න තථා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ නිරන්තරං අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියං, නාතිවිප්ඵාරවා පන තත්ථ හොති සන්නිසින්නභාවතොති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘නිච්චලො හුත්වා’’තිආදි.

‘‘පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙතී’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 1.226; ම. නි. 1.427) පීතියා ඵරණං කායවිසයන්ති යථා තං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පණීතරූපෙහී’’ති වුත්තං.

විසාරස්ස බ්‍යග්ගභාවස්ස පටිපක්ඛො සභාවො අවිසාරො, න විසාරාභාවමත්තං. අවිසාරාවික්ඛෙපානං සමාධානභාවතො අත්ථතො විසෙසාභාවෙපි සමුඛෙන සම්පයුත්තමුඛෙන ච උභයං වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘අවිසා…පෙ… වික්ඛෙපො’’ති වුත්තං. විසෙසතොති අතිසයෙනාති වා අත්ථො ගහෙතබ්බො. සුඛඤ්හි සමාධිස්ස විසෙසකාරණං ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති (දී. නි. 3.359; අ. නි. 3.96; 6.10; 11.12) වචනතො.

ඉන්ද්‍රියරාසිවණ්ණනා

තත්ථාති සද්දහනසඞ්ඛාතෙ අධිමොක්ඛලක්ඛණෙ. පුග්ගලො සද්දහතීති ඉමිනාපි සද්ධාය ආහිතවිසෙසානං තංසම්පයුත්තධම්මානං සද්දහනකිරියාය කත්තුභාවමෙව විභාවෙති. අවයවබ්‍යාපාරො හි සමුදායෙ වොහරීයතීති. න කෙවලං පසාදනීයවත්ථුස්මිං අප්පසාදනාකාරප්පවත්තමෙව අකුසලං අස්සද්ධියං, අථ ඛො අප්පසාදනීයවත්ථුස්මිං පසාදනාකාරප්පවත්තම්පීති දස්සෙතුං ‘‘මිච්ඡාධිමොක්ඛො’’ති වුත්තං. තෙන පූරණාදීසු පසාදස්ස අස්සද්ධියතමාහ. පසාදභූතොති එතෙන අප්පසාදභූතං අස්සද්ධියං නිවත්තෙති. වත්ථුගතොති ඉමිනා මිච්ඡාධිමොක්ඛං. ‘‘පසාදභූතො නිච්ඡයො’’ති ඉමිනා පන විභාවිතමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ‘‘න යෙවාපනකාධිමොක්ඛො’’ති ආහ. අකාලුස්සියං පසාදො, තං පන අසඞ්ඛොභභාවතො ‘‘අනාවිලභාවො’’ති වුත්තං. තඤ්හි සම්පයුත්තෙසු විදහන්තී සද්ධා අකාලුස්සියපච්චුපට්ඨානා. එවමෙතන්ති අධිමුච්චනාකාරෙන පන ගහෙතබ්බත්තා අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා. බුද්ධාදිවත්ථූනීති එත්ථ ඉධලොකපරලොකකම්මඵලසම්බන්ධාපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සද්ධාහත්ථො, මහානාම, අරියසාවකො’’ති, ‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 184), ‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨී’’ති (සං. නි. 1.197; සු. නි. 77) එවමාදිවචනතො කුසලධම්මානං ආදානාදීසු හත්ථාදයො විය සද්ධා දට්ඨබ්බා.

‘‘ඉධ භික්ඛුනා කම්මං කත්තබ්බං හොති. තස්ස එවං හොති ‘කම්මං ඛො මෙ කත්තබ්බං භවිස්සති, කම්මං ඛො පන මෙ කරොන්තස්ස න සුකරං බුද්ධානං සාසනං මනසි කාතුං, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියායා’’’ති (දී. නි. 3.335) –

ආදිකා අනුරූපපච්චවෙක්ඛණා.

තංමූලකානීති ගන්තබ්බමග්ගාදිමූලකානි. එත්ථ ච මග්ගො ගන්තබ්බො හොතීතිආදයො අට්ඨකථායං දස්සනවසෙනෙව වුත්තා, න පාළියං ආගතානුක්කමෙනාති දට්ඨබ්බං.

කරණාදිකාලෙ විය චිරකතාදිආරම්මණං විභූතං කත්වා පවත්තන්තී සති තං උපගන්ත්වා තිට්ඨන්තී අනිස්සජ්ජන්තී ච හොති. යං ආරම්මණං සම්මුට්ඨං, තං පිලවිත්වා ගතං විය චලිතං විය ච හොති, තප්පටිපක්ඛභාවෙන පන අසම්මුට්ඨන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘උදකෙ අලාබු වියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාරණන්ති එතෙන ‘‘සරන්ති තායා’’ති ඉමමෙවත්ථං විභාවෙති. සරණකිරියාය හි පවත්තමානානං ධම්මානං තත්ථ ආධිපච්චභාවෙන සති පච්චයො. තස්සා හි තථා පච්චයභාවෙ සති තෙ ධම්මා සාරිතා අසම්මුට්ඨකතා අපිලාවිතාහොන්තීති. ‘‘ඉමෙහි නාම හෙතූහි පච්චයෙහි ච එතෙ ධම්මා සම්භවන්තී’’ති සම්භවතො. ‘‘ඉමං නාම ඵලං නිබ්බත්තෙන්තී’’ති ඵලතො ධම්මා උප්පජ්ජනෙන විපච්චනෙන ච නිප්ඵන්නා නාම හොන්තීති. වත්ථුභූතාති ආරම්මණභූතා.

සතිපි සබ්බෙසං සාරම්මණධම්මානං ආරම්මණග්ගහණෙ න චිත්තං විය පරෙ පරිච්ඡිජ්ජගාහිනොති ‘‘පරිච්ඡින්නොපලද්ධිවසෙන ජානාතී’’ති චිත්තං වුත්තං. චෙතසිකෙසු හි කෙචි විසයං පරිච්ඡිජ්ජ ගහෙතුං න සක්කොන්ති, කෙචි පන පරිච්ඡෙදමත්තෙයෙව තිට්ඨන්ති, න විඤ්ඤාණං විය විසයං ගණ්හන්තීති යෙ ආසඞ්කිතබ්බා, තෙසු තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න සඤ්ඤා…පෙ… විජ්ඣනවසෙනා’’ති ආහ.

පීතියා ච සොමනස්සභාවො ආපජ්ජතීති ඉදං පීති ච සොමනස්සඤ්ච පීතිසොමනස්සන්ති පීතිසොමනස්සානං තුල්‍යයොගං සන්ධාය වුත්තං. සොමනස්සස්සෙව පන ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති විය පීතියුත්තං සොමනස්සං පීතිසොමනස්සන්ති පධානභාවො ඉච්ඡිතොති න පීතියා සොමනස්සභාවප්පත්ති. න හි පධානෙ විජ්ජමානෙ අප්පධානං උපයුජ්ජති, පීතිග්ගහණඤ්චෙත්ථ පීතියුත්තස්ස සොමනස්සස්ස යෙභුය්‍යෙන භාවතො පරිබ්‍යත්තකිච්චතො ච කතං, න ච නිප්පීතිකසොමනස්සස්ස අසඞ්ගහො. රුළ්හීසද්දෙසු කිරියාය අනච්චන්තිකභාවතො. පීතියා පන උපලක්ඛණභාවෙන අයමත්ථො සුට්ඨු යුජ්ජතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පීතිඋපලක්ඛිතං වා’’තිආදි.

පවත්තං උපාදින්නක්ඛන්ධං. චිරට්ඨිතිකං හොතීති එතෙන න කෙවලං අනුපාලෙතබ්බධම්මානං ඛණට්ඨිතියායෙව, අථ ඛො පබන්ධානුපච්ඡෙදස්සපි ජීවිතං කාරණන්ති දස්සෙති. අඤ්ඤථා හි ආයුක්ඛයමරණං න යුජ්ජෙය්‍යාති. අවිසෙසෙනාති කාරණවිසෙසානපෙක්ඛෙන ජීවිතින්ද්‍රියතාසාමඤ්ඤෙන. යදිපි අරූපාසඤ්ඤභවෙසු රූපාරූපධම්මා නප්පවත්තන්ති, තෙහි පන පුරිමපච්ඡිමභවෙසු චරිමපඨමධම්මා සමානජාතියෙන අබ්‍යවහිතතාය නිරන්තරායෙව නාම හොන්තීති ‘‘යාව පරිනිබ්බානං අවිච්ඡින්නං පවත්තතී’’ති වුත්තං. අනුපාලනාදිකස්සාති අනුපාලනපවත්තනට්ඨපනානියෙව වදති. ජීවමානවිසෙසප්පච්චයභාවතොති සහජාතානං ජීවමානතාවිසෙසස්ස පච්චයභාවතො. ඉන්ද්‍රියබද්ධස්ස හි මතරූපතො කම්මජස්ස ච උතුජාදිතො විසෙසො ජීවිතින්ද්‍රියකතොති.

මග්ගඞ්ගරාසිවණ්ණනා

අවිපරීතනිය්‍යානිකභාවෙනාති ඉදං සම්මා-සද්දස්ස දිට්ඨි-ආදිසද්දානඤ්ච සමානාධිකරණතාවසෙන දිට්ඨිආදීනං අවිසෙසභූතස්ස නිය්‍යානිකභාවස්ස සම්මා-සද්දෙන විසෙසිතබ්බත්තා වුත්තං. අවිපරීතත්ථො හි සම්මා-සද්දො, න නිය්‍යානිකත්ථොති. අවිපරීතනිය්‍යානිකත්ථො එව වා සම්මා-සද්දො. අනෙකත්ථා හි නිපාතාති. එවමෙවාති අවිපරීතනිය්‍යානිකභාවෙන.

බලරාසිවණ්ණනා

පතිස්සවො වචනසම්පටිග්ගහොති අධිප්පායෙන ‘‘සප්පතිස්සවං පතිස්සවභූතං තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරව’’න්ති ආහ. තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙනාති අජ්ඣත්තභූතෙසු ජාතියාදීසු බහිද්ධාභූතෙසු භික්ඛුආදීසු හිරොත්තප්පානං අනුරූපපච්චවෙක්ඛණවසෙන සසම්භාරපථවීආදීසු පථවීධාතුආදීනං විය විභූතකිච්චභාවෙනාති අත්ථො.

මූලරාසිවණ්ණනා

එවඤ්හි උපමාය සමෙතීති යථා අසුචිම්හි පතිතපුරිසස්ස සතිපි කායෙන අල්ලීයනෙ භාවො අනල්ලීනො, එවං අලොභොපි ආරම්මණකරණවසෙන ගහිතෙපි ආරම්මණෙ අලග්ගභාවෙන අනල්ලීනභාවො අනල්ලීනාකාරො එව පවත්තති. එවංසභාවො හි සො ධම්මොති. කිඤ්චි දුස්සීල්‍යං දොසසමුට්ඨානං සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං දොසූපනිස්සයන්ති ‘‘දොසසමුට්ඨානතං දොසූපනිස්සයතඤ්චා’’ති වුත්තං. තෙන අදොසො දොසස්සෙව උජුවිපච්චනීකො, තංමුඛෙන දුස්සීල්‍යස්සාති දස්සෙති.

තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනාති යො සො එකත්තුපගතො පඨමජ්ඣානාදිඅප්පනාචිත්තුප්පාදො ආසන්නූපචාරාහිතවිසෙසො නීවරණාදිපරිපන්ථවිසුද්ධියා විසුද්ධො, තදාවරණවිසයවිරහෙන ච සමප්පවත්තඅප්පනාසමාධිසඞ්ඛාතං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපන්නො, එවං පටිපන්නත්තා එව තත්ථුපගමනෙන තත්ථ ච පක්ඛන්දො, විසොධෙතබ්බස්ස වික්ඛෙපස්ස කිලෙසසංසග්ගස්ස ච අභාවතො විසොධනසමාධානඑකත්තුපට්ඨානබ්‍යාපාරවිරහෙන විසුද්ධිසමථපටිපත්තිඑකත්තුපට්ඨානාකාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛන්තො අභිබ්‍යත්තරූපාය සහජාතතත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතො, තස්මිංයෙව ජාතා සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා යුගනද්ධධම්මා. තෙ යථා අඤ්ඤං අනතිවත්තමානා හුත්වා පවත්තන්ති, එවං භාවනා බ්‍රූහනා. තථා යානි තත්ථ සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසානි හුත්වා පවත්තානි. යඤ්ච තත්ථ තදුපගං, තෙසං අනතිවත්තනඑකරසභාවානං අනුච්ඡවිකං වීරියං වාහීයති පවත්තීයති, යා චස්ස තස්මිං ඛණෙ පවත්තා පගුණබලවභාවාපත්තිසඞ්ඛාතා ආසෙවනා. සබ්බෙසං එතෙසං ආකාරානං භාවනා උප්පාදනා වඩ්ඪනා, අයං තත්ථ ජාතානං…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා නාම.

යස්මා පනායං භාවනාකාරො ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදී’’තිආදිනාපි (පටි. ම. 1.158) පාළියං ආගතො එව, ඤාණෙන ච සංකිලෙසවොදානෙසු තං තං ආදීනවං ආනිසංසඤ්ච දිස්වා තථා තථා නිප්ඵාදෙතබ්බො, තස්මා ‘‘එවං වුත්තාය පඤ්ඤාසාධනාය භාවනායා’’ති වුත්තං. අප්පවත්තීති යස්මිං ධම්මෙ සති යථාවුත්තා භාවනා නප්පවත්තති, සො ධම්මො පටිපක්ඛභාවනාපරාමසනෙන අභාවනාති වුත්තොති අධිප්පායො. න හි අභාවමත්තස්ස අමොහො පටිපක්ඛොති යුජ්ජතීති. තප්පටිපක්ඛභූතා අකුසලා කාමච්ඡන්දාදයො දට්ඨබ්බා. පමාදවිසෙසො වා අභාවනා. සො හි ‘‘කුසලානං වා ධම්මානං අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්ම’’න්තිආදිනා නිද්දිට්ඨොති.

එකන්තෙන අලබ්භනෙය්‍යදස්සනත්ථං ‘‘ජරාධම්මො’’ති වුත්තං. තථා හි පාළියං ‘‘ජාතිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.373) ඉච්ඡිතාලාභො විභත්තො. අලොභානුභාවෙන කායානුපස්සනාය, අමොහානුභාවෙන චිත්තධම්මානුපස්සනාය සිද්ධි පාකටායෙවාති අපාකටං අදොසානුභාවෙන වෙදනානුපස්සනාසිද්ධිං විභාවෙන්තො ‘‘සුඛවිපරිණාමෙ’’තිආදිමාහ. අයඤ්ච යොජනා අලොභාදීනං විසෙසපච්චයතං සන්ධාය කතා, අවිසෙසෙන පන සබ්බෙ සබ්බෙසං පච්චයා. සභාවතො සඞ්කප්පතො ච උප්පන්නස්ස දුක්ඛස්ස අසහනවසෙනෙව උප්පජ්ජතීති දොසො තංදස්සනස්ස ආසන්නපටිපක්ඛො, න රාගො විය දූරපටිපක්ඛො.

කම්මපථරාසිවණ්ණනා

අභිජ්ඣාදයො විය අනභිජ්ඣාදයොපි න එකන්තං කම්මපථභූතායෙවාති ආහ ‘‘කම්මපථතාතංසභාගතාහී’’ති. මනොකම්මපථභාවෙන පවත්තනකම්මභාවතො හි එතෙසං කම්මපථරාසිභාවෙන සඞ්ගහො, න සබ්බදා කම්මපථායෙවාති. තෙන යො අඤ්ඤොපි ධම්මො අනියතො කම්මපථභාවෙන පාකටො ච, තස්සපි කම්මපථතාවචනං න විරුජ්ඣතීති දස්සෙති.

පස්සද්ධාදියුගලවණ්ණනා

සමන්ති සම්මා. චෙතියවන්දනාදිඅත්ථන්ති චෙතියවන්දනාදිහෙතු. සමථචතුසච්චකම්මට්ඨානවසෙන තබ්භෙදවසෙන ච සබ්බකම්මට්ඨානභාවනාභියුත්තානං මුදුමජ්ඣිමතික්ඛින්ද්‍රියතාදිභෙදවසෙන සබ්බයොගීනං චිත්තස්ස ලීනුද්ධච්චාදිකාලවසෙන සබ්බදා හිතාහිතධම්මූපලක්ඛණභාවතො යථාසභාවං පටිවෙධභාවතො ච සතිසම්පජඤ්ඤානං පාරිබන්ධකහරණභාවනාවඩ්ඪනානි අවිසෙසතො දට්ඨබ්බානි. යථා අප්පනාකොසල්ලෙන විනා සමථො සමථමන්තරෙන යථාභූතාවබොධො ච නත්ථීති නානාක්ඛණිකා සමාධිපඤ්ඤා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විසෙසකාරණං, එවං පටිවෙධෙ එකක්ඛණිකාපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං නිමිත්තභාවෙනා’’ති. පඤ්ඤාය හි සාතිසයං අවභාසියමානෙ විසයෙ සමාධි එකත්තවසෙන අප්පෙතුං සක්කොති, සමාධිම්හි ච මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපන්නෙ පඤ්ඤා ආරම්මණෙසු විසදා වහතීති. සමං පවත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තනෙන සමං අවිසමං එකරසභාවෙන පවත්තා. අඤ්ඤමඤ්ඤසහායභාවූපගමනෙන යොගිනො මනොරථධුරාකඩ්ඪනෙ රථධුරාකඩ්ඪනෙ විය ආජානෙය්‍යයුගො යුගලකො හුත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තමානෙන නද්ධා බද්ධා වියාති වා යුගනද්ධා. අධිචිත්තමනුයුත්තෙහි වීරියසමාධයො සමං යොජෙතබ්බාති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං පුබ්බෙ ගහිතාපි තෙ පුන ගහිතාති දස්සෙතුං වීරියසමාධියොජනත්ථායාති අට්ඨකථායං වුත්තං. තං පන සමාධිවීරියයොගස්ස විභාවනං හොතීති ‘‘යොගවචනත්ථායාති අත්ථො’’ති ආහ.

යෙවාපනකවණ්ණනා

යථා තථා වාති සම්මා මිච්ඡා වා. අනධිමුච්චන්තොති ‘‘ඉදං කරිස්සාමි, එතං කරිස්සාමී’’ති එවං පවත්තපුබ්බභාගසන්නිට්ඨානහෙතුකෙන පයොගකාලසන්නිට්ඨානෙන අනිච්ඡිනන්තො. යත්ථ හි අනිච්ඡයො, තත්ථ අප්පටිපත්ති එවාති. සංසප්පනං සංසයො. සො හි ‘‘ආසප්පනා පරිසප්පනා’’ති වුත්තො. අසතිපි බ්‍යාපාරෙ තත්‍රමජ්ඣත්තතාය සති තංසම්පයුත්තධම්මා සකසකකිච්චවසෙන අනූනානධිකතාය අලීනඅනුද්ධතතාය ච සංවත්තන්තීති සා තෙසං තථාපවත්තියා පච්චයභූතා ඌනාධිකභාවං නිවාරෙති වියාති ඌනාධිකනිවාරණරසා වුත්තා. තථා පවත්තිපච්චයත්තායෙව තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතාති ච වුත්තා.

ඣානපදස්සාති ඣානසද්දස්ස. තෙසූති පඤ්චසු. පඤ්ච හි අඞ්ගානි ඣානපදස්ස අත්ථොති ඉදං සංවණ්ණියමානත්තායෙව ඉමං චිත්තුප්පාදං සන්ධාය වුත්තං. න හි සබ්බස්මිං චිත්තුප්පාදෙ පඤ්චෙව ඣානඞ්ගානි. පදසමූහො වාක්‍යං, පදකොට්ඨාසො වා ඵස්සපඤ්චමකාදි ධම්මරාසි. වුත්තං පූරිතන්ති ඡපණ්ණාසාදිතාය පූරණවසෙන. ඵස්සපච්චයා වෙදනා ‘‘ඵුට්ඨො වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාතී’’තිආදිවචනතො (සං. නි. 4.93) ඵස්සො වෙදනාදීනං පච්චයො. යදිපි ඡන්දාදයො යථාවුත්තරාසිකිච්චාභාවතො තෙසු න වත්තබ්බා, විසුං රාසිඅන්තරභාවෙන පන සරූපතො වත්තබ්බාති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘වුත්තානම්පී’’තිආදිමාහ.

ධම්මුද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.