නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

අභිධම්මපිටකෙ

ධම්මසඞ්ගණී-අනුටීකා

වීසතිගාථාවණ්ණනා

1. අභිධම්මසංවණ්ණනාය අත්ථං සංවණ්ණෙතුකාමො තස්සා ආදිගාථාය තාව පයොජනසම්බන්ධාභිධානපුබ්බඞ්ගමං අත්ථං නිද්ධාරෙන්තො උළාරජ්ඣාසයානං නිසම්මකාරීනං පටිපත්ති පරෙසං විවිධහිතසුඛනිප්ඵාදනප්පයොජනාති ආචරියස්සාපි ධම්මසංවණ්ණනාය ආදිම්හි සත්ථරි නිපච්චකාරස්ස අන්තරායවිසොසනත්ථතා විය සත්ථරි ධම්මෙ ච පරෙසං අච්චන්තසුඛප්පටිලාභසංවත්තනියසද්ධාරතනුප්පාදනත්ථතාපි සියාති දස්සෙතුං ‘‘ධම්මසංවණ්ණනාය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මොති සාමඤ්ඤවචනොපි ධම්ම-සද්දො සද්දන්තරසන්නිධානෙන ඉධ පරියත්තිවිසෙසවිසයො. සංවණ්ණීයති අත්ථො එතායාති සංවණ්ණනා, අට්ඨකථා.

තිවිධයානමුඛෙන විමුත්තිධම්මං යථාරහමනුසාසතීති සත්ථා. පණමනං පණාමො, කායවාචාචිත්තෙහි සත්ථු ගුණනින්නතා. කිරියා කරණං, පණාමස්ස කරණං පණාමකරණං, වන්දනාපයොගො. සො ච කිඤ්චාපි ‘‘ඉදානි අධිප්පෙතං පණාමං කරොන්තො’’තිආදිනා ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’තිආදිකස්ස අධිප්පෙතපණාමභාවං දස්සෙස්සති, ‘‘කරුණා වියා’’තිආදිකස්ස පන සබ්බස්ස ථොමනාවසෙන වුත්තස්සපි වසෙන වෙදිතබ්බො. සො හි සත්ථු මහාකරුණාදිගුණවිසෙසකිත්තනවසෙන පවත්තො මහාකරුණාදිගුණවිසෙසාවිනාභාවිනා සංවණ්ණියමානසංවණ්ණනාධම්මවිභාවිතෙන ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතභාවෙන ස්වාක්ඛාතධම්මෙ සත්ථරි අනුප්පන්නසද්ධානං සද්ධාජනනාය, උප්පන්නසද්ධානඤ්ච භිය්‍යොභාවාය හොති. සත්ථුනො ච අවිපරීතධම්මදෙසනභාවෙන අවිතථදෙසනාභූතෙ ධම්මෙති එතෙන සත්ථුනො මහාකරුණාදිගුණානංයෙව ච ඵලවිසෙසනිප්ඵාදනසමත්ථතාය පසාදාවහතං ආහ. ධම්මෙන හි සත්ථුසිද්ධි, සත්ථාරා ච ධම්මසිද්ධි, ධම්මසම්පත්තියාපි සත්ථුගුණතාය සත්ථුගුණවිභාවනෙන සම්පජ්ජතීති.

එවං සත්ථරි පණාමකරණස්ස එකං පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්බන්ධං විභාවෙති ‘‘තදුභයප්පසාදා හී’’තිආදිනා. න හි සත්ථරි ධම්මෙ වා අප්පසන්නො සංවණ්ණියමානෙ තදධිගන්තබ්බෙ ච ධම්මෙ සම්මා පටිපජ්ජති, නාපි සීලාදිඅනුපාදාපරිනිබ්බානන්තං මහන්තං අත්ථං සාධෙති, තස්මා ධම්මසංවණ්ණනාසු පරෙසං සම්මාපටිපත්තිආකඞ්ඛාය තථාරූපධම්මපටිග්ගාහකෙහි ච විනියොජිතෙන සත්ථරි ධම්මෙ ච පසාදුප්පාදනං සත්ථරි පණාමකරණං විහිතන්ති අධිප්පායො.

භගවතො ගුණසංකිත්තනං තස්ස ධම්මසඞ්ඝානම්පි ථොමනා හොතියෙවාති වුත්තං ‘‘රතනත්තයපණාමවචන’’න්ති. තථා ච වක්ඛති ‘‘භගවතො ථොමනෙනෙවා’’තිආදි (ධ. ස. මූලටී. 6). වක්ඛමානං වා ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා’’තිආදිං සන්ධාය වුත්තං. විඤ්ඤාපනත්ථං පරෙසං විඤ්ඤූනන්ති වා සම්බන්ධනීයං. අවිඤ්ඤූනං අප්පමාණතාය අභාජනතාය ච විඤ්ඤූනං ගහණං. තෙ හි බුද්ධාදීසු සගාරවස්ස පමාණභූතතං ජානන්තා තස්ස වචනං සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤන්ති, සම්මදෙව ච නං අනුතිට්ඨන්තා තදධිප්පායං පූරෙන්ති. ඉධාපි පුරිමනයෙනෙව සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො පසාදවිඤ්ඤාපනාදිමුඛෙනපි සම්මාපටිපත්තිආකඞ්ඛාය පවෙදිතත්තා.

එත්ථ ච පඨමො අත්ථවිකප්පො සද්ධානුසාරීනං පුග්ගලානං වසෙන වුත්තො, දුතියො ධම්මානුසාරීනං. පඨමො වා අසංසිද්ධසත්ථුධම්මානං වසෙන වුත්තො, දුතියො සංසිද්ධසත්ථුධම්මානං. තථා පඨමො පඨමෙ රතනෙ පණාමකිරියාදස්සනපරො, දුතියො ඉතරෙසුපීති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

පණාමො කරීයති එතායාති පණාමකරණං, පණාමකිරියාභිනිප්ඵාදිකා චෙතනා. සා හි ඛෙත්තසම්පත්තියා ආචරියස්ස ච අජ්ඣාසයසම්පත්තියා දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස බලානුප්පදානවසෙන පුරිමකම්මනිප්ඵන්නස්ස විපාකසන්තානස්ස අන්තරා වෙමජ්ඣෙ ආයන්ති ආපතන්තීති අන්තරායාති ලද්ධනාමානං රොගාදිඅනත්ථානං විධායකස්ස උපපීළකස්ස උපච්ඡෙදකස්ස වා කම්මස්ස විද්ධංසනසමත්ථො පුඤ්ඤාතිසයොති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘රතනත්තයපණාම…පෙ… විසෙසභාවතො’’ති. එවඤ්ච කත්වා රාගාදිපරියුට්ඨානාභාවවචනෙන අන්තරායස්ස කාරණභූතාය පයොගවිපත්තියා අභාවස්ස, අත්ථලාභාදිවචනෙන අනන්තරායතාහෙතුභූතාය පයොගසම්පත්තියා සබ්භාවස්ස, ‘‘සබ්‍යාපජ්ඣාය පජාය අබ්‍යාපජ්ඣො විහරතී’’ති (අ. නි. 6.10; 11.11) වචනෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛවිහාරිතාය ච පකාසනං මහානාමසුත්තංයෙව උදාහටං.

ගුණවිසෙසදස්සනත්ථන්ති එතෙන සතිපි කායමනොපණාමානං අන්තරායවිසොසනසමත්ථභාවෙ තෙහි පණාමවිසයස්ස පණාමාරහභාවවිභාවනෙන සාතිසයො වචීපණාමො විහිතොති දස්සෙති. ගුණවිසෙසවා හීතිආදිනා ආචරියස්ස යුත්තපත්තකාරිතං දස්සෙති. දෙසනා විනයපිටකෙති එත්ථ නනු විනයපිටකස්සපි දෙසනාභාවතො දෙසනාවිනයපිටකානං භෙදවචනං න යුත්තන්ති? නො න යුත්තං ‘‘තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා) එත්ථ විය සමුදායදෙසනාය අවයවදෙසනානං ආධාරභාවතො. දෙසනාකාලෙ වා මනසා වවත්ථාපිතාය විනයතන්තියා විනයපිටකභාවතො තදත්ථපඤ්ඤාපනස්ස ච දෙසනාභාවතො භෙදවචනං. අථ වා දෙසීයති එතෙනාති දෙසනා, දෙසනාසමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදො, තස්ස ච විනයපිටකවිසයො කරුණාපුබ්බඞ්ගමො ච සොති එවමෙත්ථ භෙදවචනොපපත්ති දට්ඨබ්බා. සුත්තන්තපිටකෙතිආදීසුපි එසෙව නයො.

කථං පන භගවතො දෙසනා විනයපිටකෙ කරුණාප්පධානා, සුත්තාභිධම්මපිටකෙසු ච පඤ්ඤාකරුණාපඤ්ඤාප්පධානාති විඤ්ඤායතීති? යතො උක්කංසපරියන්තගතහිරොත්තප්පොපි භගවා ලොකියසාධුජනෙහිපි පරිහරිතබ්බානි ‘‘සිඛරණී’’තිආදීනි වචනානි යථාපරාධඤ්ච ගරහවචනානි විනයපිටකදෙසනායං මහාකරුණාසඤ්චොදිතමානසො මහාපරිසමජ්ඣෙ අභාසි, තංතංසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාරණාපෙක්ඛාය වෙරඤ්ජාදීසු සාරීරිකඤ්ච ඛෙදමනුභොසි, තස්මා කිඤ්චාපි භූමන්තරපච්චයාකාරසමයන්තරකථානං විය විනයපඤ්ඤත්තියාපි සමුට්ඨාපිකා පඤ්ඤා අනඤ්ඤසාධාරණතාය අතිසයකිච්චවතී, තතොපි කරුණාය කිච්චං අධිකන්ති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘විනයපිටකෙ කරුණාප්පධානා’’ති. කරුණාබ්‍යාපාරාධිකතාය හි දෙසනාය කරුණාප්පධානතා, සුත්තන්තදෙසනාය මහාකරුණාසමාපත්තිබහුලො වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු තදජ්ඣාසයානුලොමෙන ගම්භීරමත්ථපදං පතිට්ඨපෙසීති කරුණාපඤ්ඤාප්පධානතා, අභිධම්මදෙසනාය පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විසයභාවප්පහොනකො රූපාරූපපරිච්ඡෙදො ධම්මසභාවානුරොධෙන පවත්තිතොති පඤ්ඤාප්පධානතා. තෙනෙව ච කාරණෙනාතිආදිනා දෙසනානුරූපතංතංසංවණ්ණනාය ථොමනා ආචරියස්ස පකතීති දස්සෙති.

කුසලා රූපං චක්ඛුමා දස දාළිමාදි සමූහවසෙන අත්ථානවබොධනත්ථො විය අත්ථාවබොධනත්ථො හි සද්දප්පයොගො අත්තපරාධීනො කෙවලො අත්ථපදත්ථකො, සො පදත්ථවිපරියෙසකාරිනා ඉති-සද්දෙන සද්දපදත්ථකො ජායතීති ආහ ‘‘කරුණා වියාති නිදස්සනවචන’’න්ති. නිදස්සනඤ්හි නාම නිදස්සිතබ්බධම්මෙ තෙන ච සම්බන්ධෙ සති හොති, නාඤ්ඤථාති තස්ස නිදස්සනභාවං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස යථා…පෙ… පවත්තිත්ථාති අත්ථො’’ති.

‘‘තත්ථ කරුණා වියාති නිදස්සනවචන’’න්තිආදිනා නිදස්සනනිදස්සිතබ්බධම්මානං ආධාරවිසයබ්‍යාපාරෙහි සවිසෙසනෙහි සහ පකාසනවසෙන ගාථාය අත්ථතත්වං දස්සෙත්වා අවයවභෙදවසෙන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කිරතීති කරුණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිච්ඡන්දරාගානං භූතපුබ්බගතියා වා සත්තතා වෙදිතබ්බා. එකස්සපි ධම්මස්ස අනෙකසාමඤ්ඤාකාරවන්තතාය ‘‘යථාසභාවං පකාරෙහී’’ති වුත්තං. තථා හි වුත්තං – ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙනා’’ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5) ධම්මානං අඤ්ඤෙය්‍යත්තං පටික්ඛිපති ඤාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තාභාවතො. එතෙන තස්සා පඤ්ඤාය අකිච්ඡවුත්තිතං ආහ. යථෙව හි ‘‘ඤෙය්‍යෙසු සබ්බෙසු පවත්තිත්ථා’’ති එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථෙ සිද්ධෙ තෙසං අත්තත්තනියතාවිරහසංසූචනත්ථං පරෙසං සත්තාදිමිච්ඡාගාහපටිසෙධනෙන ධම්ම-සද්දෙන ඤෙය්‍යා විසෙසිතබ්බා, එවං ‘‘ධම්මෙසු සබ්බෙසු පවත්තිත්ථා’’ති එත්තාවතා ච අධිප්පෙතත්ථෙ සිද්ධෙ ධම්මෙසු තස්සා පඤ්ඤාය ආකඞ්ඛප්පටිබද්ධතාය අකිච්ඡවුත්තිතං දස්සෙතුං අඤ්ඤෙය්‍යත්තපටිසෙධනෙන ඤෙය්‍ය-සද්දෙන ධම්මා විසෙසිතාති. ඤෙය්‍යධම්ම-සද්දා නීලුප්පලසද්දා විය අඤ්ඤමඤ්ඤං භෙදාභෙදයුත්තාති ‘‘ඤෙය්‍යා ච තෙ ධම්මා චා’’ති වුත්තං. යා යාති යථා-සද්දස්සත්ථං දස්සෙති. බ්‍යාපනිච්ඡායඤ්හි අයං යථා-සද්දො, තප්පභෙදා පඤ්ඤා පවත්තිත්ථාති සම්බන්ධොති.

භගවති පවත්තාවාති ඉදං යෙභුය්‍යෙන උපමානොපමෙය්‍යත්ථානං භින්නාධාරතාය භින්නාධාරස්ස ච උපමානත්ථස්ස ඉධ අසම්භවතො වුත්තං. භගවතො කරුණාය අඤ්ඤෙහි අසාධාරණභාවො සත්තෙ සංසාරදුක්ඛතො උද්ධරිත්වා අච්චන්තසුඛෙ නිබ්බානෙ පතිට්ඨපෙතුං අත්තනො සරීරජීවිතපරිච්චාගෙනපි එකන්තහිතජ්ඣාසයතාවසෙන වෙදිතබ්බො, යතො විනෙය්‍යානං කොසොහිතවත්ථගුය්හපහූතජිව්හාවිදංසනම්පි කතං, යඤ්ච යදිමෙ සත්තා ජානෙය්‍යුං, භගවතො සාසනෙන රහදමිව සීතලං සම්පජ්ජලිතං අග්ගික්ඛන්ධම්පි සමොගාහෙය්‍ය. අඤ්ඤෙසං පස්සන්තානන්ති සම්බන්ධො. උද්ධටාති පදං අපෙක්ඛිත්වා මහොඝපක්ඛන්දානං සත්තානන්ති කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – කාමාදිමහොඝපක්ඛන්දෙ සත්තෙ තතො උද්ධටා නත්ථඤ්ඤො කොචි මං ඨපෙත්වාති පස්සතො යථා භගවතො කරුණාය ආවිසනං හොති, න එවං අඤ්ඤෙසං තථාදස්සනස්සෙව අභාවතො. අථ වා අඤ්ඤෙසං පස්සන්තානන්ති යදිපි පරෙ පස්සෙය්‍යුං, තථාපි න තෙසං භගවතො විය කරුණොක්කමනං අත්ථි අප්පටිපත්තිතො අත්තහිතමත්තපටිපත්තිතො චාති අත්ථො.

අනාවරණා තීසු කාලෙසු සබ්බත්ථ අප්පටිහතවුත්තිතාය, අසාධාරණා සබ්බධම්මානං නිරවසෙසහෙතුපච්චයපරිග්ගහවසෙන තෙසඤ්ච සභාවකිච්චාදිඅවත්ථාවිසෙසාදිපරිජානනෙන ආයූහනවෙලායමෙව තංතංකම්මානං තංතංඵලවිසෙසහීනමජ්ඣිමපණීතාදිවිභාගස්ස ඉන්ද්‍රියබද්ධෙසු අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු ච අතිසුඛුමතිරොහිතවිදූරවුත්තිඅතීතානාගතාදිභෙදභින්නානං රූපධම්මානං තංතංකාරණසමවායවිභාවනෙනෙව තංතංඵලෙසු වණ්ණසණ්ඨානගන්ධරසඵස්සාදිවිසෙසස්ස නිරවසෙසතො පටිවිජ්ඣනෙන වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච අත්ථො භගවතො අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං යථාභූතං ඤාණාදිවසෙන වෙදිතබ්බො. යථා ච පස්සන්තස්සාති ඉදං රාගග්ගිආදීහි ලොකසන්නිවාසස්ස ආදිත්තතාදිආකාරදස්සනං භගවතො මහාකරුණොක්කමනුපායං සන්ධාය වුත්තං. තං පන බහුකෙහි ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘‘ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො…පෙ… උය්‍යුත්තො…පෙ… පයාතො…පෙ… කුම්මග්ගප්පටිපන්නො…පෙ… උපනීයති ලොකො අධුවො…පෙ… අතාණො ලොකො අනභිස්සරො…පෙ… අස්සකො ලොකො සබ්බං පහාය ගමනීයං…පෙ… ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසොති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.117) පටිසම්භිදාමග්ගෙ පරොසතං ආකාරෙහි දස්සිතන්ති ගන්ථවිත්ථාරං පරිහරිතුං සංවණ්ණයිතුඤ්ච උපායං දස්සෙතුං ආහ ‘‘තං සබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගෙ මහාකරුණාඤාණවිභඞ්ගවසෙන ජානිතබ්බ’’න්ති. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසය යමකපාටිහාරිය සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණානි සෙසාසාධාරණඤාණානි. තෙසම්පි හි විභඞ්ගො ‘‘ඉධ තථාගතො සත්තෙ පස්සති අප්පරජක්ඛෙ’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.111) පටිසම්භිදාමග්ගෙ නානප්පකාරෙන දස්සිතොති පුරිමනයෙනෙව අතිදිසති. ආදි-සද්දෙන තත්ථ විභත්තානං පටිසම්භිදාසච්චඤාණාදීනං සඞ්ගහො කතොති වෙදිතබ්බො.

නිප්පදෙසසප්පදෙසවිසයා කරුණා විය භගවතො පඤ්ඤාපි ඉධ නිප්පදෙසසප්පදෙසවිසයා නිරවසෙසා අධිප්පෙතාති තස්සා කතිපයභෙදදස්සනෙන නයතො තදවසිට්ඨභෙදා ගහෙතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ඤාග්ගහණෙන චා’’තිආදිමාහ. තෙ පන සීලසමාධි පඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සන, ද්වාචත්තාලීසසතදුකධම්ම, බාවීසතිතිකධම්ම, චතුසතිපට්ඨාන සම්මප්පධාන ඉද්ධිපාද සාමඤ්ඤඵල අරියවංසාදි, පඤ්චගති පඤ්චපධානියඞ්ගපඤ්චඞ්ගිකසමාධි ඉන්ද්‍රිය බල නිස්සාරණීයධාතු විමුත්තායතන විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මසඤ්ඤාදි, ඡසාරණීයධම්ම අනුස්සතිට්ඨාන අගාරවගාරව නිස්සාරණියධාතු සතතවිහාර අනුත්තරිය නිබ්බෙධභාගියපඤ්ඤාදි, සත්තඅපරිහානියධම්ම අරියධන බොජ්ඣඞ්ග සප්පුරිසධම්මනිජ්ජරවත්ථු සඤ්ඤා දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලඛීණාසවබලාදි, අට්ඨපඤ්ඤාපටිලාභහෙතු මිච්ඡත්ත සම්මත්ත ලොකධම්ම අරියානරියවොහාර ආරම්භවත්ථු කුසීතවත්ථු අක්ඛණ මහාපුරිසවිතක්ක අභිභායතන විමොක්ඛාදි, නවයොනිසොමනසිකාරමූලධම්මපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ග සත්තාවාස ආඝාතවත්ථු ආඝාතපටිවිනය සඤ්ඤානානත්ත අනුපුබ්බවිහාරාදි, දසනාථකරධම්ම කසිණායතන අකුසලකම්මපථ කුසලකම්මපථ මිච්ඡත්ත සම්මත්ත අරියවාස දසබලඤාණ අසෙක්ඛධම්මාදි, එකාදසමෙත්තානිසංස සීලානිසංස ධම්මතා බුද්ධිහෙතු, ද්වාදසායතනපටිච්චසමුප්පාද ධම්මචක්කාකාර, තෙරසධුතගුණ, චුද්දසබුද්ධඤාණ, පඤ්චදසචරණවිමුත්තිපරිපාචනීයධම්ම, සොළසආනාපානස්සති සච්චාකාර සුත්තන්තපට්ඨාන, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මධාතු භෙදකරවත්ථු, එකූනවීසතිපච්චවෙක්ඛණ, චතුවීසතිපච්චය, අට්ඨවීසතිසුත්තන්තපට්ඨාන, පණ්ණාසඋදයබ්බයදස්සන, පරොපණ්ණාසකුසලධම්ම, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගත, අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතාදිභෙදානං ධම්මානං පටිවිජ්ඣනදෙසනාකාරප්පවත්තා, යෙ ච චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණප්පභෙදා, යෙ ච අනන්තනයසමන්තපට්ඨානපවිචයදෙසනාකාරප්පවත්තා, යෙ ච අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තානං සත්තානං ආසයානුසයචරිතාදිවිභාවනාකාරප්පවත්තාති එවංපකාරා භගවතො පඤ්ඤාපභෙදා, සබ්බෙපි ඉධ ආදි-සද්දෙන නයතො සඞ්ගය්හන්තීති වෙදිතබ්බං. කො හි සමත්ථො භගවතො පඤ්ඤාය පභෙදෙ අනුපදං නිරවසෙසතො දස්සෙතුං. තෙනෙව භගවන්තං ඨපෙත්වා පඤ්ඤවන්තානං අග්ගභූතො ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරොපි බුද්ධගුණපරිච්ඡෙදනං පතිඅනුයුත්තො ‘‘අපිච මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) ආහාති.

සංසාරමහොඝපක්ඛන්දානං සත්තානං තතො සන්තාරණත්ථං පටිපන්නො තෙහි පයොජිතො නාම හොති අසතිපි තෙසං තථාවිධෙ අභිසන්ධියන්ති වුත්තං ‘‘සත්තා හි මහාබොධිං පයොජෙන්තී’’ති. එතෙන සබ්බෙනාති මහාබොධිමූලාදිදස්සනෙන. අපගමනං නිරුපක්කිලෙසන්ති යොජෙතබ්බං. ජාතසංවද්ධභාවදස්සනෙන ‘‘අනාදි අනිධනො ච සත්තො’’ති එවංපකාරා මිච්ඡාවාදා පටිසෙධිතා හොන්ති. සමඤ්ඤා…පෙ… දස්සෙති සත්තෙ පරමත්ථතො අසතිපි සත්තපඤ්ඤත්තිවොහාරසූචනතො. කරුණා ආදිපඤ්ඤා පරියොසානන්ති ඉදං සම්භරණනිප්ඵත්තිකාලාපෙක්ඛාය වුත්තං, න පරිච්ඡෙදවන්තතාය. තෙනෙවාහ ‘‘තන්නිදානභාවතො තතො උත්තරිකරණීයාභාවතො’’ති. සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති නයතො දස්සිතත්තා. එසො එව හි අනවසෙසතො බුද්ධගුණදස්සනුපායො යදිදං නයග්ගාහණං. පරධනහරණාදිතොපි විරති පරෙසං අනත්ථපරිහරණවසප්පවත්තියා සියා කරුණූපනිස්සයාති කරුණානිදානං සීලං. තතො එව ‘‘තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො’’ති වුත්තං.

2. යස්සා සංවණ්ණනන්තිආදිනා ‘‘දයායා’’තිආදිථොමනාය සම්බන්ධං දස්සෙති. පයොජනං පන වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. අබ්භන්තරං නියකජ්ඣත්තං, තතො බහිභූතං බාහිරං. දයාති කරුණා අධිප්පෙතාති දයා-සද්දස්ස මෙත්තාකරුණානං වාචකත්තා වක්ඛමානඤ්ච අනුයොගං මනසි කත්වා වුත්තං. තාය හි සමුස්සාහිතො, න මෙත්තායාති අධිප්පායො. පුබ්බෙ වුත්තස්ස පටිනිද්දෙසො හොතීති ත-සද්දස්ස අත්ථං ආහ. තන්ති පඤ්ඤං විසෙසෙත්වා උපමාභාවෙන විනිවත්තා චරිතත්ථතාය. පටිනිද්දෙසං නාරහති පධානාපධානෙසු පධානෙ කිච්චදස්සනතො. ද්වින්නං පදානං…පෙ… වතොති කරුණාවාචිනා දයා-සද්දෙන එකාධිකරණභාවෙන වුච්චමානො ත-සද්දො තතො අඤ්ඤධම්මවිසයො භවිතුං න යුත්තොති අධිප්පායො. අපරියායසද්දානං සමානාධිකරණභාවො විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙ සති හොති, නාඤ්ඤථාති ආහ ‘‘සමානා…පෙ… හොතී’’ති. සමානාධිකරණභාවෙන හෙත්ථ විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො සාධීයති, සා ච සමානාධිකරණතා විසිට්ඨවිභත්තිකානං න හොතීති සමානවිභත්තිතායපි තමෙව සාධීයතීති ‘‘දයා…පෙ… චිද’’න්ති ඉදං දයාය විසෙසිතබ්බභාවෙ කාරණවචනං. පධානතාය හි සාමඤ්ඤතාය ච සා විසෙසිතබ්බා ජාතා. තත්ථ භගවතො තදඤ්ඤෙසඤ්ච කරුණානං වාචකත්තා සාමඤ්ඤතා වෙදිතබ්බා. තස්ස චාති දයා-සද්දස්ස. ‘‘පධානඤ්ච පඤ්ඤ’’න්තිආදිනා කිඤ්චාපි පුරිමගාථාය පඤ්ඤාප්පධානා, ‘‘තායා’’ති පන කෙවලං අවත්වා දයාවිසෙසනභාවෙන වුත්තත්තා අප්පධානායපි කරුණාය පටිනිද්දෙසො යුත්තොති දස්සෙති. අප්පධානතා ච කරුණාය පුරිමගාථාය වසෙන වුත්තා, ඉධ පන පධානා එව. තථා ච වුත්තං ‘‘දයාසමුස්සාහිනීති පධානා’’ති (ධ. ස. මූලටී. 2).

කථං පන…පෙ… ඤාතබ්බාති වක්ඛමානඤ්ඤෙව අත්ථං හදයෙ ඨපෙත්වා චොදෙති. යදි එවන්ති යදි අට්ඨකථාය අධිප්පායං අග්ගහෙත්වා වචනමත්තමෙව ගණ්හසි. මෙත්තාති ච න යුජ්ජෙය්‍යාති යථා ‘‘මෙත්තචිත්තතං ආපන්නො’’ති එතිස්සා අට්ඨකථාය වසෙන න දයා කරුණා, එවං ‘‘නික්කරුණතං ආපන්නො’’ති එතිස්සා අට්ඨකථාය වසෙන න දයා මෙත්තාති වචනමත්තග්ගහණෙ අට්ඨකථානම්පි විරොධං දස්සෙති. ‘‘අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො’’ති වත්වා තමෙව අධිප්පායං දයා-සද්දො හීතිආදිනා විවරති. අක්ඛරචින්තකා හි දයා-සද්දං දානගතිරක්ඛණෙසු පඨන්ති. අනුරක්ඛණඤ්ච මෙත්තාකරුණානං හිතූපසංහාරදුක්ඛාපනයනාකාරවුත්තීනං සමානකිච්චං, තස්මා උභයත්ථ දයා-සද්දො පවත්තතීති වුත්තං. අන්තොනීතන්ති අන්තොගධං, රුක්ඛත්ථො විය ධවඛදිරාදීනං අනුරක්ඛණත්ථො මෙත්තාකරුණානං සාමඤ්ඤන්ති අත්ථො, අධිප්පායො පන ‘‘දයාපන්නො’’ති එත්ථ සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පීති අනන්තරං කරුණාය වුත්තත්තා දයා-සද්දො මෙත්තාපරියායොති විඤ්ඤායති. මෙත්තාපි හි කරුණා විය පාණාතිපාතවිරතියා කාරණන්ති. ‘‘අදයාපන්නො’’ති එත්ථ පන කාරුණිකො අවිහිං සජ්ඣාසයත්තා පරෙසං විහෙසාමත්තම්පි න කරොති, කො පන වාදො පාණාතිපාතනෙති නික්කරුණතාය පාණාතිපාතිතා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එතමෙවත්ථං සන්ධාය ‘‘එවඤ්හි අට්ඨකථානං අවිරොධො හොතී’’ති ආහ. යදි දයා-සද්දො මෙත්තාකරුණානං වාචකො, එවම්පිකථං පන කරුණා ‘‘දයා’’ති ජානිතබ්බාති අනුයොගො තදවත්ථො එවාති චොදනං මනසි කත්වා කරුණා ච දෙසනායාතිආදිනා කරුණාය එව ගහණෙ කාරණමාහ.

නනු තායාතිආදිනා සාමත්ථියතොපි පකරණං බලවන්ති පකරණවසෙනෙව කරුණාවිසයස්ස ඤාතතං දස්සෙති. යථාරුචි පවත්තිත්ථාති එතං පුරිමගාථාය සප්පදෙසනිප්පදෙසසත්තවිසයාය කරුණාය ගහිතභාවස්ස කාරණවචනං. යථාරුචිපවත්ති හි එකස්මිං අනෙකෙසු ච ඉච්ඡානුරූපප්පවත්තීති. ‘‘ඉධ පන නිප්පදෙසසත්තවිසයතං ගහෙතු’’න්ති එතෙන සිද්ධෙ සති ආරම්භො ඤාපකත්ථො හොතීති පුන ‘‘සත්තෙසූ’’ති වචනං ඉමමත්ථවිසෙසං බොධෙතීති දස්සෙති. න දෙවෙසුයෙවාතිආදිනාපි දයාසාධනස්ස සමුස්සාහනස්ස සත්තවිසයභාවෙ සාමත්ථියලද්ධෙපි ‘‘සත්තෙසූ’’ති වචනං තස්ස නිප්පදෙසසත්තවිසයභාවො අධිප්පෙතොති ඉමං විසෙසං ඤාපෙතීති දස්සෙති.

කාලදෙසදෙසකපරිසාදිපරිදීපනං බාහිරනිදානන්ති කාලාදීනි නිද්ධාරෙන්තො ‘‘යස්මිං කාලෙ’’තිආදිමාහ. අවසානම්හි වසන්තො තිදසාලයෙති වචනතොති එතෙන තස්ස පාටිහාරියස්ස සද්දන්තරසන්නිධානෙන අවච්ඡින්නතං දස්සෙති. තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කාති පුථුජ්ජනසන්තානෙපි රාගාදිපටිපක්ඛහරණස්ස අභාවතො නිච්ඡන්දරාගෙසු සත්තවොහාරො විය පුථුජ්ජනසන්තානෙ රාගාදිපටිපක්ඛහරණවසෙන පවත්තං තදභාවෙපි භගවතො සන්තානෙ රුළ්හීවසෙන පාටිහාරියන්ත්වෙව වුච්චතීති න සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො. දිට්ඨිහරණවසෙන යෙ සම්මාදිට්ඨිකා ජාතා අචෙලකකස්සපාදයො විය, දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන අප්පටිභානභාවාදිප්පත්තියා සච්චකාදයො විය.

3. සීතපබ්බතා නාම ‘‘සිනෙරුං පරිවාරෙත්වා ඨිතා යුගන්ධරො…පෙ… ගිරි බ්‍රහා’’ති (විසුද්ධි. 1.137; පාරා. අට්ඨ. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) එවං වුත්තපබ්බතා.

4-5. සබ්බසො චක්කවාළසහස්සෙහි සබ්බසො ආගම්ම සබ්බසො සන්නිසින්නෙනාති සම්බන්ධවසෙන තයො විකප්පා යුත්තා, සබ්බසො චක්කවාළසහස්සෙහි දසහි දසහීති පන අනිට්ඨසාධනතො පටිසෙධිතො. වජ්ජිතබ්බෙති යෙ වජ්ජෙතුං සක්කා ‘‘අතිසම්මුඛා අතිසමීපං උන්නතප්පදෙසො’’ති, එතෙ. ඉතරෙ පන තස්සා පරිසාය මහන්තභාවෙන න සක්කා පරිහරිතුං.

‘‘සබ්බඤෙය්‍ය…පෙ… සමත්ථා’’ති වත්වා තෙසං දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනසමත්ථාති වචනං අත්තනා පටිවිද්ධාකාරස්ස ධම්මසාමිනාපි පරෙසං දෙසෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං. අඤ්ඤථා සබ්බෙපි සත්තා දිට්ඨසච්චා එව භවෙය්‍යුං. සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං යථාසභාවජානනසමත්ථතාදියෙව යථාවුත්තබලං. තෙසං ගහණසමත්ථතං දීපෙති, අධිකවචනමඤ්ඤමත්ථං බොධෙතීති අධිප්පායො.

6. තථාගතො වන්දනීයොතිආදිනා ‘‘නමස්සිත්වා’’තිආදිකිරියාවිසෙසානං තංතංසුත්තානුරොධෙන පවත්තිතමාහ. සරීරසොභග්ගාදීති ආදි-සද්දෙන කල්‍යාණවාක්කරණතාආධිපච්චපරිවාරසම්පත්තිආදි සඞ්ගය්හති.

7. අන්තරධාපෙත්වාති නිරොධෙත්වා. නිරොධනඤ්චෙත්ථ උප්පාදකහෙතුපරිහරණවසෙන තෙසං අනුප්පත්තිකරණන්ති වෙදිතබ්බං. අත්ථං පකාසයිස්සාමීති සම්බන්ධොති ‘‘සොසෙත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාය අපරකාලකිරියාපෙක්ඛතාය වුත්තං.

8. දුක්කරභාවං දීපෙතුන්ති අදුක්කරස්ස තථාඅභියාචෙතබ්බතාභාවතොති අධිප්පායො. පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසානං සීලවිපත්තිභාවතො ථුල්ලච්චයාදීනඤ්ච යෙභුය්‍යෙන ආචාරවිපත්තිභාවතො ආචාරසීලානං තථා යොජනා කතා, තථා චාරිත්තසීලස්ස ආචාරසභාවත්තා ඉතරං සභාවෙනෙව ගහෙත්වා දුතියා. අසක්කුණෙය්‍යන්ති විසුද්ධාචාරාදිගුණසමන්නාගතෙන සබ්‍රහ්මචාරිනා සද්ධම්මචිරට්ඨිතත්ථං සාදරං අභියාචිතෙන තෙන ච අභිධම්මත්ථප්පකාසනෙ සමත්ථොති යාථාවතො පමාණිතෙන තබ්බිමුඛභාවො න සුකරොති අධිප්පායො.

9. දෙවදෙව-සද්දස්ස අත්ථො පට්ඨානසංවණ්ණනාටීකායං විපඤ්චිතොති න විත්ථාරයිම්හ.

13. පඨමසඞ්ගීතියං යා අට්ඨකථා සඞ්ගීතාති වචනෙන සා භගවතො ධරමානකාලෙපි අට්ඨකථා සංවිජ්ජති, තෙන පාඨො විය භගවංමූලිකාවාති විඤ්ඤායති. ‘‘අභිධම්මස්සා’’ති පදං ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතදපෙක්ඛන්ති ‘‘කස්ස පන සා අට්ඨකථා’’ති පුච්ඡිත්වා අධිකාරවසෙන තමෙව අභිධම්මපදං ආකඩ්ඪති. ආවුත්තිආදිවසෙන වා අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො.

16. අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගවිසෙසං පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙතීතිආදිනයප්පවත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදො ආදි-සද්දෙන විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්ති, පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති එවමාදයො මොරවාපිවාසිමහාදත්තත්ථෙරතිපිටකචූළාභයත්ථෙරවාදාදයො සඞ්ගය්හන්ති. තප්පකාසනෙනෙවාති අභිධම්මස්ස අත්ථප්පකාසනෙනෙව. සොති මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො. තථාති අසම්මිස්සානාකුලභාවෙන. අසම්මිස්සානාකුලභූතො වා විනිච්ඡයො මහාවිහාරවාසීනං සන්තකභාවෙන, එතෙන අභිධම්මස්ස අත්ථප්පකාසනෙනෙව මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො ඉධ අභිනිප්ඵාදීයතීති දස්සෙති. අථ වා තප්පකාසනෙනෙවාති අසම්මිස්සානාකුලභාවප්පකාසනෙනෙව. සොති පකාසියමානො අභිධම්මත්ථො. තථාති මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයභාවෙන. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ ‘‘අසම්මිස්සං අනාකුලං අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති සම්බන්ධනීයං.

17. අඤ්ඤඤ්ච සබ්බං අත්ථප්පකාසනං හොතීති තොසනං හොතීති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බෙන තෙන තොසනං කතං හොතී’’ති. යුත්තරූපා යොජනා.

වීසතිගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිදානකථාවණ්ණනා

පරිච්ඡෙදො සත්තප්පකරණභාවො. සන්නිවෙසො සත්තන්නං පකරණානං තදවයවානඤ්ච වවත්ථානං. සාගරෙහි තථා චින්තාති ‘‘ඉමස්ස අභිධම්මස්ස ගම්භීරභාවවිජානනත්ථං චත්තාරො සාගරා වෙදිතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන ජලසාගරාදීහි සහ නයසාගරවිචාරො. ‘‘සතභාගෙන සහස්සභාගෙන ධම්මන්තරා ධම්මන්තරං සඞ්කමිත්වා සඞ්කමිත්වා දෙසෙසී’’තිආදිනා දෙසනාභෙදෙහි අභිධම්මස්ස ගම්භීරභාවකථා දෙසනාහි ගම්භීරතා.

‘‘එවං තෙමාසං නිරන්තරං දෙසෙන්තස්සා’’තිආදිනා දෙසනාකාලෙ භගවතො සරීරස්ස යාපිතාකාරවිචාරො දෙසනා…පෙ… ගහණං. තථා ථෙරස්ස…පෙ…පි චාති ‘‘අභිධම්මෙ වාචනාමග්ගො නාමා’’තිආදිනා අභිධම්මෙ වාචනාමග්ගස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරසම්බන්ධිතතා තස්ස ච තෙනෙව උප්පාදිතතා. යො හි භගවතා දෙවතානං දෙසිතාකාරො, සො අපරිච්ඡින්නවාරනයතන්තිතාය අනන්තො අපරිමාණො න භික්ඛූනං වාචනායොග්ගො, යො ච ථෙරස්ස දෙසිතාකාරො, සො අතිසංඛිත්තතාය. නාතිසඞ්ඛෙපනාතිවිත්ථාරභූතො පන පාඨනයො ථෙරප්පභාවිතො වාචනාමග්ගොති.

වචනත්ථවිජානනෙනාතිආදිනා කුසලා ධම්මාතිආදිපදානඤ්ඤෙව අත්ථවණ්ණනං අකත්වා අභිධම්ම-සද්දවිචාරස්ස සම්බන්ධමාහ. ‘‘යෙ තෙ මයා ධම්මා අභිඤ්ඤා දෙසිතා. සෙය්‍යථිදං – චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… සික්ඛිතං සික්ඛිංසු ද්වෙ භික්ඛූ අභිධම්මෙ නානාවාදා’’තිආදිසුත්තවසෙන කිඤ්චාපි බොධිපක්ඛියධම්මා ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චන්ති, ධම්ම-සද්දො ච සමාධිආදීසු දිට්ඨප්පයොගො, පරියත්තිධම්මො එව පන ඉධ අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ‘‘සුත්තන්තාධිකා පාළීති අත්ථො’’ති ආහ. තත්ථ ධම්මබ්‍යභිචාරභාවෙන විසෙසතො අභිධම්මො විය සුත්තන්තොපි ‘‘ධම්මො’’ති වුච්චති. ‘‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.216) අඤ්ඤත්ථ ච සම්භවතො අභි-සද්දෙන නිවත්තෙතබ්බත්ථං දීපෙතුං ‘‘සුත්තන්තා’’ති වුත්තං. නනු ච අතිරෙකවිසෙසට්ඨා භින්නසභාවා යතො තෙ යථාක්කමං අධිකවිචිත්තපරියායෙහි බොධිතා, තස්මා ‘‘ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙහී’’ති බහුවචනෙන භවිතබ්බං, න එකවචනෙනාති අනුයොගං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ද්වින්නම්පි…පෙ… එකවචනනිද්දෙසො කතො’’ති.

පයොගමෙව නාරහති උපසග්ග-සද්දානං ධාතු-සද්දස්සෙව පුරතො පයොජනීයත්තා. අථාපි පයුජ්ජෙය්‍ය අතිමාලාදීසු අති-සද්දාදයො විය. එවම්පි යථා ‘‘අතිමාලා’’ති එත්ථ සමාසවසෙන අනාවිභූතාය කමනකිරියාය විසෙසකො අති-සද්දො, න මාලාය, එවමිධාපි අභි-සද්දො න ධම්මවිසෙසකො යුත්තොති අධිප්පායො. අඤ්ඤස්සපි හි උපසග්ගස්සාති ඉදං රුළ්හීවසෙන, අත්ථෙ උපසජ්ජතීති වා උපසග්ගස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤතං ගහෙත්වා වුත්තං. අතිඡත්තාදීසු හි අති-සද්දො ඉධ උපසග්ගොති අධිප්පෙතො. තත්ථ යථා කල්‍යාණො පූජිතො වා පුරිසො අතිපුරිසොති භවති, එවං අතිරෙකවිසෙසට්ඨානම්පි කල්‍යාණපූජිතත්ථභාවසම්භවතො කල්‍යාණං වා පූජිතං වා ඡත්තං අතිඡත්තන්ති සද්දනයො වෙදිතබ්බො. කල්‍යාණපූජිතභාවා හි ගුණවිසෙසයොගෙන ඉච්ඡිතබ්බා. ගුණවිසෙසො චෙස යදිදං පමාණාතිරෙකො ච විචිත්තරූපතා ච. එවඤ්ච පන කත්වා ‘‘අකිරියායපී’’ති වචනං සමත්ථිතං භවති. යථා ච අතිඡත්තාදීසු, එවං අභිධම්ම-සද්දෙපි දට්ඨබ්බං. අනෙකත්ථා හි නිපාතාති. තබ්භාවදීපකත්තාති අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකත්තා.

එකතො අනාගතත්තාති ඉදං සුත්තන්තෙ එකතො ආගතානං ඛන්ධායතනාදීනං සුත්තන්තභාජනීයස්ස දිට්ඨත්තා ‘‘ඡ ඉමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.495-496) චක්ඛාදීනං ඡන්නං ඉත්ථින්ද්‍රියාදීනං තිණ්ණං සුඛින්ද්‍රියාදීනං පඤ්චන්නං සද්ධින්ද්‍රියාදීනං පඤ්චන්නං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනඤ්ච තිණ්ණං වසෙන විසුං විසුං සුත්තන්තභාවෙන ආගතත්තා එකසුත්තභාවෙන අනාගතානං බාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං සුත්තන්තභාජනීයස්ස අදිට්ඨත්තා ච වුත්තං, න සුත්තන්තෙ එකතො ආගමනස්ස සුත්තන්තභාජනීයස්ස කාරණත්තා. සුත්තන්තෙ එකතො සබ්බෙන සබ්බඤ්ච අනාගතා හි භූමන්තරපරිච්ඡෙදපටිසම්භිදා සුත්තන්තභාජනීයවසෙන විභත්තා දිස්සන්ති, එකතො ආගතානි ච සික්ඛාපදානි තථා න විභත්තානි. වෙරමණීනං විය පන සභාවකිච්චාදිවිභාගවිනිමුත්තො බාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං සමානො විභජනප්පකාරො නත්ථි, යො සුත්තන්තභාජනීයං සියාති ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථීති යුත්තං සියා.

යදිපි පච්චයධම්මවිනිමුත්තො පච්චයභාවො නාම නත්ථි, යථා පන පවත්තො පච්චයධම්මො පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයො හොති, සො තස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසො හෙතුආදිභාවො තතො අඤ්ඤො විය පච්චයධම්මස්ස පච්චයභාවොති වුත්තො, සො ච ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’තිආදීසු පධානභාවෙන වුත්තො. තත්ථ ච ගුණීභූතා හෙතුහෙතුඵලභූතා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදයොති වුත්තං ‘‘පච්චයභාවො උද්දිට්ඨො’’ති. උද්දිට්ඨධම්මානන්තිආදි උද්දෙසෙන පරිච්ඡින්නානංයෙව ඛන්ධාදීනං ඛන්ධවිභඞ්ගාදීසු පඤ්හපුච්ඡකනයො දස්සිතො, න ඉතො අඤ්ඤථාති කත්වා වුත්තං.

සුත්තන්තෙ සඞ්ගීතිසුත්තන්තාදිකෙ. පඤ්ච සික්ඛාපදානි පාණාතිපාතා…පෙ… පමාදට්ඨානා වෙරමණීති එවං උද්දිට්ඨානි. අඤ්ඤො පන වෙරමණීනං විභජිතබ්බප්පකාරො නත්ථීති ඉදං අතීතානිච්චාදිවිභාගො වෙරමණීනං ඛන්ධායතනාදීසු අන්තොගධත්තා තබ්බසෙනෙව විජානිතබ්බො, තතො පන අඤ්ඤො අභිධම්මනයවිධුරො වෙරමණීනං විභජිතබ්බප්පකාරො නත්ථීති අධිප්පායෙන වුත්තං. තථා ච පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්ච’’න්ති අනුපදධම්මසම්මසනකථායං න වෙරමණියො උද්ධටා.

නනු ධම්මසඞ්ගණීධාතුකථාදීනම්පි වසෙන අභිධම්මපාළියා අතිරෙකවිසෙසභාවො දස්සෙතබ්බොති? සච්චමෙතං, සො පන එකන්තඅභිධම්මනයනිස්සිතො අවුත්තොපි සිද්ධොති කත්වා න දස්සිතො. එතෙන වා නිදස්සනෙන සොපි සබ්බො නෙතබ්බො. අභිධම්මනයසාමඤ්ඤෙන වා අභිධම්මභාජනීයපඤ්හපුච්ඡකෙහි සො වුත්තො එවාති න වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

පඤ්හවාරාති පුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තා පාළිනයා. එත්ථෙවාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ එව. අපෙක්ඛාවසිකත්තා අප්පමහන්තභාවස්ස යතො අප්පමත්තිකා මහාධාතුකථාතන්ති ධම්මහදයවිභඞ්ගවචනවසෙන අවසෙසා, තං දස්සනත්ථං ‘‘ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගන්ත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතතන්තිතො’’ති වුත්තං. ධම්මහදය…පෙ… ආගතතන්තිතො රූපකණ්ඩධාතුවිභඞ්ගාදීසු අනාගන්ත්වා මහාධාතුකථායං ආගතතන්ති අප්පමත්තිකාවාති සම්බන්ධො. අථ ධාතුකථාය විත්ථාරකථා මහාධාතුකථා ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගන්ත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතතන්තිතො ධාතුකථායං අනාගන්ත්වා මහාධාතුකථාය ආගතතන්ති අප්පමත්තිකාවාති යොජෙතබ්බං.

උපලබ්භතීති අනුලොමපච්චනීයපඤ්චකස්ස, නුපලබ්භතීති පච්චනීයානුලොමපඤ්චකස්ස උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං. සච්චිකට්ඨං නිස්සයන්ති ‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදිනා දෙසාදිඅනාමසනෙන රූපාදිසත්තපඤ්ඤාසධම්මප්පභෙදං සච්චිකට්ඨමෙව නිස්සයභූතං. සබ්බත්ථාති එත්ථාපි ‘‘උපලබ්භති නුපලබ්භතීති පටිඤ්ඤාය ගහිතාය පටික්ඛෙපග්ගහණත්ථ’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධනීයං, තථා සබ්බදා සබ්බෙසූති එත්ථාපි. යදි ඛන්ධායතනාදයො ගහිතා අට්ඨකථායං ආගතනයෙන, අථ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යො සච්චිකට්ඨොති සච්චිකට්ඨනිස්සයං උපලක්ඛෙති. එතෙහීති එතෙහි වචනෙහි. සච්චිකට්ඨදෙසකාලප්පදෙසෙහි කථං සච්චිකට්ඨාදීනං පදෙසො එකදෙසභූතො සබ්බොති වුච්චති? පදෙසානං පුථුත්තා. ‘‘සබ්බෙසු පදෙසෙසූ’’ති පච්චෙකං භෙදාමසනවසෙන චායං පඤ්හො පවත්තොති න පුරිමෙහි අවසෙසො.

උපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡාති එකන්ති උපලබ්භතීති පටිඤ්ඤාග්ගහණපටික්ඛෙපග්ගහණනිග්ගණ්හනානං අනුලොමපටිලොමතො පටිඤ්ඤාඨපනනිග්ගහපාපනාරොපනානඤ්ච වසෙන පවත්තා තන්ති පඨමපඤ්චකස්ස එකං අඞ්ගං එකො අවයවොති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි නෙතබ්බං. නිග්ගහස්ස සුනිග්ගහභාවං ඉච්ඡතො සකවාදිනො ‘‘ත්වං චෙ පන මඤ්ඤසි වත්තබ්බෙ ඛො පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිනා (කථා. 3) පටිඤ්ඤාඨපනෙන, තෙන ‘‘තව තත්ථ හෙතාය පටිඤ්ඤාය හෙවං පටිජානන්තො හෙවං නිග්ගහෙතබ්බෙ අථ තං නිග්ගණ්හාම සුනිග්ගහිතො ච හොතී’’ති වත්වා ‘‘හඤ්චි පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිනා (කථා. 2) පරවාදිනො අත්තනො පටිකම්මං යථා සකවාදී න නිබ්බෙඨෙති, එවං කරණං පටිකම්මවෙඨනං. පරවාදිනො පටිකම්මස්ස දුප්පටිකම්මභාවං ඉච්ඡතො සකවාදිනො තංනිදස්සනෙන ‘‘එසො චෙ දුන්නිග්ගහිතො හෙව’’න්ති පටිකම්මනිදස්සනෙන, ‘‘වත්තබ්බෙ ඛො පුග්ගලො උපලබ්භති…පෙ… පරමත්ථෙනාති (කථා. 1). නො ච මයං තයා තත්ථ හෙතාය පටිඤ්ඤාය හෙවං පටිජානන්තො හෙවං නිග්ගහෙතබ්බා. අථ අම්හෙ නිග්ගණ්හාසි දුන්නිග්ගහිතා ච හොමා’’ති වත්වා ‘‘හඤ්චි පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිනා (කථා. 5) නිග්ගහස්ස දුන්නිග්ගහිතභාවදස්සනෙන අනිග්ගහිතභාවකරණං නිග්ගහනිබ්බෙඨනං. ‘‘තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි හඤ්චි පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිං වත්වා ‘‘තෙන හි යෙ කතෙ නිග්ගහෙ සෙ නිග්ගහෙ දුක්කටෙ සුකතෙ පටිකම්මෙ සුකතා පටිපාදනා’’ති සකවාදිනො නිග්ගහස්ස, අනිග්ගහභාවාරොපනෙන අත්තනො පටිකම්මස්ස සුපටිකම්මභාවකරණෙන ච සකවාදිනො නිග්ගහස්ස ඡෙදො විනාසනං පුග්ගලවාදනිසෙධනවසෙන සමුට්ඨිතත්තා. ධම්මතාය අනුලොමනවසෙන උට්ඨහිත්වා තබ්බිලොමනවසෙන පවත්තො අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකො වුත්තවිපරියායෙන දුතියපඤ්චකො වෙදිතබ්බො.

තදාධාරොති තෙ සච්චිකට්ඨපරමත්ථා රූපාදයො ආධාරා එතස්සාති තදාධාරො. එතෙන ‘‘රූපස්මිං අත්තා’’ති එවංපකාරො පුග්ගලවාදො දස්සිතො හොති. තෙසං වා ආධාරභූතොති එතෙන ‘‘අත්තනි රූප’’න්ති එවංපකාරො. අඤ්ඤත්‍ර වා තෙහීති තෙහි රූපාදීහි විනා. ආධාරාධෙය්‍යාදිභාවෙන අසංසට්ඨො විසුංයෙව විනා. තෙන සත්තාදිගුණෙහි අවොකිණ්ණො පුරිසොති එවමාදිකො. තංසාමිභූතතාය වා තදධීනභාවෙන ‘‘අඤ්ඤත්‍ර වා තෙහී’’ති වුත්තන්ති ‘‘රූපවා අත්තා’’ති එවංපකාරො පුග්ගලවාදො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො. අනඤ්ඤොති එතෙන ‘‘රූපං අත්තා’’ති එවංපකාරො. රුප්පනාදිසභාවො රූපක්ඛන්ධාදීනං විසෙසලක්ඛණං, සප්පච්චයාදිසභාවො සාමඤ්ඤලක්ඛණං. රූපාදිතො අඤ්ඤො අනඤ්ඤො වා අඤ්ඤත්තෙ ච තදාධාරාදිභූතො උපලබ්භමානො ආපජ්ජතීති අනුයුඤ්ජති සකවාදී පකාරන්තරස්ස අසම්භවතො. පුග්ගලවාදී පුග්ගලස්ස රූපාදීහි න අඤ්ඤත්තං ඉච්ඡති රූපාදි විය පච්චක්ඛතො අනුමානතො වා ගාහයිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තස්ස ච කාරකවෙදකභාවස්ස අයුජ්ජමානකත්තා. නාපි අනඤ්ඤත්තං රුප්පනසප්පච්චයාදිසභාවප්පසඞ්ගතො පුග්ගලස්සෙව අභාවප්පසඞ්ගතො ච. යථෙව හි න විනා ඉන්ධනෙන අග්ගි පඤ්ඤාපියති, න ච අඤ්ඤං ඉන්ධනතො අග්ගිං සක්කා පටිජානිතුං, නාපි අනඤ්ඤං. යදි හි අඤ්ඤො සියා, න උණ්හං ඉන්ධනං සියා. අථ අනඤ්ඤො, නිද්දහිතබ්බංයෙව දාහකං සියා. එවමෙව න විනා රූපාදීහි පුග්ගලො පඤ්ඤාපියති, න ච තෙහි අඤ්ඤො, නාපි අනඤ්ඤො සස්සතුච්ඡෙදභාවප්පසඞ්ගතොති ලද්ධියං ඨත්වා පුග්ගලවාදී ‘‘න හෙවා’’ති පටික්ඛිපති. තත්ථ අග්ගින්ධනොපමා තාව යදි ලොකවොහාරෙන වුත්තා, අපළිත්තං කට්ඨාදිඉන්ධනං නිද්දහිතබ්බඤ්ච, පළිත්තං භාසුරුණ්හං අග්ගි දාහකඤ්ච, තඤ්ච ඔජට්ඨමකරූපං පුරිමපච්ඡිමකාලිකං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං, යදි එවං පුග්ගලො රූපාදීහි අඤ්ඤො අනිච්චො ච ආපන්නො. අථ පරමත්ථතො, තස්මිංයෙව කට්ඨාදිකෙ පළිත්තෙ යං උසුමං සො අග්ගි, තංසහජාතානි තීණි භූතානි ඉන්ධනං, එවම්පි සිද්ධං ලක්ඛණභෙදතො අග්ගින්ධනානං අඤ්ඤත්තන්ති අග්ගි විය ඉන්ධනතො රූපාදීහි අඤ්ඤො පුග්ගලො අනිච්චො ච ආපන්නොති බ්‍යාහතාති වෙදිතබ්බං.

පුග්ගලො උපලබ්භතීති පටිජානන්තස්ස පකාරන්තරස්ස අසම්භවතො වුත්තෙසු පකාරෙසු එකෙන පකාරෙන උපලබ්භමානො උපලබ්භතීති ‘‘ආපන්න’’න්ති වුත්තං ‘‘පටිඤ්ඤාය එකත්තාපන්න’’න්ති. එකත්තාපන්නත්තා එව අප්පටික්ඛිපිතබ්බං, පුග්ගලෙ පටිසිද්ධෙ තදභිනිවෙසොපි අයාථාවතො පුග්ගලවාදිනො ගහිතාකාරසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන සකට්ඨානතො චාවිතො පටිසෙධිතො එව නාම හොතීති වුත්තං ‘‘පුග්ගලදිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො’’ති. පුග්ගලොයෙව වා තථා පස්සිතබ්බත්තා දිට්ඨි. ‘‘සාමී නිවාසී කාරකො වෙදකො නිච්චො ධුවො’’ති අභිනිවෙසවිසයභූතො හි පරිකප්පමත්තසිද්ධො පුග්ගලො ඉධ පටික්ඛිපීයති, ‘‘න චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා’’තිආදිනා වුත්තවොහාරපුග්ගලොති අනනුයොගො ආකාසකුසුමස්ස රත්තනීලාදිභාවවිචාරණා වියාති අත්ථො. පුබ්බෙ ‘‘නුපලබ්භතී’’ති පටිජානිත්වා විසෙසචොදනාය අනාපජ්ජනතො පුන ‘‘න හෙවා’’ති පටික්ඛෙපො පටිඤ්ඤාය ආපජ්ජනලෙසො. වඤ්ඣාපුත්තකස්ස දීඝරස්සතානුයොගස්ස විය සබ්බෙන සබ්බං පරමත්ථතො අනුපලබ්භමානස්ස පුග්ගලස්ස රූපාදීහි අඤ්ඤානඤ්ඤතානුයොගස්ස අනනුයොගභාවො එව ඉධ අවිපරීතත්ථො.

යංකාරණාති එතෙන ‘‘යතොනිදාන’’න්ති එත්ථ විභත්තිඅලොපො දට්ඨබ්බොති දස්සෙති. අජ්ඣාචරන්තීති අභිභවන්ති. අභිනන්දනාදයො තණ්හාදීහි යථාසඞ්ඛ්‍යං යොජෙතබ්බා, තණ්හාදිට්ඨීහි වා අභිනන්දනජ්ඣොසානානි, තීහිපි අභිවදනං අවිසෙසෙන වා තීහිපි තයො යොජෙතබ්බා. එත්ථ චෙ නත්ථි අභිනන්දිතබ්බන්තිආදිනා අභිනන්දනාදීනං අභාවසූචනෙන ඵලූපචාරතො අභිනන්දනාදීනං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිභූතං මග්ගඵලං වුච්චති, තං පච්චාමසනඤ්ච එසෙවාති ඉදන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘අභි…පෙ… ඵලං වා’’ති.

‘‘ඤායතීති ජාන’’න්ති උක්කංසගතිවිජානනෙන නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානාතිකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුමරහතීති ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාතී’’ති වුත්තං. අථ වා පකරණවසෙන, ‘‘භගවා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන වා අයං අත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සං පස්සතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති තිත්ථියා පඨමජ්ඣානඅරූපජ්ඣානෙහි කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො. ජානන්තො ජානාතියෙව භගවා අනාගාමිඅරහත්තමග්ගෙහි තංපරිඤ්ඤාවාදිතාය. අයඤ්ච අත්ථො දුක්ඛක්ඛන්ධසුත්තවසෙන (ම. නි. 1.163, 175 ආදයො) විභාවෙතබ්බො. පඤ්ඤාචක්ඛුනා උප්පන්නත්තා වා චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොතිආදීසුපි එසෙව නයො. අථ වා දිබ්බචක්ඛුආදිකං පඤ්චවිධම්පි චක්ඛුං භූතො පත්තොති චක්ඛුභූතො. එවං ඤාණභූතොතිආදීසුපි දට්ඨබ්බං. සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනාය සාතිසයො භගවතො වත්තුආදිභාවොති වුත්තං ‘‘චතුසච්චධම්මෙ වදතීති වත්තා’’තිආදි. ‘‘පවත්තා’’ති එත්ථ ප-කාරස්ස පකට්ඨත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘චිරං…පෙ… පවත්තා’’ති ආහ. නිද්ධාරෙත්වා නෙතා නින්නෙතා.

‘‘එකූනනවුති චිත්තානී’’ති වුත්තා චිත්තසහචරියාය යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති. තෙසඤ්ච පාළිපදෙසානං එකෙකං පදං උද්ධරිත්වාපි කිඤ්චාපි කුසලත්තිකපදානියෙව උද්ධරිත්වා චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ චිත්තානි විභත්තානි, කුසලත්තිකෙන පන සභාවධම්මසඞ්ගහිතානං සෙසත්තිකදුකපදානං අසඞ්ගහිතානං අභාවතො කුසලත්තිකපදුද්ධාරෙන නයදස්සනභූතෙන ඉතරත්තිකදුකපදානිපි උද්ධටානෙවාති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා මාතිකාග්ගහණං සමත්ථිතං භවති.

සො ච ධම්මොති ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදීසු (ධ. ස. 1060) පුරිමාය පුරිමාය පාළියා පච්ඡිමා පච්ඡිමා අත්ථනිද්දෙසොති වුත්තං. ‘‘සමානෙන්තී’’තිසද්දස්ස පටපටායති-සද්දස්ස විය සද්දනයො දට්ඨබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘සමානං කරොන්තී’’ති වුත්තං. සමානකරණඤ්ච ඌනපක්ඛිපනෙන අධිකාපනයනෙන වා හොති, ඉධ ඌනපක්ඛිපනෙනාති දස්සෙතුං ‘‘පූරෙන්තී’’ති වුත්තං. සමානෙතබ්බන්ති එත්ථාපීති ‘‘පට්ඨානං සමානෙතබ්බ’’න්ති එත්ථ.

බලවතා ඤාණවෙගෙන අභිධම්මපච්චවෙක්ඛණවසප්පවත්තෙන. බලවතො ඤාණවෙගස්ස සබ්බකිලෙසක්ඛෙපනවසප්පවත්තස්ස. ගම්භීරමෙව ගම්භීරගතං දිට්ඨිගතන්තිආදීසු විය. නිරවසෙසෙනාති න කඤ්චි අවසෙසෙත්වා. පඤ්චඛීලරහිතෙනාති පඤ්චචෙතොඛීලරහිතෙන.

එකාධිකෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසූති ‘‘ජාතිමදො’’තිආදිනා එකකවසෙන ආගතා තෙසත්තති, ‘‘කොධො ච උපනාහො චා’’තිආදිනා දුකවසෙන ඡත්තිංස, ‘‘තීණි අකුසලමූලානී’’තිආදිනා තිකවසෙන පඤ්චාධිකං සතං, ‘‘චත්තාරො ආසවා’’තිආදිනා චතුක්කවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස, ‘‘පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානී’’තිආදිනා පඤ්චකවසෙන පඤ්චසත්තති, ‘‘ඡ විවාදමූලානී’’තිආදිනා ඡක්කවසෙන චතුරාසීති, ‘‘සත්ත අනුසයා’’තිආදිනා සත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස, ‘‘අට්ඨ කිලෙසවත්ථූනී’’තිආදිනා අට්ඨකවසෙන චතුසට්ඨි, ‘‘නව ආඝාතවත්ථූනී’’තිආදිනා නවකවසෙන එකාසීති, ‘‘දස කිලෙසවත්ථූනී’’තිආදිනා දසකවසෙන සත්තති, ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සුප්පාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා අට්ඨාරසකවසෙන අට්ඨසතන්ති එවං එකාධිකෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසු. සෙසා තෙනවුතාධිකං ඡසතං කිලෙසා. තෙ බ්‍රහ්මජාලසුත්තාගතාහි ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීහි සහ පඤ්චපඤ්ඤාසාධිකං සත්තසතං හොන්ති.

අථ වා චුද්දසෙකන්තාකුසලා, පඤ්චවීසති කුසලාබ්‍යාකතසාධාරණා, චුද්දස කුසලත්තිකසාධාරණා, උපචයාදිද්වයං එකං කත්වා සත්තවීසති රූපානි චාති ඉමෙ අසීති ධම්මා, ඉමෙසු භාවද්වයෙ එකං ඨපෙත්වා අජ්ඣත්තිකා එකූනාසීති, බාහිරා එකූනාසීතීති සබ්බෙපි අට්ඨපඤ්ඤාසාධිකං සතං හොන්ති. ඉමෙසු එකෙකස්මිං දසන්නං දසන්නං කිලෙසානං උප්පජ්ජනතො අසීතිඅධිකං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං හොන්ති.

අථ වා තෙපඤ්ඤාස අරූපධම්මා, අට්ඨාරස රූපරූපානි, ආකාසධාතු, ලක්ඛණරූපානි චාති පඤ්චසත්තති ධම්මා අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො පඤ්ඤාසසතං හොන්ති. තත්ථ එකෙකස්මිං දස දස කිලෙසාතිපි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං. තථා එත්ථ වෙදනං සුඛින්ද්‍රියාදිවසෙන පඤ්චවිධං කත්වා සත්තපඤ්ඤාස අරූපධම්මා, අට්ඨාරස රූපරූපානි චාති පඤ්චසත්තති විපස්සනූපගධම්මා අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො පඤ්ඤාසසතං හොන්ති. එතෙසු එකෙකස්මිං දස දස කිලෙසාතිපි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං.

අපරො නයො – ද්වාදසඅකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පඨමෙ ඡ කිලෙසා, දුතියෙ සත්ත, තතියෙ ඡ, චතුත්ථෙ සත්ත, පඤ්චමෙ ඡ, ඡට්ඨෙ සත්ත, සත්තමෙ ඡ, අට්ඨමෙ සත්ත, නවමෙ පඤ්ච, දසමෙ ඡ, එකාදසමෙ පඤ්ච, ද්වාදසමෙ චත්තාරොති සබ්බෙ ද්වාසත්තති, ඉමෙ පඤ්චද්වාරිකා පඤ්චසු රූපාදීසු ආරම්මණෙසු එකෙකස්මිං ද්වාසත්තතීති සට්ඨිඅධිකානි තීණි සතානි, මනොද්වාරිකා පන ඡසු ආරම්මණෙසු එකෙකස්මිං ද්වාසත්තති ද්වාසත්තතීති කත්වා ද්වත්තිංසාධිකානි චත්තාරි සතානි, සබ්බානිපි ද්වානවුතිඅධිකානි සත්තසතානි, තානි අජ්ඣත්තබහිද්ධාවිසයතාය චතුරාසීතිඅධිකං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං හොන්තීති වෙදිතබ්බං.

අථ වා රූපාරම්මණාදීනි පඤ්ච, අවසෙසරූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණවසෙන පඤ්ච ධම්මාරම්මණකා සෙසා චාති දස, තෙ අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො වීසති, පඤ්ඤත්ති චාති එකවීසතියා ආරම්මණෙසු ද්වාසත්තති ද්වාසත්තති කිලෙසාති ද්වාදසාධිකං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං හොන්ති.

අථ වා ද්වාදසසු අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පඨමෙ වීසති ධම්මා, දුතියෙ ද්වාවීසති, තතියෙ වීසති, චතුත්ථෙ ද්වාවීසති, පඤ්චමෙ එකූනවීසති, ඡට්ඨෙ එකූනවීසති, සත්තමෙ එකූනවීසති, අට්ඨමෙ එකවීසති, නවමෙ එකූනවීසති, දසමෙ එකවීසති, එකාදසමෙ සොළස, ද්වාදසමෙ සොළසාති සබ්බෙ අකුසලධම්මා ඡත්තිංසාධිකානි ද්වෙ සතානි, ඉමෙ ඡසු ආරම්මණෙසු පච්චෙකං ඡත්තිං සාධිකානි ද්වෙ සතානි, සබ්බෙ සොළසාධිකානි චත්තාරි සතානි ච සහස්සං හොන්තීති එවම්පි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං වෙදිතබ්බං.

ඉතරෙසන්ති තණ්හාවිචරිතානං ‘‘අතීතානි ඡත්තිංසා’’තිආදිනා අතීතාදිභාවාමසනතො. ඛෙපනෙති අරියමග්ගෙන සමුච්ඡින්දනෙ. ‘‘දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං ඛෙපෙත්වා’’ති හි වුත්තං. පරමත්ථතො අතීතාදීනං මග්ගෙන අප්පහාතබ්බත්තා ‘‘අතීතාදිභාවාමසනා අග්ගහණං ඛෙපනෙ’’ති වුත්තං. යං පන පට්ඨානෙ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බො ධම්මො දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා තිකෙ, තථා දස්සනෙන පහාතබ්බාතීතතිකතිකෙ ‘‘අතීතා දස්සනෙන පහාතබ්බා’’තිආදිනා ච තීසු කාලෙසු දස්සනාදිපහාතබ්බවචනං කතං, තං අතීතාදීනං සංකිලිට්ඨතාය අපායගමනීයතාය ච දස්සනපහාතබ්බෙහි නිරතිසයත්තා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

න භාසිතත්ථවචනන්ති ඉදං ‘‘හිතපරියායවචන’’න්ති එතෙන නිවත්තිතස්ස එකදෙසකථනං. යථා හි අයං අත්ථ-සද්දො න භාසිතත්ථවචනං, එවං විසයප්පයොජනාදිවචනම්පි න හොතීති. යථාවුත්තස්සාති හිතපරියායස්ස. ‘‘න හඤ්ඤදත්ථත්ථිපසංසලාභා’’ති පදස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘අත්තත්ථො වා පරත්ථො වා’’තිආදිනා (මහානි. 69) කිඤ්චාපි සුත්තනිරපෙක්ඛං අත්තත්ථාදයො වුත්තා සුත්තත්ථභාවෙන අනිද්දිට්ඨත්තා, තෙසු පන එකොපි අත්ථප්පභෙදො සුත්තෙන දීපෙතබ්බතං නාතික්කමතීති ආහ ‘‘තෙ සුත්තං සූචෙතී’’ති. ඉමස්මිං විකප්පෙ අත්ථ-සද්දො භාසිතත්ථවචනම්පි හොති. පුරිමකා හි පඤ්ච අත්ථප්පභෙදා හිතපරියායා, තතො පරෙ ඡ භාසිතත්ථප්පභෙදා, පච්ඡිමකා පන උභයසභාවා. තත්ථ දුරධිගමතාය විභාවනෙ අලද්ධගාධො ගම්භීරො, න විවටො ගුළ්හො, මූලුදකාදයො විය පංසුනා අක්ඛරසන්නිවෙසාදිනා තිරොහිතො පටිච්ඡන්නො, නිද්ධාරෙත්වා ඤාපෙතබ්බො නෙය්‍යො, යථාරුතවසෙනෙව වෙදිතබ්බො නීතො. අනවජ්ජනික්කිලෙසවොදානා පරියායවසෙන වුත්තා, කුසලවිපාකකිරියධම්මවසෙන වා. පරමත්ථො නිබ්බානං, අවිපරීතසභාවො එව වා. සාතිසයං පකාසිතානි තප්පරභාවෙන පකාසිතත්තා. ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්න’’න්ති (පාචි. 1242), ‘‘සකවාදෙ පඤ්චසුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) ච එවමාදීසු සුත්ත-සද්දො උපචරිතොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඉදමෙව අත්ථානං සූචනතො සුත්තන්ති වුත්ත’’න්ති. එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනාති ඉදම්පි විනෙය්‍යානං හිතසම්පාපනෙ සුත්තන්තදෙසනාය තප්පරභාවංයෙව සන්ධාය වුත්තං. තප්පරභාවො ච විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුලොමතො දට්ඨබ්බො, තථා අත්තත්ථාදිප්පකාසනපධානතාපි. ඉතරෙහීති විනයාභිධම්මෙහි.

රත්තිආදීසූති රත්තිරාජවිනයෙසු විසයභූතෙසු. නනු ච ‘‘අභිරත්තී’’ති අවුත්තත්තා රත්තිග්ගහණං න කත්තබ්බං, ‘‘අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා’’ති ච ඤාණලක්ඛණකිරියාවිසෙසකො අභි-සද්දොති? න, ‘‘අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා’’ති අභි-සද්දවිසිට්ඨානං ඤාතලක්ඛිතසද්දානං රත්තිසද්දෙන සමානාධිකරණතාය රත්තිවිසයත්තා. එත්ථ ච වාචකසද්දසන්නිධානෙ නිපාතානං තදත්ථජොතකමත්තත්තා ලක්ඛිතසද්දත්ථජොතකො අභි-සද්දො ලක්ඛණෙ වත්තතීති වුත්තො. අභිලක්ඛිතසද්දපරියායො ච අභිඤ්ඤාතසද්දොති දට්ඨබ්බො, අභිවිනයසද්දස්ස පන අභිපුරිසස්ස විය සමාසසිද්ධි දට්ඨබ්බා. අනෙකත්ථා හි නිපාතා, අනෙකත්ථභෙදො ච සද්දානං පයොගවිසයොති.

කිඤ්චාපි දෙසනාදයො දෙසෙතබ්බාදිනිරපෙක්ඛා න සන්ති, ආණාදයො පන විසෙසතො දෙසකාදිඅධීනාති තංතංවිසෙසයොගවසෙන තෙසං භෙදො වුත්තො. යථා හි ආණාවිධානං විසෙසතො ආණාරහාධීනං තත්ථ කොසල්ලයොගතො, එවං වොහාරපරමත්ථවිධානානි ච විධායකාධීනානීති ආණාදිවිධිනො දෙසකායත්තතා වුත්තා. අපරාධජ්ඣාසයානුරූපං විය ධම්මානුරූපම්පි සාසනං විසෙසතො තථාවිනෙතබ්බපුග්ගලාපෙක්ඛන්ති වුත්තං ‘‘සාසිතබ්බ…පෙ… තබ්බභාවෙනා’’ති. සංවරාසංවරනාමරූපානං විය විනිවෙඨෙතබ්බාය දිට්ඨියාපි කථනං සති වාචාවත්ථුස්මිං, නාසතීති විසෙසතො තදධීනන්ති ආහ ‘‘කථෙතබ්බස්ස…පෙ… කථා’’ති. උපාරම්භාදීති උපාරම්භනිස්සරණධම්මකොසරක්ඛණානි. පරියාපුණනාදීති පරියාපුණනසුප්පටිපත්තිදුප්පටිපත්තියො.

තන්තිසමුදායො අවයවතන්තියා ආධාරො යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. න චොදෙතබ්බමෙතං සමුඛෙන, විසයවිසයිමුඛෙන වා විනයාදීනංයෙව ගම්භීරභාවස්ස වුත්තත්තාති අධිප්පායො. ධම්මො හි විනයාදයො, තෙසඤ්ච විසයො අත්ථො, ධම්මත්ථවිසයා ච දෙසනාපටිවෙධාති. ‘‘පටිවෙධස්සා’’තිආදිනා ධම්මත්ථානං දුප්පටිවිද්ධත්තා දෙසනාය උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා පටිවෙධස්ස උප්පාදෙතුඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුඤ්ච අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුක්ඛොගාහතං දස්සෙති.

ධම්මානුරූපං යථාධම්මන්ති ච අත්ථො යුජ්ජති. දෙසනාපි හි පටිවෙධො විය අවිපරීතං සවිසයවිභාවනතො ධම්මානුරූපං පවත්තති යතො ‘‘අවිපරීතාභිලාපො’’ති වුච්චති. ධම්මනිරුත්තිං දස්සෙතීති එතෙන දෙසනාසද්දසභාවාති දීපෙති. තථා හි නිරුත්තිපටිසම්භිදාය පරිත්තාරම්මණාදිභාවො පාළියං වුත්තො, අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘තංතංසභාවනිරුත්තිසද්දං ආරම්මණං කත්වා’’තිආදිනා සද්දාරම්මණතා. ඉමස්ස අත්ථස්ස අයං සද්දො වාචකොති වචනවචනීයං වවත්ථපෙත්වා තංතංවචනීයවිභාවනවසෙන පවත්තිතො හි සද්දො දෙසනාති. නනු ච ‘‘ධම්මො තන්තී’’ති ඉමස්මිං පක්ඛෙ ධම්මස්සපි සද්දසභාවත්තා ධම්මදෙසනානං විසෙසො න සියාති? න, තෙසං තෙසං අත්ථානං බොධකභාවෙන ඤාතො උග්ගහිතාදිවසෙන ච පුබ්බෙ පවත්තිතො සද්දප්පබන්ධො ධම්මො, පච්ඡා පරෙසං අවබොධනත්ථං පවත්තිතො තදත්ථප්පකාසනකො සද්දො දෙසනාති. අථ වා යථාවුත්තසද්දසමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදො දෙසනා මුසාවාදාදයො විය. වචනස්ස පවත්තනන්ති ච යථාවුත්තචිත්තුප්පාදමාහ. සො හි වචනං පවත්තෙති, තං වා එතෙන පවත්තීයතීති පවත්තනං. දෙසීයති අත්ථො එතෙනාති දෙසනා. පකාරෙහි ඤාපීයති එතෙන, පකාරතො ඤාපෙතීති වා පඤ්ඤත්තීති වුච්චතීති. තෙනෙවාහ ‘‘අධිප්පායො’’තිආදි. අභිසමෙති, අභිසමීයති වා එතෙනාති අභිසමයොති එවම්පි අභිසමයත්ථො සම්භවති. අභිසමෙතබ්බතො පන අභිසමයොති දුතියවිකප්පෙ පටිවෙධොයෙවාති.

වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බාති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදීනං ධම්මත්ථානං දුප්පටිවිජ්ඣතාය දුක්ඛොගාහතා, තෙසං පඤ්ඤාපනස්ස දුක්කරභාවතො තංදෙසනාය පටිවෙධනසඞ්ඛාතස්ස පටිවෙධස්ස උප්පාදනවිසයිකරණානං අසක්කුණෙය්‍යතාය දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා.

කාරණෙ ඵලවොහාරෙන තෙ ධම්මා දුක්ඛාය සංවත්තන්තීති වුත්තන්ති ආහ ‘‘උපාරම්භ…පෙ… හෙතුභාවෙනා’’ති. අඤ්ඤං අත්ථන්ති උපාරම්භං නිස්සරණඤ්ච. නිට්ඨාපෙත්වාති කථනවසෙන පරියොසාපෙත්වා. තස්ස ‘‘ආරද්ධ’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. උද්දානසඞ්ගහාදිභෙදො සඞ්ගීතොති පාඨො යුත්තො, ‘‘සඞ්ගීතියා’’ති පන ලිඛන්ති. පුරිමං වා සඞ්ගීතියාති භාවෙන භාවලක්ඛණෙ භුම්මං, පච්ඡිමං අධිකරණෙ. පිටකාදීති පිටකනිකායඞ්ගධම්මක්ඛන්ධානි.

තත්ථ අඞ්ගෙසු සුත්තඞ්ගමෙව න සම්භවති ‘‘සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) වුත්තත්තා, මඞ්ගලසුත්තාදීනඤ්ච සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා ගාථාභාවතො ධම්මපදාදීනං විය, ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා සගාථකත්තා සගාථාවග්ගස්ස විය, තථා උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකපදෙසානන්ති? වුච්චතෙ –

සුත්තන්ති සාමඤ්ඤවිධි, විසෙසවිධයො පරෙ;

සනිමිත්තා නිරුළ්හත්තා, සහතාඤ්ඤෙන නාඤ්ඤතො. (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා);

සබ්බස්සපි හි බුද්ධවචනස්ස සුත්තන්ති අයං සාමඤ්ඤවිධි. තෙනෙවාහ ආයස්මා මහාකච්චායනො නෙත්තියං ‘‘නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨී’’ති (නෙත්ති. සඞ්ගහවාර). ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්නං (පාචි. 1242) සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) එවමාදි ච එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං, තදෙකදෙසෙසු පන ගෙය්‍යාදයො විසෙසවිධයො තෙන තෙන නිමිත්තෙන පතිට්ඨිතත්තා. තථා හි ගෙය්‍යස්ස සගාථකත්තං තබ්භාවනිමිත්තං. ලොකෙපි හි සසිලොකං සගාථකං වා චුණ්ණියගන්ථං ‘‘ගෙය්‍ය’’න්ති වදන්ති. ගාථාවිරහෙ පන සති පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනඤ්හි බ්‍යාකරණන්ති වුච්චති. බ්‍යාකරණමෙව වෙය්‍යාකරණන්ති.

එවං සන්තෙ සගාථකානම්පි පඤ්හවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තානං වෙය්‍යාකරණභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති වෙය්‍යාකරණාදිසඤ්ඤානං අනොකාසභාවතො ‘‘ගාථාවිරහෙ පන සතී’’ති විසෙසිතත්තා ච. තථා හි ධම්මපදාදීසු කෙවලං ගාථාබන්ධෙසු සගාථකත්තෙපි සොමනස්සඤාණමයිකගාථාපටිසංයුත්තෙසු ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිවචනසම්බන්ධෙසු අබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තෙසු ච සුත්තවිසෙසෙසු යථාක්කමං ගාථාඋදානඉතිවුත්තකඅබ්භුතධම්මසඤ්ඤා පතිට්ඨිතා, තථා සතිපි ගාථාබන්ධභාවෙ භගවතො අතීතාසු ජාතීසු චරියානුභාවප්පකාසකෙසු ජාතකසඤ්ඤා. සතිපි පඤ්හවිස්සජ්ජනභාවෙ සගාථකත්තෙ ච කෙසුචි සුත්තන්තෙසු වෙදස්ස ලභාපනතො වෙදල්ලසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති එවං තෙන තෙන සගාථකත්තාදිනා නිමිත්තෙන තෙසු තෙසු සුත්තවිසෙසෙසු ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති විසෙසවිධයො සුත්තඞ්ගතො පරෙ ගෙය්‍යඞ්ගාදයො. යං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදිනිමිත්තරහිතං, තං සුත්තඞ්ගං විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතොති.

නනු ච සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණන්ති සුත්තඞ්ගං න සම්භවතීති චොදනා තදවත්ථාති? න, සොධිතත්තා. සොධිතඤ්හි පුබ්බෙ ගාථාවිරහෙ සති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණභාවස්ස නිමිත්තන්ති. යඤ්ච වුත්තං ‘‘ගාථාභාවතො මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා’’ති, තං න, නිරුළ්හත්තා. නිරුළ්හො හි මඞ්ගලසුත්තාදීසු සුත්තභාවො. න හි තානි ධම්මපදබුද්ධවංසාදයො විය ගාථාභාවෙන පඤ්ඤාතානි, කින්තු සුත්තභාවෙනෙව. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං සුත්තනාමකන්ති නාමග්ගහණං කතං. යං පන වුත්තං ‘‘සගාථකත්තා ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා’’ති, තදපි නත්ථි. යස්මා සහතාඤ්ඤෙන. සහ ගාථාහීති සගාථකං, සහභාවො ච නාම අත්තතො අඤ්ඤෙන හොති, න ච මඞ්ගලසුත්තාදීසු ගාථාවිනිමුත්තො කොචි සුත්තප්පදෙසො අත්ථි, යො ‘‘සහ ගාථාහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න ච සමුදායො නාම කොචි අත්ථි. යදපි වුත්තං ‘‘උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානං ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි න, අඤ්ඤතො. අඤ්ඤා එව හි තා ගාථා ජාතකාදිපරියාපන්නත්තා. අතො න තාහි උභතොවිභඞ්ගාදීනං ගෙය්‍යඞ්ගභාවොති එවං සුත්තාදීනං අඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවො වෙදිතබ්බො.

ජිනසාසනං අභිධම්මො. පටිවිද්ධට්ඨානං පටිවෙධභූමි පටිවෙධාවත්ථා, පටිවෙධහෙතු වා. ‘‘සො එවං පජානාමි සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්ති (සං. නි. 5.11-12) වුත්තං. පාළියං පන ‘‘සො එවං පජානාමි මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිතං. සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්ති ආගතං (සං. නි. 5.11-12). පච්චයාදීහීති පච්චයසභාවවූපසමතදුපායාදීහි. පරවාදිචොදනං පත්වාති අට්ඨකථායං ආගතං පරවාදිචොදනං පත්වා. අධිග…පෙ… රූපෙනාති අධිගන්තබ්බො ච සො දෙසෙතබ්බො චාති අධිගන්තබ්බදෙසෙතබ්බො, සො එව ධම්මො, තදනුරූපෙන. එත්ථ ච යථාධම්මසාසනත්තා යථාධිගතධම්මදෙසනාභාවතො අභිධම්මස්ස අභිසම්බොධි අධිගමනිදානං. දෙසකාලාදියෙව දෙසනානිදානං. යං පන අට්ඨකථායං ‘‘දෙසනානිදානං යාව ධම්මචක්කප්පවත්තනා’’ති වුත්තං, තං අභිධම්මදෙසනාවිසෙසෙන ධම්මචක්කප්පවත්තනන්ති කත්වා වුත්තං. ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තෙ වා දෙසිතෙහි අරියසච්චෙහි සකලාභිධම්මපදත්ථසඞ්ගහතො, පරමත්ථතො අභිධම්මභූතානං වා සම්මාදිට්ඨිආදීනං තත්ථ දෙසිතත්තා වුත්තං. තත්තකානංයෙව දෙසනාරුළ්හතාය අඩ්ඪඡක්කෙසු ජාතකසතෙසු පරිපාචනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි එත්තකාසු එව ජාතීසු පුඤ්ඤාදිසම්භාරසම්භරණං, කිං පන කාරණං එත්තකා එව ජාතියො දෙසිතාති? තදඤ්ඤෙසං අට්ඨුප්පත්තියා අභාවතො.

සුමෙධකථාවණ්ණනා

උප්පන්නෙ බුද්ධෙ තතො අත්තානං සෙය්‍යතො වා සදිසතො වා දහන්තො ඣානාභිඤ්ඤාහි පරිහායති, න තථා සුමෙධපණ්ඩිතො අට්ඨාසීති තස්ස ඣානාභිඤ්ඤාහි අපරිහානි දට්ඨබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘තාපසෙහි අසමො’’ති. යථා නිබ්බානං, අඤ්ඤං වා නිච්චාභිමතං අවිපරීතවුත්තිතාය සබ්බකාලං තථාභාවෙන ‘‘සස්සත’’න්ති වුච්චති, එවං බුද්ධානං වචනන්ති තස්ස සස්සතතා වුත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘අවිපරීතමෙවා’’ති. උපපාරමීආදිවිභාගෙන අනෙකප්පකාරතා. සමාදානාධිට්ඨානන්ති සමාදානස්ස අධිට්ඨානං පවත්තනං කරණන්ති අත්ථො. ඤාණතෙජෙනාති පාරමීපවිචයඤාණප්පභාවෙන. මහානුභාවඤ්හි තං ඤාණං බොධිසම්භාරෙසු අනාවරණං අනාචරියකං මහාබොධිසමුප්පත්තියා අනුරූපපුබ්බනිමිත්තභූතං. තථා හි තං මනුස්සපුරිසභාවාදිආධාරමෙව ජාතං. කායාදීසු අසුභසඤ්ඤාදිභාවෙන සුද්ධගොචරා. ‘‘අඤ්ඤථා’’ති පදස්ස පකරණපරිච්ඡින්නං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ලීනතා’’ති ආහ. ලීනතාති ච සඞ්කොචො වීරියහානි වීරියාරම්භස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ ‘‘එසා මෙ වීරියපාරමී’’ති.

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1. චිත්තුප්පාදකණ්ඩං

තිකමාතිකාපදවණ්ණනා

1. තෙනාති වෙදනාසද්දෙන. සබ්බපදෙහීති තීහි පදෙහි ලද්ධනාමො හොති අවයවධම්මෙනාපි සමුදායස්ස අපදිසිතබ්බතො යථා ‘‘සමං චුණ්ණ’’න්ති. චොදකො යථාධිප්පෙතමත්ථං අප්පටිපජ්ජමානො විභත්තිඅන්තස්සෙව පදභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘නනු සුඛායා’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො ‘‘අධිප්පෙතප්පකාරත්ථගමකස්සා’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. තෙන ‘‘වාක්‍යං ඉධ පදන්ති වුත්ත’’න්ති දස්සෙති. හෙතුපදසහෙතුකපදාදීහීති ආදි-සද්දෙන නහෙතුපදඅහෙතුකපදහෙතුසම්පයුත්තපදානි හෙතුවිප්පයුත්තපදම්පි වා සඞ්ගණ්හාති.

උභයෙකපදවසෙනාති උභයපදවසෙන හෙතුදුකසම්බන්ධො, එකපදවසෙන සහෙතුකදුකසම්බන්ධො. තථාති උභයෙකපදවසෙන. එත්ථ ච සහෙතුකහෙතුසම්පයුත්තදුකාතිආදිනා යථා හෙතුගොච්ඡකෙ පඨමදුකසම්බන්ධා දුතියතතියදුකා, පඨමදුකදුතියදුකසම්බන්ධා චතුත්ථඡට්ඨදුකා, පඨමදුකතතියදුකසම්බන්ධො පඤ්චමො දුකො, එවං ආසවගොච්ඡකාදීසුපීති නයං දස්සෙති. සක්කා හි ඉමිනාව නයෙන තෙසුපි දුකන්තරසම්බන්ධො විඤ්ඤාතුං, කෙවලං පන ආසවගොච්ඡකාදීසු දුතියදුකතතියදුකසම්බන්ධො ඔසානදුකො, කිලෙසගොච්ඡකෙ ච දුතියචතුත්ථදුකසම්බන්ධොති. ධම්මානං සාවසෙසනිරවසෙසභාවෙන තිකදුකානං සප්පදෙසනිප්පදෙසතා වුත්තාති යෙහි තිකදුකා සාවසෙසාති පදිස්සන්ති අපදිස්සන්ති, තෙ අසඞ්ගහිතධම්මාපදෙසො. එවං සති ‘‘අසඞ්ගහිතො’’ති විසෙසනං කිමත්ථියන්ති? එතස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණත්ථං දට්ඨබ්බං. අථ වා පදිස්සති එතෙන සමුදායොති පදෙසො, අවයවො. ‘‘සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ අවතිට්ඨතී’’ති යථාධිප්පෙතං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘අසඞ්ගහිතො’’ති ආහ.

අනවජ්ජත්ථො අවජ්ජවිරහත්ථො. නාමං සඤ්ඤා, කිරියා කරණං, පයොජනං රථරථඞ්ගවිභාවනෙන තෙසං පකාරතො යොජනං. කුසෙන ඤාණෙන ලාතබ්බාති කුසලාති අයමත්ථො ඤාණසම්පයුත්තානං තාව හොතු, ඤාණවිප්පයුත්තානං කථන්ති ආහ ‘‘ඤාණවිප්පයුත්තානම්පී’’තිආදි. ඤාණවිප්පයුත්තාපි හි ඤාණෙනෙව පවත්තියන්ති හිතසුඛහෙතුභූතාය පවත්තියා පඤ්ඤවන්තානං පටිපත්තිභාවතො. න හි අන්තරෙන යොනිසොමනසිකාරං කුසලුප්පත්ති අත්ථීති. ‘‘යදි කුසලස්ස උභයභාගගතං සංකිලෙසලවනං පාකටං සියා, කුසා විය ලුනන්තීති කුසලාති අයමත්ථො යුත්තො සියා’’ති කොචි වදෙය්‍යාති ආසඞ්කාය ආහ ‘‘සම්මප්පධානද්වයං වියා’’ති.

න චාතිආදිනා ‘‘සභාවං ධාරෙන්තී’’ති එත්ථ පරමත්ථතො කත්තුකම්මස්ස ච භෙදො නත්ථි, කප්පනාසිද්ධො එව පන භෙදොති දස්සෙති. තත්ථ නාමවසෙන විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතෙති යෙසං ‘‘ධම්මා’’ති ඉමිනා පරියායෙන අවිඤ්ඤාතා සභාවා, ‘‘සභාවං ධාරෙන්තී’’ති ඉමිනා ච පරියායෙන විඤ්ඤාතා, තෙසං වසෙන එවං වුත්තං. එත්ථ ච පඨමො අත්ථො සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මවසෙන වුත්තො, දුතියො සඞ්ඛතවසෙන, තතියො සඞ්ඛතාසඞ්ඛතපඤ්ඤත්තිධම්මවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

කුසලපටිසෙධනං කුසලාභාවො එව. අභාවො හි සත්තාපටිසෙධොති. ධම්මොති සභාවධම්මො. අකුසලවචනෙන න කොචි අත්ථො සභාවධම්මස්ස අබොධකත්තාති අධිප්පායො. අථ සියා අකුසලවචනෙන කොචි අත්ථො අසභාවධම්මබොධකත්තෙපි ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා’’තිආදීසු විය, එවං සති ‘‘අනබ්‍යාකතා’’ති ච වත්තබ්බං සියා, තතො චායං චතුක්කො ආපජ්ජති, න තිකො. තස්මාති යස්මා දුකචතුක්කභාවො අනබ්‍යාකතවොහාරො ච නත්ථි, සො ච වුත්තනයෙන අභාවමත්තවචනෙ ආපජ්ජති, තස්මා. සභාවධාරණාදීති ආදි-සද්දෙන ‘‘ධාරීයන්ති පච්චයෙහී’’ති අයමත්ථො සඞ්ගහිතො. ඤෙය්‍යපරියායෙන පන ධම්ම-සද්දෙනායං දොසොති නනු අඤෙය්‍යපරියායෙපි ධම්ම-සද්දෙ න කොචි දොසොති? න, වුත්තදොසානතිවත්තනතො.

පාරිසෙසෙනාති එත්ථ නනු අයමකාරො න-අත්ථත්තයස්සෙව ජොතකො, අථ ඛො ‘‘අහෙතුකා ධම්මා, අභික්ඛුකො ආවාසො’’ති තංයොගනිවත්තියා, ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා’’ති තංසම්බන්ධිභාවනිවත්තියා. පච්චයුප්පන්නඤ්හි පච්චයසම්බන්ධීති අප්පච්චයුප්පන්නත්තා අසම්බන්ධිතා එත්ථ ජොතීයති. ‘‘අනිදස්සනා ධම්මා’’ති තංසභාවනිවත්තියා. නිදස්සනඤ්හි දට්ඨබ්බතා. අථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නිදස්සනං, තග්ගය්හභාවනිවත්තියා, තථා ‘‘අනාසවා ධම්මා’’ති. ‘‘අප්පටිඝා ධම්මා අනාරම්මණා ධම්මා’’ති තංකිච්චනිවත්තියා. ‘‘අරූපිනො ධම්මා අචෙතසිකා ධම්මා’’ති තබ්භාවනිවත්තියා. තදඤ්ඤතා හි එත්ථ පකාසීයති. ‘‘අමනුස්සො’’ති තබ්භාවමත්තනිවත්තියා. මනුස්සත්තමත්තං නත්ථි අඤ්ඤං සමානන්ති සදිසතා හෙත්ථ සූචියති. ‘‘අසමණො සමණපටිඤ්ඤො අපුත්තො’’ති තංසම්භාවනගුණනිවත්තියා. ගරහා හි එත්ථ ඤායති. ‘‘කච්චි නු භොතො අනාමයා, අනුදරා කඤ්ඤා’’ති තදප්පභාවනිවත්තියා. ‘‘අනුප්පන්නා ධම්මා’’ති තංසදිසභාවනිවත්තියා. අතීතානඤ්හි උප්පන්නපුබ්බත්තා උපාදිධම්මානඤ්ච පච්චයෙකදෙසනිප්ඵත්තියා ආරද්ධුප්පාදභාවතො කාලවිනිමුත්තස්ස ච විජ්ජමානත්තා උප්පන්නානුකූලතා, පගෙව පච්චුප්පන්නානන්ති තබ්බිධුරභාවො එත්ථ විඤ්ඤායති. ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති තදපරියොසානනිවත්තියා. තංනිට්ඨානඤ්හෙත්ථ පකාසීයතීති එවමනෙකෙසං අත්ථානං ජොතකො, තත්ථ කිං වුච්චතෙ අත්ථද්වයමෙව වත්වා පාරිසෙසෙනාති? ඉතරෙසං එත්ථ සුවිදූරභාවතො. න හි කුසලවිප්පයුත්තාදීනං ධම්මානං අකුසලභාවො යුජ්ජති.

අකුසලසද්දස්ස උච්චාරණානන්තරං විනෙය්‍යානං කුසලපටිපක්ඛභූතෙ අත්ථෙ පටිපත්තිභාවතො තත්ථ නිරුළ්හතා දට්ඨබ්බා. ‘‘විරුද්ධසභාවත්තා’’ති වුත්තං කිච්චවිරොධාදීනම්පි තදන්තොගධත්තා, විරුද්ධසභාවත්තෙපි විනාසකවිනාසිතබ්බභාවො කුසලාකුසලෙසු නියතොති දස්සෙතුං ‘‘තප්පහෙය්‍යභාවතො’’ති ආහ. ඉතරථා කුසලානම්පි අකුසලෙහි පහාතබ්බභාවෙ අච්චන්තං සමුච්ඡින්නකුසලමූලත්තා අපායපූරකා එව සත්තා සියුං. යං පන ‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා’’ති (ම. නි. 1.240) වුත්තං, තං ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහථා’’තිආදීසු (සං. නි. 3.33) විය තදාරම්මණසංකිලෙසප්පහානවසෙන පරියායෙන වුත්තං. යථාහ ‘‘න හි කුසලා අකුසලෙහි පහාතබ්බා’’ති (ධ. ස. මූලටී 1).

ඵස්සාදිවචනෙහි තංනිද්දෙසභූතෙහි. තබ්බචනීයභාවෙනාති තෙහි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’තිආදිවචනෙහි අභිධෙය්‍යභාවෙන. යථා අනවජ්ජසුඛවිපාකාදිඅත්ථා කුසලාදිවචනෙහි, එවං අවිපාකත්ථා අබ්‍යාකතවචනෙන බොධිතා එවාති ආහ ‘‘අබ්‍යාකතවචනෙනෙව චා’’ති. කාරණං අවත්වාති ඉධ වුත්තභාවෙන අනුවත්තමානත්තාති කාරණං අවත්වා. අඤ්ඤා…පෙ… නිවාරෙතබ්බොති එතෙන කුසලාකුසලසද්දා විය කුසලාකුසලසභාවානං තදුභයවිපරීතසභාවානං ධම්මානං අබ්‍යාකතසද්දො බොධකොති දස්සෙති. න හි අවිපාකවචනං වුත්තං, අකුසලවචනඤ්ච අවුත්තං. යතො අවිපාකවචනස්ස අධිකතභාවො අකුසලස්ස ච තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතභාවො සියා, තස්මා න අකුසලානං අබ්‍යාකතතාති අයං අකුසලානං අනබ්‍යාකතභාවෙ යොජනා.

තං පරිහරිතුන්ති අබ්‍යාකතනිවත්තනමාහ. යදි එවං ‘‘සුඛවිපාකානවජ්ජා’’ති වත්තබ්බං. අනවජ්ජා හි බ්‍යභිචාරිතාය විසෙසිතබ්බාති? න, සුඛවිපාකවචනස්ස විසෙසනභාවෙන අග්ගහිතත්තා. සුඛවිපාකවචනෙන හි කුසලභාවෙ සමත්තො විඤ්ඤායති, අනවජ්ජවචනං පනෙත්ථ කුසලානං අගරහිතබ්බතාසඞ්ඛාතං කඤ්චි විසෙසමාහ. තෙනෙව ච තස්ස විසෙසනභාවෙන වුත්තස්ස පවත්තිසුඛතාදිදස්සනභාවං සයමෙව වක්ඛතීති. මනොසමාචාරවිසෙසභූතා ඵලධම්මා විසෙසෙන පටිප්පස්සද්ධාවජ්ජා නාම හොන්තීති සමාචාරත්තයවසෙන තස්මිං සුත්තෙ අනවජ්ජධම්මානං වුත්තත්තා ච තෙ අනවසෙසතො සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘විරහිතාවජ්ජමත්තා’’ති වුත්තං. අවජ්ජවිනාසනභාවො දස්සිතො කණ්හසුක්කධම්මානං වජ්ඣඝාතකභාවස්ස නියතත්තා. සවිපාකතා විපාකධම්මතා. සුඛො විපාකො එතෙසන්ති සුඛවිපාකාති ඉමිනා සමාසෙන කුසලානං සුඛවිපාකවන්තතා වුත්තා. සා ච නෙසං න තංසමඞ්ගිතාය අසහවත්තනතොති තදුප්පාදනසමත්ථතාති විඤ්ඤායතීති වුත්තං ‘‘සුඛවිපාකවිපච්චනසභාවං දස්සෙතී’’ති. යුත්තමෙතන්ති පරමත්ථතො භෙදාභාවෙපි යථාවුත්තවචනවචනීයභාවසඞ්ඛාතො භෙදො තස්මිං අභිධෙය්‍යත්ථභූතෙ වත්ථුස්මිං උපචාරෙන හොතීති යුත්තමෙත්ථ ලක්ඛණලක්ඛිතබ්බභාවෙන භෙදවචනං. භවති හි සද්දත්ථවිසෙසමත්තෙනපි අභින්නෙ වත්ථුස්මිං භෙදවචනං යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති.

විනාපි භාවාභිධායිනා සද්දෙන භාවප්පධානො නිද්දෙසො හොතීති වුත්තං ‘‘අනවජ්ජවචනෙන අනවජ්ජත්තං ආහා’’ති. එවඤ්චෙත්ථ පදවිග්ගහො ගහෙතබ්බො – න අවජ්ජං අනවජ්ජං, අවජ්ජපටිපක්ඛතාය අගරහිතබ්බසභාවො. සුඛො විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකං, සුඛවිපාකවිපච්චනසමත්ථතා. අනවජ්ජඤ්ච තං සුඛවිපාකඤ්චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකං, තං ලක්ඛණං එතෙසන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා. අථ වා පුබ්බෙ විය අනවජ්ජං, විපච්චනං විපාකො, සුඛස්ස විපාකො සුඛවිපාකො, අනවජ්ජඤ්ච සුඛවිපාකො ච අනවජ්ජසුඛවිපාකං එකත්තවසෙන. තං ලක්ඛණං එතෙසන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා. කිං පනෙත්ථ කාරණං පදද්වයපරිග්ගහෙ, නනු එකෙනෙව පදෙන ඉට්ඨප්පසිද්ධි. යදිපි ‘‘අවජ්ජරහිතං අනවජ්ජ’’න්ති ඉමස්මිං පන පක්ඛෙ අබ්‍යාකතනිවත්තනත්ථං සුඛවිපාකග්ගහණං කත්තබ්බං සියා, සුඛවිපාකග්ගහණෙ පන කතෙ අනවජ්ජග්ගහණං න කත්තබ්බමෙව. ‘‘අවජ්ජපටිපක්ඛා අනවජ්ජා’’ති එතස්මිං පන පක්ඛෙ සුඛවිපාකග්ගහණඤ්චාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තත්ථ අනවජ්ජවචනෙනා’’තිආදි. තෙන පවත්තිසුඛසුඛවිපාකතාඅත්තසුද්ධිවිසුද්ධවිපාකතාඅකුසලඅබ්‍යාකතසභාවනිවත්තිරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවිසෙසදීපනතො එවං විපුලප්පයොජනත්ථො පදද්වයපරිග්ගහොති දස්සෙති. සුඛ-සද්දස්ස ඉට්ඨපරියායතා විය ‘‘නිබ්බානපරමං සුඛං (ධ. ප. 203-204), සුඛා විරාගතා ලොකෙ (උදා. 11), තෙසං වූපසමො සුඛො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.221, 272) සඞ්ඛාරදුක්ඛූපසමපරියායතාපි විජ්ජති, තංඅවිපාකතාය පන ඉධ සුඛවිපාකභාවො න සක්කා වත්තුන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඛා…පෙ… නත්ථී’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – තෙභූමකකුසලානම්පි විවට්ටසන්නිස්සයභාවෙන පවත්තිසභාවත්තා කිඤ්චාපි සබ්බෙ කුසලා සඞ්ඛාරදුක්ඛූපසමසුඛනිප්ඵාදකා සම්භවන්ති, යථාවුත්තසුඛස්ස පන අවිපාකභාවතො න එතෙන පදෙන කුසලානං සුඛවිපාකතා සම්භවතීති. විපක්කභාවමාපන්නෙසු අරූපධම්මෙසු නිරුළ්හත්තා විපාක-සද්දස්ස ‘‘යදි පනා’’ති සාසඞ්කං වදති.

යථාසම්භවන්ති සහ අවජ්ජෙනාති සාවජ්ජා, ගරහිතබ්බභාවයුත්තා. තෙන නෙසං ගරහිතබ්බසභාවං දස්සෙති. අඤ්ඤෙපි අත්ථි දුක්ඛභාවෙන ගරහිතබ්බසභාවා අකුසලවිපාකාති සාවජ්ජවචනමත්තෙන තෙසම්පි අකුසලතාපත්තිදොසං දිස්වා තං පරිහරිතුං දුක්ඛවිපාකවචනමාහ. අවජ්ජ-සද්දො වා රාගාදීසු එකන්තාකුසලෙසු නිරුළ්හොති තංසහවත්තිධම්මානං එව සාවජ්ජභාවෙ කුසලාබ්‍යාකතෙහි අකුසලානං විසෙසො සාවජ්ජවචනෙනෙව දස්සිතො. අබ්‍යාකතෙහි පන විසිට්ඨං කුසලාකුසලානං සාධාරණං සවිපාකතාලක්ඛණන්ති තස්මිං ලක්ඛණෙ විසෙසදස්සනත්ථං දුක්ඛවිපාකලක්ඛණං වුත්තං. ඉතො පරං ‘‘දුක්ඛො විපාකො එතෙසන්ති දුක්ඛවිපාකා’’තිආදිනා සුඛවිපාකඅනවජ්ජකුසලපදානං ඨානෙ දුක්ඛවිපාකසාවජ්ජඅකුසලපදානි ඨපෙත්වා යථාවුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යොජනා ච සාවජ්ජවචනෙන අකුසලානං පවත්තිදුක්ඛතං දස්සෙති, දුක්ඛවිපාකවචනෙන විපාකදුක්ඛතං. පුරිමඤ්හි අත්තනො පවත්තිසභාවවසෙන ලක්ඛණවචනං, පච්ඡිමං කාලන්තරෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථතායාති. තථා පුරිමෙන අකුසලානං අවිසුද්ධසභාවතං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන අවිසුද්ධවිපාකතං. පුරිමෙන ච අකුසලෙ කුසලසභාවතො නිවත්තෙති, පච්ඡිමෙන අබ්‍යාකතසභාවතො සවිපාකත්තදීපකත්තා පච්ඡිමස්ස. පුරිමෙන වා අවජ්ජවන්තතාදස්සනතො කිච්චට්ඨෙන රසෙන අනත්ථජනනරසතං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන සම්පත්තිඅත්ථෙන අනිට්ඨවිපාකරසතං. පුරිමෙන ච උපට්ඨානාකාරට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන සංකිලෙසපච්චුපට්ඨානතං, පච්ඡිමෙන ඵලට්ඨෙන දුක්ඛවිපාකපච්චුපට්ඨානතං. පුරිමෙන ච අයොනිසොමනසිකාරං අකුසලානං පදට්ඨානං පකාසෙති. තතො හි තෙ සාවජ්ජා ජාතාති. පච්ඡිමෙන අකුසලානං අඤ්ඤෙසං පදට්ඨානභාවං විභාවෙති. තෙ හි දුක්ඛවිපාකස්ස කාරණං හොතීති. එත්ථ ච දුක්ඛ-සද්දො අනිට්ඨපරියායවචනන්ති වෙදිතබ්බං. අනිට්ඨචතුක්ඛන්ධවිපාකා හි අකුසලා, න දුක්ඛවෙදනාවිපාකාව. විපාක-සද්දස්ස ඵලපරියායභාවෙ පන නිස්සන්දවිපාකෙන අනිට්ඨරූපෙනපි දුක්ඛවිපාකතා යොජෙතබ්බා. විපාකධම්මතාපටිසෙධවසෙන අබ්‍යාකතානං අවිපාකලක්ඛණාති ලක්ඛණං වුත්තන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අවිපාකාරහසභාවා’’ති ආහ. එවංපකාරානන්ති අභිඤ්ඤාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

ඡහි පදෙහි තිකෙසු, චතූහි දුකෙසු යථාක්කමං ඡ චත්තාරො අත්ථා වුත්තා. ඡක්කභාවො න භවිස්සතීති එතෙන චතුක්කභාවාභාවො දස්සිතනයත්තා චොදිතොයෙවාති දට්ඨබ්බං. අත්ථභෙදො උපපජ්ජතීති කස්මා එවං වුත්තං, නනු තීහි ධම්මසද්දෙහි වුච්චමානො සභාවධාරණාදිඅත්ථෙන අභින්නො එව සො අත්ථොති? න, ජාතිආදිභෙදෙන භෙදසබ්භාවතො. භෙදකා හි ජාතිආදයො. මාසපදත්ථතායාති මාස-සද්දාභිධෙය්‍යභාවෙන. තබ්බචනීයභින්නත්ථානන්ති තෙහි කාලසද්දාදීහි වත්තබ්බානං විසිට්ඨත්ථානං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘යථා කාලසද්දාදිඅභිධෙය්‍යානං කාලාදිඅත්ථානං භින්නසභාවානම්පි මාස-සද්දාභිධෙය්‍යභාවෙන අභෙදො, එවං ජාතිආදිභෙදෙන භින්නානම්පි තෙසං තිණ්ණං ද්වින්නඤ්ච අත්ථානං ධම්ම-සද්දාභිධෙය්‍යභාවෙන නත්ථි භෙදො’’ති. විනි…පෙ… මානාති ධම්ම-සද්දස්ස රූපාභෙදෙපි භෙදකාරණමාහ. භින්නජාතියත්ථවචනීයතාය හි තස්සෙවත්ථභෙදොති.

සාධෙතුන්ති බොධෙතුං. හොතු අසම්බන්ධො, කා නො හානීති කදාචි වදෙය්‍යාති ආසඞ්කාය ආහ ‘‘පුබ්බා…පෙ… නාම හොන්තී’’ති. සො චාති සභාවධාරණපච්චයධරියමානතාසඞ්ඛාතො අත්ථො න සක්කා වත්තුන්ති යථාවුත්තස්ස අභාවස්ස අපෙක්ඛාවුත්තිතාය වුත්තං. න හි අපෙක්ඛාවුත්තිනො අන්තරෙන අපෙක්ඛිතබ්බං ලභන්ති. සතිපි සභාවධාරණාදිඅත්ථසාමඤ්ඤෙ කුසලජාතිආදිවිසිට්ඨස්සෙව තස්ස ඉධ අධිප්පෙතත්තා එකත්ථතා න අනුඤ්ඤාතාති වුත්තං, වචනසිලෙසවසෙන වා. අථ වාතිආදිනා තිණ්ණං ධම්මසද්දානං අභාවත්තං අසම්පටිච්ඡන්තො නානත්ථතාභාවදොසං පරිහරති.

ඤාපකහෙතුභාවතො උපපත්ති ඉධ කාරණන්ති වුත්තාති ආහ ‘‘කාරණං නාම යුත්තී’’ති. පුනරුත්තීතිආදිනා නනු ‘‘කුසලාදීනම්පි එකත්තං ආපජ්ජතී’’ති වුත්තත්තා එකත්තාපත්තිපි වත්තබ්බාති? සච්චං වත්තබ්බා, සා පන අභාවාපත්තියං එව අන්තොගධා නානත්තාභාවචොදනාසාමඤ්ඤෙන. භෙදාභෙදනිබන්ධනත්තා විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවස්ස සො අච්චන්තමභින්නෙසු නියමෙන නත්ථීති විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවෙන අච්චන්තාභෙදං දස්සෙති, න පන අච්චන්තං අභින්නෙසුයෙව විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවං. අථ වා අච්චන්තං අභින්නෙසු අවිවටසද්දත්ථවිවරණත්ථං පවත්තා. කස්මා? විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවතොති එවං යොජනා කාතබ්බා. අමිත්තං අභිභවිතුං සක්කුණාතීති සක්කො, ඉන්දතීති ඉන්දො, පුරිමෙ දදාතීති පුරින්දදොති එවං කිරියාගුණාදිපරිග්ගහවිසෙසෙන.

භෙදාභෙදවන්තෙසූති විසෙසසාමඤ්ඤවන්තෙසු. නීල-සද්දො හි උප්පලසද්දසමායොගො රත්තුප්පලසෙතුප්පලාදිඋප්පලජාතිසාමඤ්ඤතො විනිවත්තෙත්වා නීලගුණයුත්තමෙව උප්පලජාතිවිසෙසං ජොතෙති. උප්පල-සද්දොපි නීල-සද්දසමායුත්තො භමරඞ්ගාරකොකිලාදිගතනීලගුණසාමඤ්ඤතො අවච්ඡින්දිත්වා උප්පලවත්ථුගතමෙව නීලගුණං පකාසෙතීති විසෙසත්ථසාමඤ්ඤත්ථයුත්තතා පදද්වයස්ස දට්ඨබ්බා. ඉමිනා නයෙන ඉතරත්‍රාපි භෙදාභෙදවන්තතා යොජෙතබ්බා. තාය තාය අනුමතියාති තෙන තෙන සඞ්කෙතෙන. තෙ තෙ වොහාරාති අච්චන්තං අභින්නෙ අත්ථෙ පරියායභාවෙන අච්චන්තං භින්නෙ යථාසකං අත්ථවිවරණභාවෙන භෙදාභෙදවන්තෙ විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන තා තා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්තියො සිද්ධාති අත්ථො. සමානෙති එකස්මිං. කුසලාදිභාවන්ති කුච්ඡිතසලනාදිභාවං. අභිධානත්ථොපි හි අනවජ්ජසුඛවිපාකාදිඅභිධෙය්‍යත්ථො විය සභාවධාරණාදිසාමඤ්ඤත්ථං විසෙසෙතීති.

එත්ථාහ ‘‘කිං පන කාරණං තිකා එව පඨමං වුත්තා, න දුකා, තිකෙසුපි කුසලත්තිකොව, න අඤ්ඤො’’ති? වුච්චතෙ – සුඛග්ගහණතො අප්පභෙදතො ච තිකා එව පඨමං වුත්තා. යස්මා තිකෙහි බොධිතෙ කුසලාදිභෙදෙ තබ්බිභාගභින්නා හෙතුආදයො වුච්චමානා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති. තථා හි ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදිනා කුසලාදිමුඛෙන හෙතුආදයො විභත්තා, කතිපයභෙදා ච තිකා ද්වාවීසතිපරිමාණත්තා.

තෙසු පන සබ්බසඞ්ගහඅසඞ්කරආදිකල්‍යාණභාවෙන පඨමං කුසලත්තිකං වුත්තං. නිරවසෙසා හි රූපාරූපධම්මා කුසලත්තිකෙන සඞ්ගහිතා, න තථා වෙදනාත්තිකාදීහි. නනු විපාකත්තිකාදීහිපි නිරවසෙසා ධම්මා සඞ්ගහිතාති? සච්චමෙතං, තෙසු පන අනවජ්ජසාවජ්ජධම්මා න අසඞ්කරතො වුත්තා යථා කුසලත්තිකෙ. නනු ච සංකිලිට්ඨසංකිලෙසිකත්තිකාදීසුපි තෙ අසඞ්කරතො වුත්තාති? එවමෙතං, තෙ පන අකල්‍යාණභූතෙ පාපධම්මෙ ආදිං කත්වා වුත්තා, න එවමයං. අයං පන කල්‍යාණභූතෙ පුජ්ජභවපරිනිබ්බුතිනිප්ඵාදකෙ පුඤ්ඤධම්මෙ ආදිං කත්වා වුත්තො. ඉති භගවා සණ්හසුඛුමං රූපාරූපදෙසනං ආරභන්තො සබ්බසඞ්ගහඅසඞ්කරආදිකල්‍යාණගුණයොගතො පඨමං කුසලත්තිකං දෙසෙති, කිඤ්ච තදඤ්ඤත්තිකානං සුඛග්ගහණතො. තථා හි කුසලත්තිකමුඛෙන ‘‘කාමාවචරකුසලතො චත්තාරො සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා වෙදනාත්තිකාදයො විභත්තාති.

කුසලත්තිකෙපි ච පධානපාසංසඋභයහිතභාවතො කුසලා ධම්මා පඨමං වුත්තා. කුසලා හි ධම්මා සුඛවිපාකත්තා සබ්බසඞ්ඛතධම්මානං උත්තමා අවජ්ජවිධමනතො විඤ්ඤුප්පසත්ථා ඉධලොකපරලොකෙසු අත්ථාවහා නිස්සරණාවහා ච, තස්මා පධානාදිභාවෙන පඨමං වුත්තා, තප්පටිපක්ඛත්තා තදනන්තරං අකුසලා, තදුභයවිපරීතසභාවා තදනන්තරං අබ්‍යාකතා වුත්තා. කුසලවසෙන වා අස්සාදො, අකුසලවසෙන ආදීනවො, අබ්‍යාකතධම්මෙසු නිබ්බානවසෙන නිස්සරණන්ති ඉමිනා අස්සාදාදික්කමෙන, කුසලෙසු පතිට්ඨාය පණ්ඩිතා අකුසලෙ පජහන්තා අබ්‍යාකතධම්මභූතමග්ගඵලං නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකරොන්තීති ඉමිනා වා පටිපත්තික්කමෙන අයමනුපුබ්බී ඨපිතාති වෙදිතබ්බා.

කස්මා පනෙත්ථ සෙක්ඛත්තිකාදීසු විය සරූපතො පුරිමපදද්වයපටික්ඛෙපවසෙන තතියපදං න වුත්තං ‘‘නෙවකුසලා නාකුසලා’’ති? විසෙසදීපනත්ථං. යථා හි සෙක්ඛාසෙක්ඛසභාවෙසු ධම්මෙසු කොචිපි ධම්මො තදුභයසභාවෙන කෙනචිපි පරියායෙන කදාචි අබ්‍යාකරණීයො නාම නත්ථීති සෙක්ඛත්තිකෙ පදද්වයපටික්ඛෙපවසෙන ‘‘නෙවසෙක්ඛා නාසෙක්ඛා’’ත්වෙව වුත්තං, න එවං ඉධ. ඉධ පන කුසලසභාවා එව ධම්මා අග්ගඵලුප්පත්තියා තථා න බ්‍යාකරණීයා හොන්තීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දීපනත්ථං ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තං. වචනමත්තෙ එව වා ඉදං නානාකරණං ‘‘අබ්‍යාකතා නෙවකුසලා නාකුසලා’’ති බ්‍යාකත-සද්දෙන කුසලාකුසලානං බොධිතත්තාති.

එත්ථ ච අකුසලෙසු තණ්හාය සබ්බාකුසලෙහි, තෙභූමකකුසලාකුසලෙහි වා සමුදයසච්චං, තංතංඅවසිට්ඨතෙභූමකධම්මෙහි දුක්ඛසච්චං, ලොකුත්තරකුසලෙන මග්ගසච්චං, අවසිට්ඨඅබ්‍යාකතවිසෙසෙන නිරොධසච්චං දස්සිතං හොති. තත්ථ සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං. කිඤ්චාපි නාමරූපපරිච්ඡෙදභාවතො සභාවධම්මනිද්ධාරණපධානා අභිධම්මකථා, තෙසං පන කුසලාදිවිසෙසෙ නිද්ධාරිතෙ තස්ස උපසම්පාදෙතබ්බතාදිපි අත්ථතො වුත්තමෙව හොති. අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා’’ති (ධ. ප. 183; දී. නි. 2.90) එවමාදිවචනතො හි කුසලාදීනං උපසම්පාදනාදිදස්සනපරං භගවතො සාසනං, තස්මා කුසලානං උපසම්පාදනං අකුසලානං පහානඤ්ච උපායො, අබ්‍යාකතවිසෙසස්ස සච්ඡිකිරියා ඵලං, කුසලාදීනං උපසම්පාදනාදිඅත්ථා දෙසනා ආණත්තීති අයං දෙසනාහාරො.

ආරොග්‍යට්ඨෙන අනවජ්ජට්ඨෙන කොසල්‍යසම්භූතට්ඨෙන ච කුසලා, තප්පටිපක්ඛතො අකුසලා, තදුභයවිපරීතතො අබ්‍යාකතා, සභාවධාරණාදිඅත්ථෙන ධම්මාති අනුපදවිචිනනං විචයො හාරො.

පුජ්ජභවඵලපරිනිබ්බුතිනිප්ඵත්ති කුසලෙහීති යුජ්ජති සුඛවිපාකත්තා, අපායදුක්ඛසංසාරදුක්ඛුප්පත්ති අකුසලෙහීති යුජ්ජති අනිට්ඨඵලත්තා, තදුභයඵලානං අනුප්පත්ති අබ්‍යාකතෙහීති යුජ්ජති අවිපාකධම්මත්තාති අයං යුත්ති හාරො.

කුසලා ධම්මා සුඛවිපාකස්ස පදට්ඨානං, අකුසලා දුක්ඛවිපාකස්ස, අබ්‍යාකතා කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මානන්ති අයං පදට්ඨානො හාරො.

කුසලග්ගහණෙන යෙ අනවජ්ජසුඛවිපාකා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා විපාකධම්මධම්මා අනුපාදින්නුපාදානියා අනුපාදින්නඅනුපාදානියා…පෙ… අරණා ධම්මා, තෙ බොධිතා භවන්ති කුසලලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා අකුසලග්ගහණෙන යෙ සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා විපාකධම්මධම්මා අනුපාදින්නුපාදානියා සංකිලිට්ඨසංකිලෙසිකා…පෙ… සරණා ධම්මා, තෙ බොධිතා භවන්ති අකුසලලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා අබ්‍යාකතග්ගහණෙන යෙ අවිපාකාරහා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා විපාකා ධම්මා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා උපාදින්නුපාදානියා අනුපාදින්නුපාදානියා අනුපාදින්නඅනුපාදානියා…පෙ… අරණා ධම්මා, තෙ බොධිතා භවන්ති අබ්‍යාකතලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තාති අයං ලක්ඛණො හාරො.

‘‘කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයන්තී’’තිආදිනා නිරුත්ති වෙදිතබ්බා, කුසලාදිමුඛෙන රූපාරූපධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා විසුද්ධිපරම්පරාය ‘‘කථං නු ඛො සත්තා අනුපාදිසෙසනිබ්බානභාගිනො භවෙය්‍යු’’න්ති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො, නිදානං අසාධාරණතො කුසලාදිභෙදෙන බුජ්ඣනකසත්තා. සාධාරණතො පන පාකටමෙව. පඨමං කුසලත්තිකස්ස දෙසනා විචාරිතායෙවාති අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

කුසලග්ගහණෙන කල්‍යාණමිත්තපරිග්ගහො යොනිසොමනසිකාරපරිග්ගහො ච. තත්ථ පඨමෙන සකලං බ්‍රහ්මචරියමාවත්තති, දුතියෙන ච යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා. අකුසලග්ගහණෙන වුත්තවිපරියායෙන යොජෙතබ්බං. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන පන සකලසංකිලෙසවොදානපක්ඛො යථාරහමාවත්තතීති අයං ආවත්තො හාරො.

තත්ථ කුසලා භූමිතො චතුධා විභත්තා, සම්පයුත්තපවත්තිආකාරාදිතො පන අනෙකධා. අකුසලා භූමිතො එකධා විභත්තා, සම්පයුත්තාදිතො අනෙකධා. අබ්‍යාකතා පන විපාකකිරියරූපනිබ්බානවසෙන චතුධා භූමිසම්පයුත්තාදිතො අනෙකධා ච විභත්තාති අයං විභත්ති හාරො.

කුසලා ධම්මා අකුසලානං තදඞ්ගාදිප්පහානාය වීතික්කමාදිප්පහානාය ච සංවත්තන්ති, අකුසලා ධම්මා කුසලානං අනුපසම්පජ්ජනාය, අබ්‍යාකතෙසු අසඞ්ඛතධාතු සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණායාති අයං පරිවත්තො හාරො.

කුසලා අනවජ්ජා පුඤ්ඤානීති පරියායවචනං, අකුසලා සාවජ්ජා අපුඤ්ඤානීති පරියාය වචනං, අබ්‍යාකතා අවිපාකාරහා නෙවආචයගාමී නඅපචයගාමීනොති පරියායවචනන්ති අයං වෙවචනො හාරො.

කුසලාදයො ‘‘යස්මිං සමයෙ’’තිආදිනා පභවභූමිවෙවචනපඤ්ඤත්තිවසෙන යථාසම්භවං පරිඤ්ඤාදිපඤ්ඤත්තිවසෙන ච පඤ්ඤත්තාති අයං පඤ්ඤත්ති හාරො.

අකුසලානං කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං සලනං කුසානං විය කුසානං වා රාගාදීනං ලවනං එවංධම්මතාති අයං පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන අවතරණං, තථා කුසෙන ලාතබ්බා කොසල්ලසම්භූතා චාති පච්චයපටිබද්ධවුත්තිතාය පටිච්චසමුප්පාද…පෙ… අවතරණං, පච්චයපටිබද්ධවුත්තිතාය වා ආදිඅන්තවන්තා අනිච්චන්තිකා චාති අනිච්චතාමුඛෙන අවතරණං, අනිච්චතා එව උදයබ්බයපටිපීළිතතාය දුක්ඛාති දුක්ඛතාමුඛෙන අවතරණං, නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධම්මාති අබ්‍යාපාරතො සුඤ්ඤතාමුඛෙන අවතරණං, එවං කුසලාති චත්තාරො ඛන්ධා ද්වායතනානි ද්වෙ ධාතුයොතිආදිනා ඛන්ධායතනධාතාදිමුඛෙනපි අවතරණං වෙදිතබ්බං. ඉමිනා නයෙන අකුසලාබ්‍යාකතෙසුපි අවතරණං දස්සෙතබ්බන්ති අයං අවතරණො හාරො.

කුසලාති ආරම්භො, ධම්මාති පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි. තථා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතාති, ධම්මාති පන පදසුද්ධි ආරම්භසුද්ධි චාති අයං සොධනො හාරො.

ධම්මාති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතාති. තථා කුසලා ධම්මාති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා කාමාවචරං සොමනස්සසහගතන්තිආදි විසෙසවචනං. අකුසලා ධම්මාතිආදීසුපි එසෙව නයොති අයං අධිට්ඨානො හාරො.

කුසලානං ධම්මානං නවමො ඛණො චත්තාරි ච සම්පත්තිචක්කානි යොනිසොමනසිකාරො එව වා හෙතු, වුත්තවිපරියායෙන අකුසලානං ධම්මානං හෙතු, කුසලාකුසලා ධම්මා යථාසම්භවං අබ්‍යාකතානං ධම්මානං හෙතූති අයං පරික්ඛාරො හාරො.

කුසලාති පරිඤ්ඤෙය්‍යග්ගහණඤ්චෙව භාවෙතබ්බග්ගහණඤ්ච. අකුසලාති පරිඤ්ඤෙය්‍යග්ගහණඤ්චෙව පහාතබ්බග්ගහණඤ්ච. අබ්‍යාකතාති පරිඤ්ඤෙය්‍යග්ගහණඤ්චෙව සච්ඡිකාතබ්බග්ගහණඤ්ච. ධම්මාති පරිඤ්ඤාදීනං පවත්තනාකාරග්ගහණං. තෙන පරිඤ්ඤෙය්‍යප්පහානභාවනාසච්ඡිකරණානි දීපිතානීති තදඞ්ගාදිවීතික්කමාදිප්පහානානි ලොකියලොකුත්තරා ච භාවනා දස්සිතාති අයං සමාරොපනො හාරො.

කාමඤ්චෙතං අවිසෙසතො සභාවධම්මකථනං, විසෙසවන්තො පන ධම්මා විසෙසතො නිද්ධාරිතා. තථා හි චිත්තෙනෙව සමයො නියමිතො, තස්මා කුසලග්ගහණෙන විසෙසතො සාධිට්ඨානො සමථො විපස්සනා ච දස්සිතාති. තථා තප්පටිපක්ඛතො අකුසලග්ගහණෙන සාධිට්ඨානා තණ්හා අවිජ්ජා ච, අබ්‍යාකතග්ගහණෙන සපරිවාරා චෙතොවිමුත්ති පඤ්ඤාවිමුත්ති චාති අයං නන්දියාවත්තස්ස නයස්ස භූමි.

තථා කුසලග්ගහණෙන මූලභාවවිසෙසතො තීණි කුසලමූලානි, තෙසු ච අදොසෙන සීලක්ඛන්ධො, අලොභෙන සමාධික්ඛන්ධො, අමොහෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො නීයති. තථා අකුසලග්ගහණෙන තීණි අකුසලමූලානි, තෙසු ච ලොභෙන තදෙකට්ඨා අකුසලා ධම්මා. තථා දොසමොහෙහි තංතදෙකට්ඨා. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන අප්පණිහිතානිමිත්තසුඤ්ඤතා නීයන්තීති අයං තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස භූමි.

තථා කුසලග්ගහණෙන යතො කොසල්ලතො සම්භූතා කුසලා, තං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. තංසහජාතා තදුපනිස්සයා ච සද්දහනුස්සහනාපිලාපාවික්ඛෙපා සද්ධින්ද්‍රියාදීනි. තෙහි ච සබ්බෙ සද්ධම්මා බොධිතා භවන්ති. අකුසලග්ගහණෙන අකොසල්ලපටිච්ඡාදිතාදීනවෙසු කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තාභිනිවෙසභූතා චත්තාරො විපල්ලාසා. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන යථාවුත්තඉන්ද්‍රියපච්චයානි යථාවුත්තවිපල්ලාසප්පහානභූතානි ච චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි බොධිතානීති අයං සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමීති ඉමෙ තයො අත්ථනයා.

තෙහි ච සිද්ධෙහි ද්වෙ කම්මනයාපි සිද්ධා හොන්තීති. අයං තිකො සබ්බධම්මසඞ්ගහිතසබ්බභාගියො වෙදිතබ්බොති ඉදං සාසනපට්ඨානං.

අයං තාව නෙත්තිනයෙන කුසලත්තිකවණ්ණනා.

එවං වෙදනාත්තිකාදීසුපි යථාසම්භවං චතුසච්චනිද්ධාරණාදිවිධිනා සොළස හාරා පඤ්ච නයා නිද්දිසිතබ්බා, අතිවිත්ථාරභයෙන පන න විත්ථාරයාම. සක්කා හි ඉමිනා නයෙන තෙසු තෙසු තිකදුකෙසු තංතංහාරනයයොජනානුරූපධම්මනිද්ධාරණවසෙන තෙ තෙ හාරනයා විඤ්ඤුනා නිද්දිසිතුන්ති.

2. තඤ්ච සුඛින්ද්‍රියං සුඛවෙදනා එව හොති සාමඤ්ඤස්ස භෙදපරියාදානතො, භෙදස්ස ච සාමඤ්ඤපරිච්චාගතොති අධිප්පායො. යස්මා පන විසෙසසාමඤ්ඤානි අවයවසමුදායා විය අඤ්ඤමඤ්ඤතො භින්නානි, තස්මා ‘‘න පන…පෙ… සමානත්ථත්තා’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව නෙසං භින්නතත්වං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිනා විවරති. තන්ති සුඛහෙතූනං කාරණං. තෙන සුඛස්ස කාරණං සුඛහෙතු, සුඛස්ස කාරණකාරණං සුඛමූලන්ති දස්සෙති. සුඛහෙතූනන්ති එත්ථ හෙතු-සද්දෙන කාරණභාවසාමඤ්ඤතො හෙතුපච්චයා සඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘පුඤ්ඤපස්සද්ධිආදීන’’න්ති. එත්ථ ච සුඛමූලසුඛහෙතූසු ඵලූපචාරෙන, සුඛාරම්මණසුඛපච්චයට්ඨානෙසු සුඛසහචරියාය, අබ්‍යාපජ්ජනිබ්බානෙසු දුක්ඛාපගමභාවෙන සුඛපරියායො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨාසූති සුඛුපෙක්ඛානං විපරිණාමාඤ්ඤාණසඞ්ඛාරදුක්ඛතාය අනිට්ඨභාවොපි අත්ථීති විසෙසෙති. උපෙක්ඛමෙව වා අපෙක්ඛිත්වා විසෙසනං කතං. සා හි අකුසලවිපාකභූතා අනිට්ඨාපි අත්ථීති. එවමාදීසූති ආදි-සද්දෙන ‘‘සොවග්ගිකං සුඛවිපාක’’න්ති (දී. නි. 1.163) එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඉට්ඨපරියායො හි එත්ථ සුඛ-සද්දොති.

සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘ඨිතිසුඛං විපරිණාමදුක්ඛං, අකුසලං කායකම්මං දුක්ඛුද්‍රයං දුක්ඛවිපාක’’න්තිආදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. යථාක්කමං සුඛවෙදනා දුක්ඛඅනිට්ඨපරියායො හි එත්ථ දුක්ඛ-සද්දොති. දුක්ඛවෙදනාදුක්ඛවත්ථුආදීසු දුක්ඛසද්දප්පවත්ති වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බා. විපාකාවිපාකභෙදාය සබ්බායපි සුඛවෙදනාය වසෙන ලක්ඛණස්ස වුත්තත්තා තදුභයානුකූලමත්ථං විවරන්තො ‘‘සභාවතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ විපාකා සභාවතො ඉට්ඨස්ස අනුභවනලක්ඛණා. ඉතරා සභාවතො සඞ්කප්පතො ච ඉට්ඨස්ස ඉට්ඨාකාරස්ස වා අනුභවනලක්ඛණාති දට්ඨබ්බං.

අසමානපච්චයෙහි එකජ්ඣං උප්පත්තිතො සමානපච්චයෙහි එකජ්ඣං උප්පත්ති සාතිසයාති උක්කංසගතිවිජානනවසෙන ‘‘සමානපච්චයෙහි සහුප්පත්තිකාති අත්ථො’’ති වුත්තං. අථ වා උප්පජ්ජනං උප්පාදො, උප්පජ්ජති එතස්මාති උප්පාදොති දුවිධොපි උප්පාදො එකුප්පාදාති එත්ථ එකසෙසනයෙන සඞ්ගහිතොති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘සමා…පෙ… අත්ථො’’ති වුත්තං සියා. තෙන තානි එකවත්ථුකානීති එතස්ස ච ‘‘කප්පෙන්තස්සා’’තිආදිනා සම්බන්ධො. තත්ථ පුරිමවිකප්පෙ එකං වත්ථු නිස්සයො එතෙසන්ති යොජනා, න එකංයෙව වත්ථූති. එකෙකභූතස්ස භූතත්තයනිස්සිතත්තා චතුභූතනිස්සිතත්තා ච උපාදාරූපානං. දුතියවිකප්පෙ පන එකංයෙව වත්ථු එතෙසු නිස්සිතන්ති යොජනා. නිස්සයනිස්සිතතාසඞ්ඛාතඋපකාරොපකත්තබ්බභාවදීපනං එකවත්ථුකවචනන්ති දුතියවිකප්පෙ මහාභූතවසෙන යොජනා කතා. ඉතරථා එකං වත්ථු එතෙසූති සමාසත්ථභාවෙන උපාදාරූපානම්පි පරිග්ගහො වත්තබ්බො සියා. පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනානන්ති ඉදං නිදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. කිරියමනොධාතුචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයොපි හි එකාරම්මණාභින්නවත්ථුකා චාති පාකටොයමත්ථොති. සන්තීරණාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන වොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණානි සඞ්ගය්හන්ති, එතානි ච සම්පටිච්ඡනාදීනි චුතිආසන්නානි ඉධාධිප්පෙතානීති දට්ඨබ්බං. තානි හි තදුද්ධං කම්මජරූපස්ස අනුප්පත්තිතො එකස්මිංයෙව හදයවත්ථුස්මිං වත්තන්ති, ඉතරානි පන පුරිමපුරිමචිත්තක්ඛණුප්පන්නෙ හදයවත්ථුස්මිං උත්තරුත්තරානි පවත්තන්තීති. ඡසු වා වත්ථූසු එකං හදයවත්ථුයෙව වත්ථු එතෙසන්ති එවං පන අත්ථෙ සති චුතිආසන්නතො ඉතරෙසං සම්පටිච්ඡනාදීනං ගහණං සියාති ඤාතබ්බං.

එත්ථාහ – ‘‘කස්මා පනෙත්ථ කුසලත්තිකානන්තරං වෙදනාත්තිකොව වුත්තො’’ති? කිස්මිං පන වුච්චමානෙ අයමනුයොගො න සියා, අපිච අවයවානං අනෙකභෙදතාදස්සනත්ථා තිකන්තරදෙසනා. සම්මාසම්බුද්ධෙන හි කුසලත්තිකෙන සබ්බධම්මානං තිධා විභාගං දස්සෙත්වා පුන තදවයවානං කුසලාදීනම්පි අනෙකභෙදභින්නතං දස්සෙන්තෙන තෙසං වෙදනාසම්පයොගවිභාගවිභාවනත්ථං ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’ති වුත්තං. කුසලා හි ධම්මා සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා. අකුසලා ධම්මා සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, තථා අබ්‍යාකතා සම්පයොගාරහාති. එවං කුසලාදිධම්මානං පච්චෙකං වෙදනාභෙදෙන විභාගදස්සනත්ථං කුසලත්තිකානන්තරං වෙදනාත්තිකං වත්වා ඉදානි සුඛසම්පයුත්තාදීනං පච්චෙකං විපාකාදිභෙදභින්නතං දස්සෙතුං වෙදනාත්තිකානන්තරං විපාකත්තිකො වුත්තො. සුඛසම්පයුත්තා හි ධම්මා සියා විපාකා, සියා විපාකධම්මධම්මා, සියා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා. තථා අදුක්ඛමසුඛසම්පයුත්තා, දුක්ඛසම්පයුත්තා පන සියා විපාකා, සියා විපාකධම්මධම්මාති ඉමිනා නයෙන අවසෙසත්තිකානං දුකානඤ්ච තස්ස තස්ස අනන්තරවචනෙ පයොජනං විභාවෙතබ්බං.

3. විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්තීති තෙසු විපාකසද්දස්ස නිරුළ්හතං දස්සෙති. සුක්කකණ්හාදීති ආදි-සද්දෙන අකණ්හඅසුක්කඵස්සාදිභාවො පරිග්ගහිතො. සති පන පාක-සද්දස්ස ඵලපරියායභාවෙ රූපං විය න නිහීනො පක්කං විය විසිට්ඨො පාකොති විපාකොති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සබ්‍යාපාරතාති සඋස්සාහතා. සන්තානෙ සබ්‍යාපාරතාති එතෙන චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතෙන කිරියාභාවෙන විපාකධම්මානං සන්තානවිසෙසමාහ ‘‘යතො යස්මිං චිත්තුප්පාදෙ කුසලාකුසලා චෙතනා, තංසන්තානෙ එව තස්සා විපාකුප්පත්තී’’ති. එත්ථ ච ‘‘සබ්‍යාපාරතා’’ති එතෙන ආවජ්ජනද්වයං විපාකඤ්ච නිවත්තෙති, ‘‘අනුපච්ඡින්නාවිජ්ජාතණ්හාමානෙ’’ති ඉමිනා අවසිට්ඨං කිරියං නිවත්තෙති. උභයෙනපි අනුසයසහායසඋස්සාහතාලක්ඛණා විපාකධම්මධම්මාති දස්සෙති. ලොකුත්තරකුසලානම්පි හි අනුසයා උපනිස්සයා හොන්ති, යතො ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං…පෙ… තස්මිං සමයෙ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා (විභ. 342) අරියමග්ගචෙතනාය අවිජ්ජාඋපනිස්සයතා පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ පකාසිතා. නිරුස්සාහසන්තභාවලක්ඛණා විපාකා, උභයවිපරීතලක්ඛණා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මාති.

අභිඤ්ඤාදිකුසලානන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234) ඉමිනා තිකෙන සඞ්ගහිතං ගතිඋපධිකාලපයොගාභාවෙන අවිපාකං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. අපරාපරියවෙදනීයං පන සංසාරප්පවත්තියං අහොසිකම්මාදිභාවං න භජති. භාවනාය පහාතබ්බාදීති ආදි-සද්දෙන දස්සනෙන පහාතබ්බං සඞ්ගණ්හාති. උභයම්පි ‘‘විපාකානුප්පාදනෙ’’ති වචනතො ගතිඋපධිකාලපයොගාභාවෙන අනුප්පන්නවිපාකමෙව අධිප්පෙතං භාවනාය පහාතබ්බස්සපි පවත්තිවිපාකස්ස අනුජානනතො. යෙසං පන භාවනාය පහාතබ්බා අවිපාකා, තෙසං මතෙන ආදි-සද්දෙන දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස අහොසිකම්මන්ති එවංපකාරස්සෙව පරිග්ගහොති වෙදිතබ්බං.

4. ‘‘කථමාදින්නා’’ති අයම්පි පඤ්හො ලබ්භති. ‘‘ඵලභාවෙනා’’ති හි ආදානප්පකාරවචනං. කෙසඤ්චි ගොත්‍රභුපච්චවෙක්ඛණාදීනං උපෙතකිරියභූතානං තංකත්තුභූතානඤ්ච අත්ථානං උපෙතබ්බසම්බන්ධභාවතො තදභිධායිනොපි සද්දා සම්බන්ධා එවාති ‘‘උපෙතසද්දසම්බන්ධිනා’’ති වුත්තං. උපෙතන්ති හි උපෙතබ්බත්ථෙ වුච්චමානෙ අවස්සං උපෙතකිරියා උපෙතා ච ඤායතීති. ‘‘රූපධාතුයා ඛො පන, ගහපති, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා, චෙතසො අධිට්ඨානා අභිනිවෙසා අනුසයා’’තිආදීසු ‘‘උපයො’’ති තණ්හාදිට්ඨියො අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘උපය…පෙ… දිට්ඨීහී’’ති. යථාසම්භවන්ති ‘‘ආරම්මණකරණවසෙනා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තඅත්ථෙසු යො යො සම්භවති යොජෙතුං, සො සොති අත්ථො. න වචනානුපුබ්බෙනාති ‘‘කිං පන තං උපෙත’’න්තිආදිනා වුත්තවචනානුපුබ්බෙන න යොජෙතබ්බො. සබ්බපච්චයුප්පන්නානන්ති සබ්බතෙභූමකපච්චයුප්පන්නානං. නාපජ්ජති සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො විසෙසත්ථිනා ච විසෙසො අනුපයුජ්ජතීති තං පන විසෙසං වුත්තප්පකාරං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘බොධනෙය්‍යා’’තිආදි වුත්තං.

උපෙතං දීපෙතීති යථා ‘‘පාචරියො’’ති එත්ථ පගතො ආචරියො පාචරියොති ප-සද්දො පගතං දීපෙති, එවං උප-සද්දො උපෙතං දීපෙති එව, න චෙත්ථ ගතාදිඅත්ථානං එකන්තෙන පච්චත්තවචනයොගො ඉච්ඡිතොති. අතිසද්දො වියාති ච ඉදං සසාධනකිරියාදීපනසාමඤ්ඤෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පච්චයභාවෙනාති එතෙන පුරිමනිබ්බත්තිං විසෙසෙති. තෙන සහජාතස්සපි උපාදානස්ස සඞ්ගහො කතො හොති. සහජාතොපි හි ධම්මො පච්චයභූතො පුරිමනිප්ඵන්නො විය වොහරීයති යථා ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො මහාභූතා’’ති, ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’ති (පට්ඨා. 1.1.53) ච. ධාතුකථායං පකාසිතන්ති ‘‘උපපත්තිභවො පඤ්චහි ඛන්ධෙහි එකාදසහායතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි සඞ්ගහිතො. කතිහි අසඞ්ගහිතො. න කෙහිචි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා අසඞ්ගහිතො’’ති (ධාතු. 67) එවමාදිං සන්ධායාහ. තස්මා එවාති උපාදින්නසද්දානපෙක්ඛත්තා එව. අවිසෙසෙත්වාති උපාදින්නානුපාදින්නවිසෙසං අකත්වා. උපාදානානං ආරම්මණභාවානතිවත්තනතො උපාදානෙහි උපාදාතබ්බාති වා උපාදානියා, උපාදාතුං වා අරහන්තීති උපාදානියා, උපාදානෙ නියුත්තාති වා උපාදානියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බොති.

5. විබාධනං පීළනං කිලමනං උපතාපො පරිළාහො අප්පස්සද්ධිභාවො. විදූසිතා මලීනා ච යතො කෙචි අකිලෙසසභාවාපි අනිට්ඨඵලා ගාරය්හා ච ජාතා.

6. ‘‘සීලමත්තකං, පරං විය මත්තායා’’තිආදීසු මත්තා-සද්දස්ස පමාණවාචකතා දට්ඨබ්බා. මරියාදවාචකො වා මත්තා-සද්දො. විචාරො හෙත්ථ ඣානඞ්ගෙසු හෙට්ඨිමමරියාදො, න පඨමජ්ඣානඋපචාරජ්ඣානෙසු විය විතක්කො. සා පන විචාරමරියාදතා විතක්කාභාවෙන එතෙසං ජාතාති අවිතක්කග්ගහණං කතං. ඉදං වුත්තං හොති – අවිතක්කා හුත්වා විචාරමරියාදඣානඞ්ගෙසු විචාරහෙට්ඨිමකොටිකාති. අථ වා ඊසදත්ථො මත්තා-සද්දො ‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා’’තිආදීසු (ධ. ප. 290) විය. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – විතක්කරහිතා භාවනාය අතිසුඛුමභූතවිචාරත්තා ඊසං විචාරා ච අවිතක්කවිචාරමත්තාති. න හි ඉතො පරං විචාරො අත්ථීති. යදි විතක්කවිසෙසරහිතා විචාරමත්තා, එවං සන්තෙ අවිතක්කවචනං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘විචාරමත්තවචනෙනා’’තිආදි. යදි විචාරමත්තතො අඤ්ඤෙසම්පි අවිතක්කානං අත්ථිභාවජොතනත්ථං අවිතක්කවචනං, අවිතක්කා ච විචාරමත්තා අවිචාරාති නිවත්තෙතබ්බා ගහෙතබ්බා ච, එවං සති විචාරමත්තා විසෙසනං, අවිතක්කා විසෙසිතබ්බාති විචාරමත්තාවිතක්කාති වත්තබ්බන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො’’තිආදි. යථාකාමන්ති වත්තුඉච්ඡානුරූපං. යෙන යෙන හි පකාරෙන ධම්මෙසු නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බභාවා ලබ්භන්ති, තෙන තෙන පකාරෙන විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො සම්භවතීති. පදානං අනුක්කමො පදානුක්කමො.

අවිතක්කා සවිතක්කා ච සවිචාරා අවිචාරා චාති අවිතක්කාසවිචාරා සවිතක්කා අවිචාරාති යොජෙතබ්බං. උභයෙකදෙසදස්සනම්පි උභයදස්සනන්ති අධිප්පායෙන ‘‘යදි සවිතක්කසවිචාරා’’තිආදි වුත්තං. ඉතරම්පි පකාසෙතුන්ති ඉදං යථා සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කො අවිතක්කසවිචාරතාය ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තො’’ති වුත්තො, එවං යථාවුත්තචිත්තුප්පාදෙසු විචාරො ‘‘සවිතක්කඅවිචාරො’’ති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. විතක්කාභාවෙන එතෙ විචාරමත්තාති අයම්පි අත්ථො විසෙසනිවත්තිඅත්ථංයෙව මත්තා-සද්දං ගහෙත්වා වුත්තො. විචාරමත්තාති හි විචාරමත්තවන්තොති විඤ්ඤායමානත්තා තදඤ්ඤවිසෙසවිරහසාමඤ්ඤතො නිවත්තෙත්වා විතක්කවිසෙසවිරහසඞ්ඛාතෙ අවිතක්ක-සද්දො සන්නිධාපිතො විසෙසෙති දුතියජ්ඣානධම්මෙති. යථාහ ‘‘න විචාරතො’’තිආදි.

7. වෙදයමානාති අනුභවමානා. සුඛාකාරෙති ඉට්ඨාකාරෙ, ඉට්ඨානුභවනාකාරෙ වා. උදාසිනාති නතිඅපනතිරහිතා. සුඛදුක්ඛානං අවිරුද්ධා තෙසං බ්‍යවධායිකාභාවතො. සුඛදුක්ඛානි විය හි සුඛදුක්ඛානං අනන්තරං පවත්තනතො බ්‍යවධායිකාභූතා න තෙහි විරුජ්ඣති, න පන සුඛදුක්ඛානි අනන්තරාපවත්තිතො. ‘‘උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා’’ති අයං පනත්ථො ඉධ උපෙක්ඛා-සද්දස්ස සබ්බුපෙක්ඛාපරියාදානතො න වුත්තො. න හි ලොභසම්පයුත්තාදිඋපෙක්ඛා උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති. තස්මාති යස්මා පීතිසහගතායෙව න සුඛසහගතා, සුඛසහගතාපි න පීතිසහගතා එවාති පීතිසහගතා සුඛසහගතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්නා, තස්මා. සතිපි සුඛසහගතානං යෙභුය්‍යෙන පීතිසහගතභාවෙ යෙන සුඛෙන සමන්නාගතා සුඛසහගතා එව හොන්ති, න පීතිසහගතා, තං සුඛං නිප්පීතිකසුඛන්ති අයං විසෙසො ඉමිනා තිකෙන දස්සිතොති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘පීතිසහගතාති වත්වා’’තිආදිමාහ.

සිද්ධොති සාවසෙසං නිරවසෙසඤ්ච සුඛපීතියො සඞ්ගහෙත්වා පවත්තෙහි පඨමදුතියපදෙහි යො පීතිසහගතො ධම්මවිසෙසො, තං සුඛං, යො ච සුඛසහගතො ධම්මවිසෙසො, සා පීතීති සතිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨභාවෙ පදන්තරසඞ්ගහිතභාවදීපනතොසිද්ධො ඤාතො විදිතොති අත්ථො. ‘‘චතුත්ථජ්ඣානසුඛං අතිපණීතසුඛන්ති ඔළාරිකඞ්ගතො නීහරිත්වා තස්ස පණීතභාවං දස්සෙතුං අයං තිකො වුත්තො’’ති කෙචි වදන්ති, තදෙතං සබ්බෙසං සුඛවෙදනාසම්පයුත්තධම්මානං ඉධ ‘‘සුඛසහගතා’’ති වුත්තත්තා විචාරෙතබ්බං. තථා හි ‘‘සුඛභූමියං කාමාවචරෙ’’තිආදිනා (ධ. ස. 1283) ‘‘කාමාවචරකුසලතො චත්තාරො සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1598) ච නිද්දෙසො පවත්තොති.

8. නිබ්බානාරම්මණතං සන්ධායාහ, න නිබ්බානපටිවිජ්ඣනං, ඉතරථා ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්ති අචොදනීයා සියාති අධිප්පායො. නනු ච දිස්වා කත්තබ්බකිච්චකරණෙන සොතාපත්තිමග්ගොව දස්සනන්ති උක්කංසගතිවිජානනෙන නිබ්බානස්ස පටිවිජ්ඣනමෙව දස්සනන්ති ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්ති න චොදෙතබ්බාවාති? න, දස්සනසාමඤ්ඤස්සෙව සුය්‍යමානත්තා දස්සනකත්තබ්බකිච්චකරණානඤ්ච භෙදෙන වුත්තත්තා. තත්ථ යදිපි ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.182) විය අභින්නකාලස්සපි භින්නකාලස්ස විය භෙදොපචාරදස්සනතො භෙදවචනං යුත්තං, දස්සනවිසෙසෙ පන අධිප්පෙතෙ දස්සනසාමඤ්ඤවචනං න කත්තබ්බන්ති දස්සනසාමඤ්ඤමත්තං ගහෙත්වා චොදනා කතාති ‘‘නිබ්බානාරම්මණතං සන්ධායාහා’’ති වුත්තං. දුතියතතියමග්ගානම්පි ධම්මචක්ඛුපරියායසබ්භාවතො ‘‘භාවනාභාවං අප්පත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ භාවනා වඩ්ඪනා. සා ච බහුලං උප්පත්තියා හොතීති ආහ ‘‘පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙනා’’ති. තථා හි සතීති ‘‘උභයපටික්ඛෙපවසෙනා’’ති පදස්ස දස්සනභාවනාපටික්ඛෙපවසෙනාති අත්ථෙ සති. නනු ලොකියසමථවිපස්සනාපි යථාබලං කාමච්ඡන්දාදීනං පහායකා, තත්‍ර කථමිදං වුත්තං, න ච අඤ්ඤො පහායකො අත්ථීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤෙහී’’තිආදි.

9. අප්පහාතබ්බහෙතුමත්තෙසූති අප්පහාතබ්බහෙතුකමත්තෙසු. සබ්බො කුසලාබ්‍යාකතධම්මො යථාධිප්පෙතත්ථො. සමාසො න උපපජ්ජති අසමත්ථභාවතො. යෙසන්ති යෙ තතියරාසිභාවෙන වුත්තා ධම්මා, අත්ථො තෙසං. උභින්නන්ති විසුං විසුං යොජෙතබ්බතාය ද්වෙ පහාතබ්බහෙතුසද්දාති කත්වා වුත්තං. එතන්ති ‘‘නෙවදස්සනෙන නභාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථී’’ති එතං වචනං. තෙහි දස්සනභාවනාපදෙහි යුත්තෙන පහාතබ්බහෙතුකපදෙන. එවඤ්ච කත්වාති එවං දස්සනභාවනාපදෙහි පහාතබ්බහෙතුකපදස්ස විසුං විසුං යොජනතො. එවඤ්හි පුරිමපදද්වය…පෙ… දස්සනමෙතං හොතීති. එවන්ති දස්සනභාවනාහි නපහාතබ්බො හෙතු එතෙසන්ති එවං අත්ථෙ සති. ‘‘හෙතු…පෙ… සියා’’ති එතස්ස ‘‘පුරිමස්මිඤ්හි අත්ථෙ’’තිආදිනා අහෙතුකානං අග්ගහිතභාවදස්සනවසෙන අත්ථං වත්වා ඉදානි ‘‘අථ වා’’තිආදිනා දුතියස්සෙව අත්ථස්ස යුත්තභාවං විභාවෙන්තො ‘‘ගහෙතබ්බත්ථස්සෙවා’’තිආදිමාහ. සො හි ‘‘එවමත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා ගහෙතබ්බත්ථො.

10. අඤ්ඤථාති ආරම්මණකරණමත්තෙ අධිප්පෙතෙ. කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘ආරම්මණං කත්වාති එතෙන චතුකිච්චසාධකං ආරම්මණකරණං වුච්චතී’’ති? සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො අරියමග්ගධම්මානංයෙව ච අපචයගාමිභාවතො. ‘‘චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා අපචයගාමිනො’’ති (ධ. ස. 1021) හි වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘අරියමග්ගානං එතං අධිවචන’’න්ති. එතෙනෙව වා විසෙසුපලක්ඛණහෙතුභූතෙන වචනෙන යථාවුත්තො ආරම්මණකරණවිසෙසො විඤ්ඤායති. උක්කංසගතිවිජානනෙන වා අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චවෙක්ඛණාදීනන්ති වොදානාදයො සඞ්ගණ්හාති. හෙතුභාවෙනාති සම්පාපකහෙතුභාවෙන. ඤාපකො කාරකො සම්පාපකොති තිවිධො හි හෙතු, තථා ඤාපෙතබ්බාදිභාවෙන ඵලං. යථා නිරයාදිමනුස්සභාවාදිගාමිපටිපදාභාවතො අකුසලලොකියකුසලචිත්තුප්පාදා ‘‘ආචයගාමිනො ධම්මා’’ති වුත්තා, න මිච්ඡාදිට්ඨිආදිලොකියසම්මාදිට්ඨිආදිධම්මා එව, එවං නිබ්බානගාමිපටිපදාභාවතො ලොකුත්තරකුසලචිත්තුප්පාදා ‘‘අපචයගාමිනො’’ති දට්ඨබ්බා, න අරියමග්ගධම්මා එවාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරිමපච්ඡිමාන’’න්තිආදි. තත්ථ අරියමග්ගස්සෙව නිබ්බානගාමිපටිපදාභාවො පරිබ්‍යත්තොති තස්සෙව අපචයගාමිභාවො යුත්තො, තදනුවත්තකත්තා පන සෙසධම්මෙ සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. අපචයෙ දුක්ඛපරිජානනාදිනා සාතිසයං ගමනං යෙසන්තෙ අපචයගාමිනොති ‘‘මග්ගා එව අපචයගාමිනො’’ති වුත්තං. පුරිමපච්ඡිමානන්ති ච ඉමස්මිං තිකෙ පඨමපදදුතියපදසඞ්ගහිතානං අත්ථානන්ති අත්ථො. ‘‘ජයං වෙරං පසවති (ධ. ප. 201), චරං වා යදි වා තිට්ඨ’’න්තිආදීසු (ඉතිවු. 86, 110; සු. නි. 195) විය සානුනාසිකො ආචය-සද්දොති ‘‘අනුනාසිකලොපො කතො’’ති වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘ආචින’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘ආචය’’න්ති බ්‍යත්තයවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආචයා හුත්වා ගච්ඡන්තීති එතෙන අපචිනන්තීති අපචයා, අපචයා හුත්වා ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති අයමත්ථො නයතො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං.

11. ලොකියෙසු අසෙක්ඛභාවානාපත්ති දට්ඨබ්බාති කස්මා එවං වුත්තං, නනු –

‘‘සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙක්ඛොති වුච්චති. කිඤ්ච සික්ඛති, අධිසීලම්පි සික්ඛති අධිචිත්තම්පි සික්ඛති අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛති. සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙක්ඛොති වුච්චති (අ. නි. 3.86). යොපි කල්‍යාණපුථුජ්ජනො අනුලොමපටිපදාය පරිපූරකාරී සීලසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො පුබ්බරත්තාපරරත්තං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති ‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඵලං අධිගමිස්සාමී’ති, සොපි සික්ඛතීති සෙක්ඛො’’ති –

වචනතො යථාවුත්තකල්‍යාණපුථුජ්ජනස්සපි සීලාදිධම්මා සෙක්ඛාති වුච්චන්තීති? න, පරියායභාවතො. නිප්පරියායෙන හි සෙක්ඛාසෙක්ඛභාවො යථාසම්භවං මග්ගඵලධම්මෙසු එවාති ලොකියෙසු සෙක්ඛභාවාසඞ්කාභාවතො අසෙක්ඛභාවානාපත්ති වුත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘සීලසමාධී’’තිආදි. අරහත්තඵලධම්මාපි සික්ඛාඵලභාවෙන පවත්තනතො හෙට්ඨිමඵලධම්මා විය සික්ඛාසු ජාතාතිආදිඅත්ථෙහි සෙක්ඛා සියුං, හෙට්ඨිමඵලධම්මාපි වා සික්ඛාඵලභාවෙන පවත්තනතො අරහත්තඵලධම්මා විය අසෙක්ඛාති චොදනං මනසිකත්වා ‘‘පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා’’ති වුත්තං, තථා ‘‘හෙට්ඨිමඵලෙසු පනා’’තිආදි. ‘‘තං එව සාලිං භුඤ්ජාමි, සා එව තිත්තිරී, තානි එව ඔසධානී’’තිආදීසු තංසදිසෙසු තබ්බොහාරො දට්ඨබ්බො. එතෙන ච සෙක්ඛසදිසා අසෙක්ඛා යථා ‘‘අමනුස්සො’’ති වුත්තං හොතීති අඤ්ඤෙ. අඤ්ඤත්ථ ‘‘අරිට්ඨ’’න්තිආදීසු වුද්ධිඅත්ථෙපි අ-කාරො දිස්සතීති වුද්ධිප්පත්තා සෙක්ඛා අසෙක්ඛාති අයම්පි අත්ථො වුත්තො.

12. කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතායාති ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. විතක්කාදිවික්ඛම්භනසමත්ථතාපි හෙත්ථ ලබ්භතීති. අකුසලවිද්ධංසනරසත්තා වා කුසලානං තත්ථ සාතිසයකිච්චයුත්තතං පරිත්තධම්මෙහි මහග්ගතානං පකාසෙතුං ‘‘කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතායා’’ති වුත්තං. විපාකකිරියෙසු දීඝසන්තානතාව, න කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතා විපුලඵලතා චාති අත්ථො. ‘‘විපුලං ඵලං විපුලඵල’’න්ති එවං පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ විපාකෙසුපි විපුලඵලතා ලබ්භතෙව. සොපි එකසෙසනයෙන අට්ඨකථායං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. මහන්තෙහි ගතා පටිපන්නාති අයං පනත්ථො තිණ්ණම්පි සාධාරණොති. ගුණතො අයං එත්තකොති සත්තානං පමාණං කරොන්තා විය පවත්තන්තීති ඔළාරිකා කිලෙසා ‘‘පමාණකරා’’ති වුත්තා. තෙහි පරිතො ඛණ්ඩිතා පරිච්ඡින්නාති පරිත්තා. සතිපි කෙහිචි පරිච්ඡින්නත්තෙ මහාපමාණභාවෙන ගතා පවත්තාති මහග්ගතා. පරිච්ඡෙදකරානං කිලෙසානං සුඛුමානම්පි අගොචරභාවතො තෙහි න කථඤ්චිපි පරිච්ඡින්නා වීතික්කන්තාති අපරිච්ඡින්නා අප්පමාණා, යතො තෙ ‘‘අපරියාපන්නා’’තිපි වුච්චන්ති.

14. තිත්තිං න ජනෙන්ති සන්තතරතාය අසෙචනකභාවතො. එත්ථ ච ‘‘පමාණකරෙහී’’තිආදිකො අත්ථවිකප්පො ‘‘අතප්පකත්ථෙනා’’තිආදිකාය හීනත්තිකපදවණ්ණනාය පරතො බහූසු පොත්ථකෙසු ලිඛීයති, යථාඨානෙ එව පන ආනෙත්වා වත්තබ්බො.

15. ලොකියසාධුජනෙහිපි අතිජිගුච්ඡනීයෙසු ආනන්තරියකම්මනත්ථිකවාදාදීසු පවත්ති විනා විපල්ලාසබලවභාවෙන න හොතීති ‘‘විපරියාසදළ්හතායා’’ති වුත්තං. එතෙනාති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’තිආදිනා සතිපි කාලනියමෙ විපාකුප්පාදනෙ සාසඞ්කවචනෙන. තස්මාති යස්මා යථාවුත්තනයෙන නියතතාය අතිප්පසඞ්ගො දුන්නිවාරො, තස්මා. බලවතා…පෙ… පවත්තීති එතෙන අසමානජාතිකෙන අනිවත්තනීයවිපාකතං, සමානජාතිකෙන ච විපාකානුප්පාදනෙපි අනන්තරං විපාකුප්පාදනසමත්ථතාය අවිහන්තබ්බතං අනන්තරිකානං දස්සෙති. යතො තෙසං විපාකධම්මතා විය සභාවසිද්ධා නියතානන්තරියතා. අඤ්ඤස්ස…පෙ… දානතොති ඉමිනාපි අසමානජාතිකාදීහි අනිවත්තනීයඵලතං එව විභාවෙති.

චොදකො අධිප්පායං අජානන්තො ‘‘නනූ’’තිආදිනා අතිප්පසඞ්ගමෙව චොදෙති. ඉතරො ‘‘නාපජ්ජතී’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. එකන්තෙති අවස්සම්භාවිනි. සන්නියතත්තාති සම්පාදනෙ ජනනෙ නියතභාවතො. උපරතා අවිපච්චනසභාවාසඞ්කා යෙසු තානි උපරතාවිපච්ච…පෙ… සඞ්කානි, තබ්භාවො උප…පෙ… සඞ්කත්තං, තස්මා. ‘‘න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති බලවතාපි ආනන්තරියෙන අනුපහන්තබ්බතං ආහ. උපත්ථම්භකානි අනුබලප්පදායකානි හොන්ති උප්පත්තියා සන්තානස්ස විසෙසිතත්තා. තෙන නෙසං විපාකානුප්පාදනෙපි අමොඝවුත්තිතං ආහ.

16. මග්ගකිච්චං පරිඤ්ඤාදි. අට්ඨඞ්ගිකමග්ගසම්මාදිට්ඨිමග්ගසම්පයුත්තාලොභාදොසසඞ්ඛාතෙහි මග්ගහෙතූහි මග්ගසම්පයුත්තඛන්ධසෙසමග්ගඞ්ගසම්මාදිට්ඨීනං සහෙතුකභාවදස්සනතො තිණ්ණං නයානං අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙනාති වුත්තං. හෙතුබහුතාවසෙනාති බහුහෙතුකස්ස පඨමනයස්ස අනන්තරං බහුහෙතුකතාසාමඤ්ඤෙන නික්ඛෙපකණ්ඩපාළියං තතියං වුත්තනයො ඉධ අට්ඨකථායං දුතියං වුත්තො. යථාසකං පච්චයෙහි පවත්තමානෙසු නිරීහකෙසු ධම්මෙසු කෙසඤ්චි අනුවත්තනීයභාවො න කෙවලං ධම්මසභාවතොයෙව, අථ ඛො පුරිමධම්මානං පවත්තිවිසෙසෙනපි හොතීති ආහ ‘‘පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනා’’ති. පවත්තිවිසෙසො හි පුරිමපුරිමානං චිත්තචෙතසිකානං උත්තරුත්තරෙසු විසෙසාධානං භාවනාපුබ්බාභිසඞ්ඛාරොති. අනුවත්තයමානොති ගරුකාරයමානො. උදාහරණවසෙනාති නිදස්සනවසෙන, න නිරවසෙසදස්සනවසෙන. යස්මා පනාතිආදිනා යථාවුත්තං අත්ථං පාඨන්තරෙන සාධෙති. තත්ථ හි අධිපතිපච්චයස්ස පච්චනීයෙ ඨිතත්තා මග්ගො අධිපති මග්ගාධිපතීති අයමත්ථො ලබ්භතීති. සමානසද්දත්ථවසෙනාති සතිපි අඤ්ඤපදත්ථසමානාධිකරණසමාසත්ථභෙදෙ මග්ගාධිපතිසද්දත්ථභෙදාභාවං සන්ධාය වුත්තං.

17. උප්පන්න-සද්දො උප්පාදාදිං පටිපජ්ජමානො, පත්වා විගතො චාති දුවිධෙසු අත්ථෙසු උභයෙසම්පි වාචකො, න පුරිමානංයෙවාති තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නා’’තිආදිමාහ. තත්ථ උප්පන්නභාවො උප්පාදාදිප්පත්තතා. තෙන අතීතාපි සඞ්ගහිතා හොන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බො උප්පන්නභාවො’’ති. උප්පන්නධම්මභාවො ‘‘උප්පන්නා ධම්මා’’ති පදෙන ගහිතධම්මභාවො, වත්තමානධම්මභාවොති අත්ථො. යො වා උප්පාදාදිප්පත්තො අත්තනො ච සභාවං ධාරෙති පච්චයෙහි ච ධාරීයති, සො උප්පන්නධම්මොති පච්චුප්පන්නභාවො උප්පන්නධම්මභාවොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උප්පන්නධම්මෙ වත්වා ‘‘අනුප්පන්නා’’ති වචනං න යථාධිගතපටිසෙධනන්ති කථමිදං පච්චෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘යදි හී’’තිආදි. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘උප්පන්නාති පදෙන අතීතාපි සඞ්ගහිතා. යදි න සඞ්ගහිතා, නිබ්බානං විය තෙපි නවත්තබ්බාති වත්තබ්බං සියා, න ච තථා වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං පන තෙසං මතිමත්තමෙව. අයං පන තිකො ද්වින්නං අද්ධානං වසෙන පූරෙත්වා දස්සිතොති අට්ඨකථායං වක්ඛතීති. එවං සන්තෙ කස්මා අතීතා නවත්තබ්බාති න වුත්තාති? ධම්මවසෙන අසඞ්ගහිතත්තාභාවතො. ධම්මවසෙන හි අසඞ්ගහිතං නිබ්බානං තත්ථ නවත්තබ්බං ජාතං, න ච නියොගතො අතීතා නාම ධම්මා කෙචි අත්ථි, යෙ ඉධ අසඞ්ගහිතත්තා නවත්තබ්බා සියුන්ති. ඵලනිබ්බත්තිතො කාරණස්ස පුරෙතරං නිබ්බත්ති ඉධ පරිනිට්ඨිතසද්දෙන වුච්චති, න තස්ස හුත්වා විගතභාවොති ආහ ‘‘අනාගතෙ වා’’ති. යතො මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො උප්පජ්ජනකඵලම්පි ‘‘උප්පාදී’’ති වුච්චති.

20. යස්ස ඣානා වුට්ඨහිත්වාතිආදිනා ‘‘තෙනානන්දා’’තිආදිපාළියා හෙට්ඨාපාළිං අත්ථවසෙන දස්සෙති. අයඤ්හි තත්ථ පාළි –

‘‘කථඤ්චානන්ද, භික්ඛු අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙති සන්නිසාදෙති එකොදිං කරොති සමාදහති. ඉධානන්ද, භික්ඛු විවිච්චෙව…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එවං ඛො…පෙ… සමාදහති. සො අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසි කරොති, තස්ස අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො සුඤ්ඤතාය චිත්තං න පක්ඛන්දති…පෙ… මුච්චති. එවං සන්තමෙතං, ආනන්ද, භික්ඛු එවං සම්පජානාති අජ්ඣත්තං ඛො මෙ සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතාය චිත්තං න පක්ඛන්දති…පෙ… මුච්චතීති, ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොති. සො බහිද්ධා සුඤ්ඤතං…පෙ… අජ්ඣත්තබහිද්ධා සුඤ්ඤතං…පෙ… සො ආනෙඤ්ජං මනසි කරොති, තස්ස ආනෙඤ්ජං මනසිකරොතො ආනෙඤ්ජාය චිත්තං න පක්ඛන්දති…පෙ… මුච්චතීති, ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොති. තෙනානන්ද, භික්ඛුනා’’ති (ම. නි. 3.188).

තත්ථ අජ්ඣත්තසුඤ්ඤතාදීසූති අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධා ච සුඤ්ඤතාය ආනෙඤ්ජෙ ච. පඨමජ්ඣානාදිසමාධිනිමිත්තෙති පාදකභූතපඨමජ්ඣානාදිසමාධිනිමිත්තෙ. අපගුණපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨිතස්ස හි අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො තත්ථ චිත්තං න පක්ඛන්දති. තතො ‘‘පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති බහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො ‘‘කාලෙන අත්තනො සන්තානෙ, කාලෙන පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති අජ්ඣත්තබහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො උභතොභාගවිමුත්තො හොතුකාමො ‘‘අරූපසමාපත්තියං නු ඛො කථ’’න්ති ආනෙඤ්ජං මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. ‘‘ඉදානි මෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතී’’ති විස්සට්ඨවීරියෙන න භවිතබ්බං, පාදකජ්ඣානමෙව පන සාධුකං පුනප්පුනං මනසි කාතබ්බං, එවමස්ස රුක්ඛං ඡින්දතො ඵරසුම්හි අවහන්තෙ පුනප්පුනං නිසිතනිසිතං කාරෙත්වා ඡින්දන්තස්ස ඡිජ්ජෙ ඵරසු විය කම්මට්ඨානෙ මනසිකාරො වහතීති දස්සෙතුං ‘‘තස්මිංයෙවා’’තිආදි වුත්තන්ති.

අත්ථතො ච අසමානත්තාති ඉදං කස්මා වුත්තං. නනු යෙසු අත්ථෙසු අජ්ඣත්ත-සද්දො වත්තති, තෙ සබ්බෙ දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතත්ථනිද්ධාරණත්ථං අත්ථුද්ධාරවසෙනෙතං වුත්තං. චක්ඛාදීසු ච අජ්ඣත්තික-සද්දො අජ්ඣත්තානං අබ්භන්තරතාවිසෙසමුපාදාය පවත්තති, යතො තෙ අජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තාති වුච්චන්ති. අපිච ‘‘ඡ අජ්ඣත්තිකානී’’ති ඉදං අජ්ඣත්තික-සද්දස්ස චක්ඛාදීනං අජ්ඣත්තභාවවිභාවනසබ්භාවතො ඉධ උදාහරණවසෙන වුත්තං. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං අජ්ඣත්තිකදුකෙ ‘‘අජ්ඣත්තාව අජ්ඣත්තිකා’’ති වුත්තං. එවඤ්ච සති න එත්ථ සද්දතො අසමානතාපි සියා, තස්මායෙව යථාවුත්තචොදනං විසොධෙන්තො ‘‘අයං පනෙත්ථා’’තිආදිමාහ. තෙනාති තස්මා. තංවාචකස්සාති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවාචකස්ස සක්කා වත්තුං තදත්ථස්ස අජ්ඣත්තභාවසබ්භාවතො.

‘‘න ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු සොභති සඞ්ගණිකාරාමො සඞ්ගණිකාරතො සඞ්ගණිකාරාමතං අනුයුත්තො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.186) පබ්බජිතාසාරුප්පස්ස නෙක්ඛම්මසුඛාදිනිකාමලාභිතාය අභාවස්ස ච දස්සනෙන සඞ්ගණිකාරාමතාය, ‘‘නාහං, ආනන්ද, එකං රූපම්පි සමනුපස්සාමි, යත්ථ රත්තස්ස යථාභිරතස්ස රූපස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා න උප්පජ්ජෙය්‍යුං සොකපරි…පෙ… උපායාසා’’ති (ම. නි. 3.186) එවං රූපාදිරතියා ච ආදීනවං වත්වා සචෙ කොචි දුප්පඤ්ඤජාතිකො පබ්බජිතො වදෙය්‍ය ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ඛෙත්තෙ පවිට්ඨා ගාවියො විය අම්හෙයෙව ගණතො නීහරති, එකීභාවෙ නියොජෙති, සයං පන රාජරාජමහාමත්තාදීහි පරිවුතො විහරතී’’ති, තස්ස වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං චක්කවාළපරියන්තාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසින්නොපි තථාගතො එකකොවාති දස්සනත්ථං ‘‘අයං ඛො පනා’’ති දෙසනා ආරද්ධාති ආහ ‘‘තප්පටිපක්ඛවිහාරදස්සනත්ථ’’න්ති. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති රූපාදීනං සඞ්ඛතනිමිත්තානං. අජ්ඣත්තන්ති විසයජ්ඣත්තං. සුඤ්ඤතන්ති අනත්තානුපස්සනානුභාවනිබ්බත්තඵලසමාපත්තිං. තෙනෙවාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. තත්ථ දුතියෙ විකප්පෙ ඨාන-සද්දො කාරණපරියායො දට්ඨබ්බො. සච්චකසුත්තෙනාති මහාසච්චකසුත්තෙන. තත්ථ හි –

‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, අග්ගිවෙස්සන, අනෙකසතාය පරිසාය ධම්මං දෙසෙතා, අපිස්සු මං එකමෙකො එවං මඤ්ඤති ‘මමෙවාරබ්භ සමණො ගොතමො ධම්මං දෙසෙතී’ති. න ඛො පනෙතං, අග්ගිවෙස්සන, එවං දට්ඨබ්බං. යාවදෙව විඤ්ඤාපනත්ථාය තථාගතො පරෙසං ධම්මං දෙසෙතීති. සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්සායෙව කථාය පරියොසානෙ තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි සන්නිසාදෙමි, එකොදිං කරොමි, සමාදහාමි ‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති (ම. නි. 1.387) –