1. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

598-602. පත්තවග්ගස්ස පඨමෙ භණ්ඩන්ති වික්කෙතබ්බභණ්ඩං. යස්මා වණ්ණසද්දො සණ්ඨානජාතිරූපායතනකාරණපමාණගුණපසංසාදීසු දිස්සති. ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.142) හි සණ්ඨානං වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනො අඤ්ඤො වණ්ණො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.402) ජාති. ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.303) රූපායතනං.

‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධත්ථෙනොති වුච්චතී’’ති. (සං. නි. 1.234; ජා. 1.6.116) –

ආදීසු කාරණං. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (පාරා. 602) පමාණං. ‘‘කදා සඤ්ඤුළ්හා පන තෙ ගහපති ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.77) ගුණො. ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.3) පසංසා. තස්මා වුත්තං ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණාති තීණි පත්තස්ස පමාණානී’’ති.

අඩ්ඪතෙරසපලා හොතීති එත්ථ ‘‘මාසානං අඩ්ඪතෙරසපලානි ගණ්හාතී’’ති වදන්ති. ‘‘මගධනාළි නාම ඡපසතා නාළී’’ති කෙචි. ‘‘අට්ඨපසතා’’ති අපරෙ. තත්ථ පුරිමානං මතෙන තිපසතාය නාළියා ද්වෙ නාළියො එකා මගධනාළි හොති, පච්ඡිමානං චතුපසතාය නාළියා ද්වෙ නාළියො එකා මගධනාළි. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘පකතියා චතුමුට්ඨිකං කුඩුවං, චතුකුඩුවං නාළිකං, තාය නාළියා සොළස නාළියො දොණං, තං පන මගධනාළියා ද්වාදස නාළියො හොන්තී’’ති වුත්තං, තස්මා තෙන නයෙන ‘‘මගධනාළි නාම පඤ්ච කුඩුවානි එකඤ්ච මුට්ඨිං එකාය මුට්ඨියා තතියඤ්ච භාගං ගණ්හාතී’’ති වෙදිතබ්බං.

සබ්බසම්භාරසඞ්ඛතොති ජීරකාදිසබ්බසම්භාරෙහි සඞ්ඛතො. ආලොපස්ස ආලොපස්ස අනුරූපන්ති එත්ථ ‘‘බ්‍යඤ්ජනස්ස මත්තා නාම ඔදනචතුත්ථො භාගො’’ති බ්‍රහ්මායුසුත්තස්ස අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.387) වුත්තත්තා ආලොපස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං බ්‍යඤ්ජනං ආලොපස්ස අනුරූපන්ති ගහෙතබ්බං. ඉධ පන සූපස්සෙව ඔදනචතුත්ථභාගප්පමාණතං දස්සෙත්වා එතස්ස ලක්ඛණෙ දස්සිතෙ ඉතරස්සපි දස්සිතමෙව හොතීති බ්‍යඤ්ජනස්ස තථා විසෙසෙත්වා පමාණං න දස්සිතං.

මගධනාළියා උපඩ්ඪප්පමාණො ඉධ පත්ථොති ආහ ‘‘පත්ථොදනන්ති මගධනාළියා උපඩ්ඪනාළිකොදන’’න්ති. ඉමිනා ච ‘‘පත්ථද්වයං මගධනාළී’’ති දස්සිතං හොති. පත්ථො ච ‘‘චතුපලො කුඩුවො, චතුකුඩුවො පත්ථො’’ති ඉමිනා ලොකියවොහාරෙන වෙදිතබ්බො. භාජනපරිභොගෙනාති උදකාහරණාදිනා භාජනපරිභොගෙන.

607. ධොතෙති පරිභොගාවසානදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන ධොතෙයෙව දුක්කටං ආපජ්ජති තතො පුරෙතරං පරිභොගකාලෙයෙව ආපජ්ජනතො.

608. පඤ්චහි ද්වීහීති ඉදං ‘‘එත්තාවතා කාළවණ්ණතා සම්පජ්ජතී’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘යදි පන එකෙනපි පාකෙන කාළවණ්ණො හොති, අධිට්ඨානුපගොයෙවා’’ති වදන්ති. හත්ථානාගතස්සපි අධිට්ඨාතබ්බභාවදස්සනත්ථං ‘‘යදිහී’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනා ච දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතුං විකප්පෙතුඤ්ච ලභති, ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණඤ්ච න පමාණන්ති වෙදිතබ්බං. සුත්වා වාති පත්තකාරකෙන පෙසිතභික්ඛුනා අනාණත්තො කෙවලං තස්ස කථෙන්තස්ස වචනමත්තං සුත්වා. න පමාණන්ති තෙන අපෙසිතත්තා. සාමන්තවිහාරෙති ඉදං උපචාරමත්තං, තතො දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටතියෙව. ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වාති ඉදම්පි උපචාරමත්තං, පත්තසල්ලක්ඛණමෙවෙත්ථ පමාණං. පත්තෙ වා ඡිද්දං හොතීති මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලමත්තොකාසතො පට්ඨාය යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං හොති. සෙසමෙත්ථ පඨමකථිනෙ වුත්තනයමෙව.

පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.