9. රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

587. රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදෙ ජාතරූපාදිචතුබ්බිධම්පි නිස්සග්ගියවත්ථු ඉධ රූපියග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘ජාතරූපරජතපරිවත්තන’’න්ති. පටිග්ගහිතපරිවත්තනෙති සාදිතරූපියස්ස පරිවත්තනෙ, අසාදියිත්වා වා කප්පියෙන ගාහෙන පටිග්ගහිතරූපියපරිවත්තනෙ.

589. ග-කාරස්ස ක-කාරං කත්වා ‘‘සීසූපක’’න්ති ලිඛිතං, පදභාජනෙ ඝනකතන්ති පිණ්ඩං කතං. සත්ථුවණ්ණොතිආදීසු ‘‘සත්ථුවණ්ණො ච කහාපණො ච…පෙ… යෙ ච වොහාරං ගච්ඡන්තී’’ති එවං සබ්බත්ථ සමුච්චයො වෙදිතබ්බො. රූපියෙ රූපියසඤ්ඤීති සකසන්තකං වදති. රූපියං චෙතාපෙතීති පරසන්තකං වදති. ‘‘නිස්සග්ගියවත්ථුනා දුක්කටවත්ථුං වා කප්පියවත්ථුං වා චෙතාපෙන්තස්සපි එසෙව නයො’’ති ඉදං කස්මා වුත්තං. න හි ‘‘රූපියෙ රූපියසඤ්ඤී අරූපියං චෙතාපෙති, නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්තිආදිත්තිකො පාළියං වුත්තොති ආහ ‘‘යො හී’’තිආදි. තස්සානුලොමත්තාති එත්ථායමධිප්පායො – රූපියසංවොහාරො නාම න කෙවලං රූපියෙන රූපියපරිවත්තනමෙව, අථ ඛො ‘‘අරූපියෙ රූපියසඤ්ඤී රූපියං චෙතාපෙතී’’ති වුත්තත්තා අරූපියෙන රූපියචෙතාපනම්පි රූපියසංවොහාරො නාම හොතීති එතස්මිං පක්ඛෙපි රූපියෙ සති රූපියසංවොහාරොයෙව හොතීති අයමත්ථො අවුත්තොපි විඤ්ඤායතීති. අරූපියං නාම දුක්කටවත්ථුකප්පියවත්ථූනි. එකන්තෙන රූපියපක්ඛෙති එකෙන අන්තෙන රූපියපක්ඛෙති අයං අත්ථො ගහෙතබ්බො. ‘‘එකතො රූපියපක්ඛෙ’’ති වා පාඨො වෙදිතබ්බො. ‘‘එකරූපියපක්ඛෙ’’තිපි පඨන්ති, තත්ථාපි එකතො රූපියපක්ඛෙති අයමෙවත්ථො ගහෙතබ්බො.

කප්පියවත්ථුනා කප්පියවත්ථුනො කයවික්කයෙපි තාව නිස්සග්ගියං හොති, දුක්කටවත්ථුනා දුක්කටවත්ථුනො කයවික්කයෙ කස්මා න හොතීති අන්ධකට්ඨකථාය අධිප්පායො. ඉදං සික්ඛාපදං…පෙ… අරූපියෙන ච රූපියචෙතාපනං සන්ධාය වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඉධාති ඉමස්මිං රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදෙ. තත්ථාති කයවික්කයසික්ඛාපදෙ. තෙනෙවාති කප්පියවත්ථුනායෙව.

පුන කප්පියභාවං නෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ‘‘මහාඅකප්පියො නාමා’’ති වුත්තං. ‘‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතුන්ති ඉදං පඤ්චන්නංයෙව සහධම්මිකානං අන්තරෙ පරිවත්තනං සන්ධාය වුත්තං, ගිහීහි පන ගහෙත්වා අත්තනො සන්තකං කත්වා දින්නං සබ්බෙසං කප්පතී’’ති වදන්ති. ‘‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතු’’න්ති පන ඉමිනාව පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වාව තෙන චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩම්පි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති සිද්ධං.

යෙ පන ‘‘පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වාපි තෙන පරිවත්තිතං කප්පියභණ්ඩං සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තෙසං ‘‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතු’’න්ති ඉදං න යුජ්ජති. තෙ පනෙත්ථ එවං වදන්ති ‘‘යස්මා නිස්සජ්ජිතබ්බවත්ථුං අනිස්සජ්ජිත්වාව උපරූපරි අඤ්ඤං අඤ්ඤංයෙව කතං, තස්මා පරිච්ඡෙදාභාවතො ඉධ නිස්සජ්ජිතුං අවත්වා ‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතු’න්ති වුත්තං, පරිච්ඡෙදාභාවතොයෙව ‘මූලෙ මූලසාමිකානං, පත්තෙ ච පත්තසාමිකානං දින්නෙ කප්පියො හොතී’ති ච න වුත්ත’’න්ති. යදි පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වා චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩම්පි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, එවං සන්තෙ ඉධාපි අවසානවත්ථුං ගහෙත්වා සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං කස්මා න වට්ටති, ‘‘යො පන රූපියං උග්ගණ්හිත්වා…පෙ… පත්තෙ ච පත්තසාමිකානං දින්නෙ කප්පියො හොතී’’ති ඉමිනාපි පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වා චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩම්පි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති සිද්ධං. යදි තං නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටෙය්‍ය, ‘‘මූලෙ මූලසාමිකානං, පත්තෙ ච පත්තසාමිකානං දින්නෙ කප්පියො හොතී’’ති න වදෙය්‍ය. අපරෙ පනෙත්ථ එවං වදන්ති ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං හොති, රූපියපටිග්ගාහකස්ස න වට්ටති, තස්මා තස්සපි යථා වට්ටති, තථා දස්සනත්ථං ‘මූලෙ මූලසාමිකාන’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති.

දුතියපත්තසදිසොයෙවාති ඉමිනා පඤ්චන්නම්පි සහධම්මිකානං න කප්පතීති දස්සෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘මූලස්ස සම්පටිච්ඡිතත්තා’’ති. අථ මූලස්ස සම්පටිච්ඡිතත්තා රූපියපටිග්ගාහකස්ස තාව අකප්පියො හොතු, සෙසානං පන කස්මා න කප්පතීති මඤ්ඤමානො පුච්ඡති ‘‘කස්මා සෙසානං න කප්පතී’’ති. කාරණමාහ ‘‘මූලස්ස අනිස්සට්ඨත්තා’’ති. පත්තස්ස කප්පියභාවෙපි සම්පටිච්ඡිතමූලස්ස නිස්සජ්ජිතබ්බස්ස අනිස්සට්ඨත්තා තෙන ගහිතපත්තො සෙසානම්පි න කප්පති. යදි හි තෙන සම්පටිච්ඡිතමූලං සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සට්ඨං සියා, තෙන කප්පියෙන කම්මෙන ආරාමිකාදීහි ගහෙත්වා දින්නපත්තො රූපියපටිග්ගාහකං ඨපෙත්වා සෙසානං වට්ටති. අපරෙ පන ‘‘මූලං සම්පටිච්ඡිත්වා ගහිතපත්තොපි යදි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨො, සෙසානං කප්පතී’’ති වදන්ති. එවං සන්තෙ ‘‘මූලස්ස අනිස්සට්ඨත්තා’’ති න වත්තබ්බං, ‘‘සඞ්ඝස්ස අනිස්සට්ඨත්තා’’ති එවමෙව වත්තබ්බං.

දුබ්බිචාරිතත්තාති ඉමිනා රූපියසංවොහාරො අනෙන කතොති දස්සෙති. අඤ්ඤෙසං පන වට්ටතීති යස්මානෙන රූපියසංවොහාරමත්තමෙව කතං, න මූලං සම්පටිච්ඡිතං, තස්මා විනයකම්මවසෙන සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨකාලතො පට්ඨාය අඤ්ඤෙසං වට්ටති. ඉමස්මිංයෙව ච අත්ථෙ පමාණං දස්සෙන්තො ‘‘මහාසුමත්ථෙරස්ස කිරා’’තිආදිමාහ. අපරෙ පන ‘‘දුබ්බිචාරිතත්තාති ඉමිනා කෙවලං ගිහිසන්තකභාවෙන ඨිතෙ දුබ්බිචාරිතමත්තං වුත්තං, න රූපියසංවොහාරාපජ්ජනං, තස්මා රූපියසංවොහාරාභාවතො සො පත්තො නිස්සජ්ජිතුං න සක්කාති තස්ස න කප්පති, අනිස්සට්ඨොපි අඤ්ඤෙසං කප්පති. අනිස්සට්ඨස්සෙව ච අඤ්ඤෙසං කප්පියභාවදස්සනත්ථං ‘මහාසුමත්ථෙරස්ස කිරා’තිආදිවත්ථූනි උදාහටානි. සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජීති ඉදඤ්ච අඤ්ඤෙසං කප්පියත්තා කෙවලං සඞ්ඝස්ස පරිච්චත්තභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පන විනයකම්මවසෙන සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨභාවං. ඉමස්ස ච අත්ථස්ස සප්පිස්ස පූරෙත්වාති ඉදං වචනං සාධක’’න්ති වදන්ති.

591. රූපියපටිග්ගහණරූපියසංවොහාරෙසු යෙන එකෙකමෙව කතං, තෙන තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං. යෙන පන පටිග්ගහිතරූපියෙනෙව සංවොහාරො කතො, තෙන කථං නිස්සජ්ජිතබ්බන්ති? නයිදං දුක්කරං, ‘‘අහං, භන්තෙ, නානප්පකාරකං රූපියසංවොහාරං සමාපජ්ජි’’න්ති එවමෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං. ‘‘ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙපි ‘අරූපියෙ රූපියසඤ්ඤී, ආපත්ති දුක්කටස්සා’තිආදිත්තිකස්ස අවසානපදෙ අනාපත්තියා වුත්තත්තා කප්පියවත්ථුවසෙනෙව ඉදං තිකං වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අරූපියග්ගහණෙන කප්පියවත්ථුදුක්කටවත්ථූනං සඞ්ගහොති පුරිමපදද්වයං කප්පියවත්ථුදුක්කටවත්ථූනං වසෙන වුත්තං, අවසානපදමෙව කප්පියවත්ථුවසෙන වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති අනාපත්තිමිස්සිතෙ අවසානත්තිකෙ සඤ්ඤානානත්තං ඨපෙත්වා වත්ථුනානත්තස්ස අභාවතො. දුක්කටවත්ථුනා පන දුක්කටවත්ථුනො චෙතාපනං නෙව ඉධ, න තත්ථ පාළියං වුත්තන්ති වචනමෙත්ථ සාධකං. යං අත්තනො ධනෙන පරිවත්තති, තස්ස වා ධනස්ස වා රූපියභාවො චෙව, පරිවත්තනඤ්චාති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි.

රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.