10. පඨමසඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනා

410. දසමෙ යෙ දුබ්බලා හොන්ති අප්පථාමා, න සක්කොන්ති අරඤ්ඤකාදීනි සෙවන්තා දුක්ඛස්සන්තං කාතුං, තෙ සන්ධායාහ ‘‘බහූනං කුලපුත්තානං මග්ගන්තරායාය සංවත්තන්තී’’ති. අධිවාසනඛන්තිසම්පන්නොති ‘‘ඛමො හොති සීතස්සා’’තිආදිනා වුත්තසීතුණ්හාදිසහනලක්ඛණාය ඛන්තියා සමන්නාගතො. බ්‍යඤ්ජනපදමෙව පරමං අස්සාති පදපරමො. යස්ස හි පුග්ගලස්ස බහුම්පි සුණතො බහුම්පි භණතො බහුම්පි ධාරයතො බහුම්පි වාචයතො න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොති, අයං ‘‘පදපරමො’’ති වුච්චති. අභිසම්භුණිත්වාති නිප්ඵාදෙත්වා. නාභිසම්භුණාතීති න සම්පාදෙති, අරඤ්ඤවාසං සම්පාදෙතුං න සක්කොතීති වුත්තං හොති. ධම්මතො අපෙතං උද්ධම්මං. අසබ්බඤ්ඤූ අස්සාති තෙසං අනුරූපස්ස අජානනතො අසබ්බඤ්ඤූ භවෙය්‍ය. ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති (මහාව. 204) වචනතො ‘‘චත්තාරො පන…පෙ… පටික්ඛිත්තමෙවා’’ති වුත්තං. ඉදමෙව වචනං සන්ධාය පාළියම්පි ‘‘අට්ඨ මාසෙ ඛො මයා දෙවදත්ත රුක්ඛමූලසෙනාසනං අනුඤ්ඤාත’’න්ති වුත්තං.

තීහි කොටීහීති තීහි ආකාරෙහි, තීහි කාරණෙහීති අත්ථො. තදුභයවිමුත්තපරිසඞ්කිතන්ති දිට්ඨං සුතන්ති ඉදං උභයං අනිස්සාය ‘‘කිං නු ඛො ඉදං භික්ඛුං උද්දිස්ස වධිත්වා සම්පාදිත’’න්ති කෙවලමෙව පරිසඞ්කිතං. මච්ඡබන්ධනං ජාලං, වාගුරා මිගබන්ධනී. කප්පතීති යදි තෙසං වචනෙන ආසඞ්කා උපච්ඡින්නා හොති, වට්ටති. පවත්තමංසන්ති වික්කායිකමංසං. මඞ්ගලාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ආහුනපාහුනාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. භික්ඛූනංයෙව අත්ථායාති එත්ථ අට්ඨානප්පයුත්තො එව-සද්දො, භික්ඛූනං අත්ථාය අකතමෙවාති සම්බන්ධිතබ්බං. තස්මා ‘‘භික්ඛූනඤ්ච දස්සාම, මඞ්ගලාදීනඤ්ච අත්ථාය භවිස්සතී’’ති මිස්සෙත්වා කතම්පි න වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘‘භික්ඛූනංයෙවාති අවධාරණෙන භික්ඛූනඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච අත්ථාය කතං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න සුන්දරං. යත්ථ ච නිබ්බෙමතිකො හොතීති භික්ඛූනං අත්ථාය කතෙපි සබ්බෙන සබ්බං පරිසඞ්කිතාභාවමාහ. තමෙවත්ථං ආවිකාතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. ඉතරෙසං වට්ටතීති අජානන්තානං වට්ටති, ජානතො එවෙත්ථ ආපත්ති හොතීති. තෙයෙවාති යෙ උද්දිස්ස කතං, තෙයෙව. උද්දිසකතමංසපරිභොගතො අකප්පියමංසපරිභොගස්ස විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අකප්පියමංසං පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමස්මිං සචිත්තකා ආපත්ති, ඉතරස්මිං අචිත්තකා. තෙනාහ ‘‘අකප්පියමංසං අජානිත්වා භුඤ්ජන්තස්සපි ආපත්තියෙවා’’ති. ‘‘පරිභොගකාලෙ පුච්ඡිත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමීති වා ගහෙත්වා පුච්ඡිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති වචනතො අකප්පියමංසං අජානිත්වා ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණෙන අනාපත්ති සියා. අජානිත්වාපි භුඤ්ජන්තස්සෙව හි ආපත්ති වුත්තා. වත්තන්ති වදන්තීති ඉමිනා ආපත්ති නත්ථීති දස්සෙති.

සල්ලෙඛා වුත්ති එතෙසන්ති සල්ලෙඛවුත්තිනො. බාහුලිකොති එකස්ස ල-කාරස්ස ලොපං කත්වා වුත්තං. කප්පන්ති ආයුකප්පං. සඞ්ඝභෙදකො හි එකං කප්පං අසීතිභාගෙ කත්වා තතො එකභාගමත්තං කාලං නිරයෙ තිට්ඨෙය්‍යාති ආයුකප්පං සන්ධාය ‘‘කප්පං නිරයම්හි පච්චතී’’ති වුත්තං. කප්පට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 809) පන ‘‘සණ්ඨහන්තෙ හි කප්පෙ කප්පවෙමජ්ඣෙ වා සඞ්ඝභෙදං කත්වා කප්පවිනාසෙයෙව මුච්චති. සචෙපි හි ස්වෙ කප්පො විනස්සිස්සතීති අජ්ජ සඞ්ඝභෙදං කරොති, ස්වෙව මුච්චති, එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චතී’’ති වුත්තං. තත්ථාපි කප්පවිනාසෙයෙවාති ආයුකප්පවිනාසෙයෙවාති අත්ථෙ සති නත්ථි විරොධො. සණ්ඨහන්තෙති ඉදම්පි ‘‘ස්වෙ විනස්සිස්සතී’’ති විය අභූතපරිකප්පනවසෙන වුත්තං. ‘‘එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චතී’’ති එත්ථාපි තතො පරං කප්පාභාවෙ ආයුකප්පස්සපි අභාවතොති අවිරොධතො අත්ථයොජනා දට්ඨබ්බා. බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤන්ති සෙට්ඨං පුඤ්ඤං. කප්පං සග්ගම්හි මොදතීති එත්ථාපි ආයුකප්පමෙව.

411. ලද්ධිනානාසංවාසකෙනාති භාවප්පධානොයං නිද්දෙසො, ලද්ධිනානාසංවාසකභාවෙනාති අත්ථො. කම්මනානාසංවාසකෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අඤ්ඤථා නානාසංවාසකෙන සහිතස්ස සමානසංවාසකස්සපි සඞ්ඝස්ස අසමානසංවාසකත්තං ආපජ්ජෙය්‍ය. තත්ථ ලද්ධිනානාසංවාසකො නාම උක්ඛිත්තානුවත්තකො. සො හි අත්තනො ලද්ධියා නානාසංවාසකො ජාතොති ‘‘ලද්ධිනානාසංවාසකො’’ති වුච්චති. කම්මනානාසංවාසකො නාම උක්ඛෙපනීයකම්මකතො. සො හි උක්ඛෙපනීයකම්මවසෙන නානාසංවාසකො හොතීති ‘‘කම්මනානාසංවාසකො’’ති වුච්චති. විරහිතොති විමුත්තො. කායසාමග්ගීදානං තෙසු තෙසු සඞ්ඝකම්මෙසු හත්ථපාසූපගමනවසෙන වෙදිතබ්බං.

‘‘භෙදාය පරක්කමෙය්‍යා’’ති විසුං වුත්තත්තා භෙදනසංවත්තනිකස්ස අධිකරණස්ස සමාදාය පග්ගණ්හතො පුබ්බෙපි පක්ඛපරියෙසනාදිවසෙන සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමන්තස්ස සමනුභාසනකම්මං කාතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමානි වත්ථූනීති අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි. කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහාරෙනාති තාහි තාහි උපපත්තීහි ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදිඅට්ඨාරසභෙදකරවත්ථුදීපකෙන වොහාරෙන. අනුස්සාවනායාති ‘‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං තුම්හාකං යුත්තං, කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනං විය සීතලො, කිමහං අපායතො න භායාමී’’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන. පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝභෙදො හොතීති එත්ථ කම්මමෙව උද්දෙසො වා සඞ්ඝභෙදෙ පධානකාරණන්ති වෙදිතබ්බං. වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසඑන හි වොහරන්තෙන තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකා වා සලාකං ගහෙත්වා ආවෙණිකකම්මං වා උද්දෙසං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. අබ්භුස්සිතන්ති අබ්භුග්ගතං. අච්ඡෙය්‍යාති විහරෙය්‍ය, පවත්තෙය්‍යාති අත්ථො.

‘‘ලජ්ජී රක්ඛිස්සතී’’ති වචනතො ආපත්තිභයෙන ආරොචනං ලජ්ජීනංයෙව භාරොති ආහ ‘‘ලජ්ජීහි භික්ඛූහී’’ති. අලජ්ජිස්සපි අනාරොචෙන්තස්ස ආපත්තියෙව ‘‘යෙ පස්සන්ති, යෙ සුණන්තී’’ති වචනතො. සමාගච්ඡතූති එකී භවතු. එකීභාවො ච සමානලද්ධිවසෙන හොතීති ආහ ‘‘එකලද්ධිකො හොතූ’’ති. සම්පත්තියාති සීලාදිසම්පත්තියා. පටිනිස්සජ්ජන්තස්ස අනාපත්තිභාවතො ‘‘සොත්ථිභාවො තස්ස භික්ඛුනො’’ති වුත්තං. අප්පටිනිස්සජ්ජතො දුක්කටන්ති විසුං විසුං වදන්තානං ගණනාය දුක්කටං. පහොන්තෙනාති ගන්තුං සමත්ථෙන අගිලානෙන. සඞ්ඝභෙදස්ස ගරුකභාවතො අවස්සං කත්තබ්බතාදස්සනත්ථං ‘‘දූරෙපි භාරොයෙවා’’ති වුත්තං, ආපත්ති පන අද්ධයොජනබ්භන්තරෙ ගන්තුං සමත්ථස්ස අගිලානස්සෙව වෙදිතබ්බා.

416. අසමනුභාසන්තස්සාති කම්මකාරකෙ කත්තුනිද්දෙසොති ආහ ‘‘අසමනුභාසියමානස්සා’’ති. තතියකම්මවාචාය පටිනිස්සජ්ජන්තො ඤත්තියා දුක්කටං ද්වීහි කම්මවාචාහි ථුල්ලච්චයෙ ච ආපජ්ජතියෙවාති ආහ ‘‘පටිනිස්සජ්ජන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනාපත්තී’’ති. අස්සාති දෙවදත්තස්ස. කතෙන භවිතබ්බන්ති සමනුභාසනකම්මෙන කතෙන භවිතබ්බං. අත්තනො රුචිමත්තෙන වදෙය්‍යාතිආදිකම්මිකත්තා අප්පටිනිස්සජ්ජන්තස්සපි අනාපත්තීති අධිප්පායෙන වදෙය්‍ය. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ සමනුභාසනකම්මස්සෙව අභාවතො ‘‘න හි පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං වීතික්කමන්තස්සා’’ති වුත්තං. සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්තෙනෙව හි සමනුභාසනකම්මං අනුඤ්ඤාතං. උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතතොති ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, රොමන්ථකස්ස රොමන්ථන’’න්තිආදිං (චූළව. 273) උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතං සන්ධාය වදන්ති. අනාපත්තියන්ති අනාපත්තිවාරෙ. ආපත්තිං රොපෙතබ්බොති අනිස්සජ්ජනපච්චයා ආපන්නපාචිත්තියාපත්තිං උක්ඛෙපනීයකම්මකරණත්ථං ආරොපෙතබ්බොති අත්ථො.

ආපත්තියෙව න ජාතාති සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති න ජාතායෙවාති අත්ථො. සා පනෙසාති සා පන එසා අනාපත්ති. තිවඞ්ගිකන්ති කායවාචාචිත්තවසෙන තිවඞ්ගිකං, කායවාචාචිත්තතො සමුට්ඨාතීති වුත්තං හොති. ‘‘නප්පටිනිස්සජ්ජාමී’’ති සඤ්ඤාය අභාවෙන මුච්චනතො සඤ්ඤාවිමොක්ඛං. සචිත්තකන්ති ‘‘නප්පටිනිස්සජ්ජාමී’’ති ජානනචිත්තෙන සචිත්තකං. භෙදාය පරක්කමනං, ධම්මකම්මෙන සමනුභාසනං, කම්මවාචාපරියොසානං, අප්පටිනිස්සජ්ජනන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

පඨමසඞ්ඝභෙදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.