බුද්ධාචිණ්ණකථා

22. අනුධම්මතාති ලොකුත්තරධම්මානුගතො ධම්මො. අනපලොකෙත්වාති පදස්ස විවරණං ‘‘අනාපුච්ඡිත්වා’’ති. ජනපදචාරිකං පක්කමන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දො ගම්‍යමානතාය න වුත්තො, එවං අඤ්ඤත්ථාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු. තත්ථ ජනපදචාරිකන්ති ජනපදෙසු චරණං, චරණං වා චාරො, සො එව චාරිකා, ජනපදෙසු චාරිකා ජනපදචාරිකා. තං පක්කමන්ති, ජනපදගමනං ගච්ඡන්තීති අත්ථො. පක්කමන්තියෙවාති අවධාරණෙන නො න පක්කමන්තීති දස්සෙති. ‘‘ජනපදචාරිකං පක්කමන්තී’’ති එත්ථ ඨත්වා භගවතො චාරිකාපක්කමනවිධිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ජනපදචාරිකං චරන්තා චා’’තිආදි. චාරිකා ච නාමෙසා (දී. නි. අට්ඨ. 1.254; ම. නි. අට්ඨ. 1.254) දුවිධා තුරිතචාරිකා චෙව අතුරිතචාරිකා ච. තත්ථ දූරෙපි බොධනෙය්‍යපුග්ගලං දිස්වා තස්ස බොධනත්ථාය සහසා ගමනං තුරිතචාරිකා නාම, සා මහාකස්සපත්ථෙරපච්චුග්ගමනාදීසු දට්ඨබ්බා. භගවා හි මහාකස්සපත්ථෙරං පච්චුග්ගච්ඡන්තො මුහුත්තෙන තිගාවුතමගමාසි, ආළවකස්සත්ථාය තිංසයොජනං, තථා අඞ්ගුලිමාලස්ස, පුක්කුසාතිස්ස පන පඤ්චචත්තාලීසයොජනං, මහාකප්පිනස්ස වීසයොජනසතං, ධනියස්සත්ථාය සත්තයොජනසතානි අගමාසි, ධම්මසෙනාපතිනො සද්ධිවිහාරිකස්ස වනවාසීතිස්සසාමණෙරස්ස තිගාවුතාධිකං වීසයොජනසතං අගමාසි, අයං තුරිතචාරිකා. යං පන ගාමනිගමනගරපටිපාටියා දෙවසිකං යොජනඅඩ්ඪයොජනවසෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තස්ස ගමනං, අයං අතුරිතචාරිකා නාම. ඉමං පන චාරිකං චරන්තො භගවා මහාමණ්ඩලං මජ්ඣිමමණ්ඩලං අන්තිමමණ්ඩලන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං මණ්ඩලානං අඤ්ඤතරස්මිං චරති. තත්ථ ‘‘ජනපදචාරික’’න්ති වුත්තත්තා අතුරිතචාරිකාව ඉධාධිප්පෙතා. තමෙව විභජිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මහාමණ්ඩලං මජ්ඣිමමණ්ඩල’’න්තිආදි.

තත්ථ අන්තිමමණ්ඩලන්ති ඛුද්දකමණ්ඩලං, ඉතරෙසං වා මණ්ඩලානං අන්තොගධත්තා අන්තිමමණ්ඩලං, අබ්භන්තරිමමණ්ඩලන්ති වුත්තං හොති. ඉමෙසං පන මණ්ඩලානං කිං පමාණන්ති ආහ ‘‘තත්ථ මහාමණ්ඩලං නවයොජනසතික’’න්තිආදි. නවයොජනසතිකම්පි ඨානං මජ්ඣිමදෙසපරියාපන්නමෙව, තතො පරං නාධිප්පෙතං තුරිතචාරිකාවසෙන අගමනතො. යස්මා නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය ගතගතට්ඨානස්ස චතූසු පස්සෙසු සමන්තතො යොජනසතං එකකොලාහලං හොති, පුරිමං පුරිමං ආගතා නිමන්තෙතුං ලභන්ති, ඉතරෙසු ද්වීසු මණ්ඩලෙසු සක්කාරො මහාමණ්ඩලං ඔසරති, තත්ථ බුද්ධා භගවන්තො තෙසු තෙසු ගාමනිගමෙසු එකාහං ද්වීහං වසන්තා මහාජනං ආමිසපටිග්ගහෙන අනුග්ගණ්හන්ති, ධම්මදානෙන ච විවට්ටූපනිස්සිතං කුසලං වඩ්ඪෙන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘ගාමනිගමාදීසු මහාජනං ආමිසපටිග්ගහෙන අනුග්ගණ්හන්තා’’තිආදි. සමථවිපස්සනා තරුණා හොන්තීති එත්ථ තරුණා විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදනෙ ඤාණං කඞ්ඛාවිතරණෙ ඤාණං සම්මසනෙ ඤාණං මග්ගාමග්ගෙ ඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. සමථස්ස තරුණභාවො පන උපචාරසමාධිවසෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘සචෙ පන අන්තොවස්සෙ භික්ඛූනං සමථවිපස්සනා තරුණා හොන්තී’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤෙනපි මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකාදිකාරණෙන මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ චාරිකං චරිතුකාමා චාතුමාසං වසිත්වාව නික්ඛමන්ති.

පවාරණාසඞ්ගහං දත්වාති අනුමතිදානවසෙන දත්වා. මාගසිරස්ස පඨමදිවසෙති මාගසිරමාසස්ස පඨමදිවසෙ. ඉදඤ්චෙතරහි පවත්තවොහාරවසෙන කත්තිකමාසස්ස අපරපක්ඛපාටිපදදිවසං සන්ධාය වුත්තං. තෙසන්ති තෙසං බුද්ධානං. තෙහි විනෙතබ්බත්තා ‘‘තෙසං විනෙය්‍යසත්තා’’ති වුත්තං. විනෙය්‍යසත්තාති ච චාරිකාය විනෙතබ්බසත්තා. මාගසිරමාසම්පි තත්ථෙව වසිත්වා ඵුස්සමාසස්ස පඨමදිවසෙති ඉදම්පි නිදස්සනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. චතුමාසවුත්ථානම්පි බුද්ධානං විනෙය්‍යසත්තා අපරිපක්කින්ද්‍රියා හොන්ති, තෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකං ආගමයමානා අපරම්පි එකමාසං වා ද්විතිචතුමාසං වා තත්ථෙවවසිත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරා නික්ඛමිත්වා පුරිමනයෙනෙව ලොකං අනුග්ගණ්හන්තා සත්තහි වා ඡහි වා පඤ්චහි වා චතූහි වා මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙන්ති. වෙනෙය්‍යවසෙනෙවාති අවධාරණෙන න චීවරාදිහෙතු චරන්තීති දස්සෙති. තථා හි ඉමෙසු තීසු මණ්ඩලෙසු යත්ථ කත්ථචි චාරිකං චරන්තා න චීවරාදිහෙතු චරන්ති, අථ ඛො යෙ දුග්ගතබාලජිණ්ණබ්‍යාධිකා, තෙ ‘‘කදා තථාගතං ආගන්ත්වා පස්සිස්සන්ති, මයි පන චාරිකං චරන්තෙ මහාජනො තථාගතදස්සනං ලභිස්සති, තත්ථ කෙචි චිත්තානි පසාදෙස්සන්ති, කෙචි මාලාදීහි පූජෙස්සන්ති, කෙචි කටච්ඡුභික්ඛං දස්සන්ති, කෙචි මිච්ඡාදස්සනං පහාය සම්මාදිට්ඨිකා භවිස්සන්ති, තං නෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති එවං ලොකානුකම්පාය චාරිකං චරන්ති.

අපිච චතූහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති ජඞ්ඝවිහාරවසෙන සරීරඵාසුකත්ථාය, අට්ඨුප්පත්තිකාලාභිකඞ්ඛනත්ථාය, භික්ඛූනං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථාය, තත්ථ තත්ථ පරිපාකගතින්ද්‍රියෙ බොධනෙය්‍යසත්තෙ බොධනත්ථායාති. අපරෙහිපි චතූහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති බුද්ධං සරණං ගච්ඡිස්සන්තීති වා, ධම්මං, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡිස්සන්තීති වා, මහතා ධම්මවස්සෙන චතස්සො පරිසා සන්තප්පෙස්සාමාති වා. අපරෙහිපි පඤ්චහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති පාණාතිපාතා විරමිස්සන්තීති වා, අදින්නාදානා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා, මුසාවාදා, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා විරමිස්සන්තීති වා. අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති පඨමං ඣානං පටිලභිස්සන්තීති වා, දුතියං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පටිලභිස්සන්තීති වා. අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති සොතාපත්තිමග්ගං අධිගමිස්සන්තීති වා, සොතාපත්තිඵලං…පෙ… අරහත්තඵලං සච්ඡිකරිස්සන්තීති වාති.

පුප්ඵානි ඔචිනන්තා විය චරන්තීති ඉමිනා යථා මාලාකාරො බහුං පුප්ඵගච්ඡං දිස්වා තත්ථ චිරම්පි ඨත්වා පුප්ඵානි ඔචිනිත්වා පුප්ඵසුඤ්ඤං ගච්ඡං දිස්වා තත්ථ පපඤ්චං අකත්වා තං පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා පුප්ඵානි ඔචිනන්තො විචරති, එවමෙව බුද්ධාපි යත්ථ ගාමනිගමාදීසු විනෙය්‍යසත්තා බහූ හොන්ති, තත්ථ චිරම්පි වසන්තා තෙ විනෙත්වා විනෙය්‍යසුඤ්ඤගාමාදීසු පපඤ්චං අකත්වා තං පහාය අඤ්ඤත්ථ බහුවිනෙය්‍යකෙසු ගාමාදීසු වසන්තා විචරන්තීති දස්සෙති. තතොයෙව ච අතිඛුද්දකෙපි අන්තිමමණ්ඩලෙ උපනිස්සයවන්තානං බහුභාවතො තාව බහුම්පි කාලං සත්තමාසපරියන්තං චාරිකං චරන්ති.

සන්තසභාවත්තා කිලෙසසමණහෙතුතාය වා සන්තං නිබ්බානං, සුඛකාරණතාය ච සුඛන්ති ආහ ‘‘සන්තං සුඛං නිබ්බානමාරම්මණං කත්වා’’ති. දසසහස්සචක්කවාළෙති ජාතික්ඛෙත්තභූතාය දසසහස්සිලොකධාතුයා. ඉදඤ්ච දෙවබ්‍රහ්මානං වසෙන වුත්තං, මනුස්සා පන ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ බොධනෙය්‍යා හොන්ති. බොධනෙය්‍යසත්තසමවලොකනන්ති පඨමං මහාකරුණාය ඵරිත්වා පච්ඡා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා තස්ස අන්තො පවිට්ඨානං බොධනෙය්‍යසත්තානං සමොලොකනං. බුද්ධා කිර මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ‘‘යෙ සත්තා භබ්බා පරිපාකඤාණා අජ්ජයෙව මයා විනෙතබ්බා, තෙ මය්හං ඤාණස්ස උපට්ඨහන්තූ’’ති චිත්තං අධිට්ඨාය සමන්නාහරන්ති. තෙසං සහ සමන්නාහාරා එකො වා ද්වෙ වා බහූ වා තදා විනයූපගා වෙනෙය්‍යා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආපාථමාගච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ බුද්ධානුභාවො. එවං ආපාථමාගතානං පන නෙසං උපනිස්සයං පුබ්බචරියං පුබ්බහෙතුං සම්පතිවත්තමානඤ්ච පටිපත්තිං ඔලොකෙන්ති. වෙනෙය්‍යසත්තපරිග්ගණ්හනත්ථඤ්හි සමන්නාහාරෙ කතෙ පඨමං නෙසං වෙනෙය්‍යභාවෙනෙව උපට්ඨානං හොති. අථ ‘‘කිං නු ඛො භවිස්සතී’’ති සරණගමනාදිවසෙන කඤ්චි නිප්ඵත්තිං වීමංසමානා පුබ්බුපනිස්සයානි ඔලොකෙන්ති.

ඔතිණ්ණෙති ආරොචිතෙ, පරිසමජ්ඣං වා ඔතිණ්ණෙ. ද්වික්ඛත්තුන්ති එකස්මිං සංවච්ඡරෙ ද්වික්ඛත්තුං. බුද්ධකාලෙ කිර එකෙකස්මිං සංවච්ඡරෙ ද්වෙ වාරෙ භික්ඛූ සන්නිපතන්ති උපකට්ඨවස්සූපනායිකකාලෙ ච පවාරණාකාලෙ ච. උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි භික්ඛූ වග්ගවග්ගා හුත්වා කම්මට්ඨානත්ථාය ආගච්ඡන්ති. භගවා තෙහි සද්ධිං සම්මොදිත්වා ‘‘කස්මා, භික්ඛවෙ, උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය විචරථා’’ති පුච්ඡති. අථ තෙ ‘‘භගවා කම්මට්ඨානත්ථං ආගතම්හ, කම්මට්ඨානං නො දෙථා’’ති යාචන්ති. සත්ථා තෙසං චරියවසෙන රාගචරිතස්ස අසුභකම්මට්ඨානං දෙති, දොසචරිතස්ස මෙත්තාකම්මට්ඨානං, මොහචරිතස්ස ‘‘උද්දෙසො පරිපුච්ඡා කාලෙන ධම්මස්සවනං කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා ඉදං තුය්හං සප්පාය’’න්ති ආචික්ඛති. කිඤ්චාපි හි මොහචරිතස්ස ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං සප්පායං, කම්මට්ඨානභාවනාය පන භාජනභූතං කාතුං සම්මොහවිගමාය පඨමං උද්දෙසපරිපුච්ඡාධම්මස්සවනධම්මසාකච්ඡාසු නියොජෙති. විතක්කචරිතස්ස ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං දෙති. සද්ධාචරිතස්ස විසෙසතො පුරිමා ඡ අනුස්සතියො සප්පායා, තාසං පන අනුයුඤ්ජනෙ අයං පුබ්බභාගපටිපත්තීති දස්සෙතුං පසාදනීයසුත්තන්තෙන බුද්ධසුබොධිතං ධම්මසුධම්මතං සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිඤ්ච පකාසෙති. ඤාණචරිතස්ස පන මරණස්සති උපසමානුස්සති චතුධාතුවවත්ථානං ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා විසෙසතො සප්පායා, තෙසං උපකාරධම්මදස්සනත්ථං අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තෙ ගම්භීරෙ සුත්තන්තෙ කථෙති. තෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සචෙ සප්පායං හොති, සත්ථු සන්තිකෙ එව වසන්ති. නො චෙ හොති, සප්පායං සෙනාසනං පුච්ඡන්තා ගච්ඡන්ති. තෙපි තත්ථ වසන්තා තෙමාසිකං පටිපදං ගහෙත්වා ඝටෙන්තා වායමන්තා සොතාපන්නාපි හොන්ති සකදාගාමිනොපි අනාගාමිනොපි අරහන්තොපි. තතො වුත්ථවස්සා පවාරෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භගවා අහං තුම්හාකං සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සොතාපත්තිඵලං පත්තො…පෙ… අහං අග්ගඵලං අරහත්ත’’න්ති පටිලද්ධගුණං ආරොචෙන්ති, උපරි අනධිගතස්ස අධිගමාය කම්මට්ඨානඤ්ච යාචන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පුරෙ වස්සූපනායිකාය ච කම්මට්ඨානග්ගහණත්ථං…පෙ… උපරි කම්මට්ඨානග්ගහණත්ථඤ්චා’’ති.

ආයාමාති එත්ථ ආ-සද්දො ‘‘ආගච්ඡා’’ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘ආයාමාති ආගච්ඡ යාමා’’ති, එහි ගච්ඡාමාති අත්ථො. ආනන්දාති භගවා සන්තිකාවචරත්තා ථෙරං ආලපති, න පන තදා සත්ථු සන්තිකෙ වසන්තානං භික්ඛූනං අභාවතො. පඤ්චසතපරිමාණො හි තදා භගවතො සන්තිකෙ භික්ඛුසඞ්ඝො. ථෙරො පන ‘‘ගණ්හථාවුසො පත්තචීවරානි, භගවා අසුකට්ඨානං ගන්තුකාමො’’ති භික්ඛූනං ආරොචෙති. ‘‘අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසී’’ති වුත්තත්තා ‘‘භගවතො පච්චස්සොසී’’ති ඉධ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනවචනමෙව සම්බන්ධීඅන්තරං අපෙක්ඛතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භගවතො වචනං පටිඅස්සොසී’’ති වුත්තං. භගවතොති පන ඉදං පතිස්සවසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං යථා ‘‘දෙවදත්තස්ස පටිස්සුණොතී’’ති. පච්චස්සොසීති එත්ථ පටි-සද්දො අභිමුඛවචනොති ආහ ‘‘අභිමුඛො හුත්වා සුණී’’ති. භගවතො මුඛාභිමුඛො හුත්වා අධිවාසෙත්වා සුණි, න උදාසිනො හුත්වාති අධිප්පායො.

තස්ස පාටිහාරියස්ස ආගන්තුකවසෙන කතත්තා වුත්තං ‘‘නගරද්වාරතො පට්ඨායා’’ති. සුවණ්ණරසපිඤ්ජරාහි රස්මීහීති එත්ථ රස-සද්දො උදකපරියායො, පිඤ්ජර-සද්දො හෙමවණ්ණපරියායො, තස්මා සුවණ්ණජලධාරා විය සුවණ්ණවණ්ණාහි රස්මීහීති අත්ථො. සමුජ්ජොතයමානොති ඔභාසයමානො. අස්සාති වෙරඤ්ජස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස. භගවන්තං උපනිසීදිතුකාමොති භගවන්තං උපගන්ත්වා නිසීදිතුකාමො, භගවතො සමීපෙ නිසීදිතුකාමොති වුත්තං හොති.

බ්‍රාහ්මණ තයා නිමන්තිතා වස්සංවුත්ථා අම්හාති පාළියං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. දාතබ්බො අස්සාති දාතබ්බො භවෙය්‍ය. නො අසන්තොති නෙව අවිජ්ජමානො, කින්තු විජ්ජමානොයෙවාති දීපෙති. විනා වා ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. ඉමිනා සාමඤ්ඤවචනතො එත්ථ නපුංසකලිඞ්ගනිද්දෙසොති දස්සෙති. නො නත්ථීති නො අම්හාකං නත්ථි. නොති වා එතස්ස විවරණං නත්ථීති. කෙසං අදාතුකාමතා වියාති ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. පහූතවිත්තූපකරණානන්ති එත්ථ විත්තීති තුට්ඨි, විත්තියා උපකරණං විත්තූපකරණං, තුට්ඨිකාරණන්ති අත්ථො. පහූතං ධනධඤ්ඤජාතරූපරජතනානාවිධාලඞ්කාරසුවණ්ණභාජනාදිභෙදං විත්තූපකරණමෙතෙසන්ති පහූතවිත්තූපකරණා, තෙසං පහූතවිත්තූපකරණානං මච්ඡරීනං යථා අදාතුකාමතා, එවං නො අදාතුකාමතාපි නත්ථීති සම්බන්ධො. තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති එත්ථ තන්ති තං කාරණං, තං කිච්චං වා. එත්ථාති ඝරාවාසෙ. දුතියෙ පන අත්ථවිකප්පෙ තන්ති දෙය්‍යධම්මස්ස පරාමසනං. එත්ථාති ඉමස්මිං තෙමාසබ්භන්තරෙති අත්ථො. යන්ති යෙන කාරණෙන, කිරියාපරාමසනං වා. දුතියෙ පන අත්ථවිකප්පෙ යන්ති යං දෙය්‍යධම්මන්ති අත්ථො.

අලං ඝරාවාසපලිබොධචින්තායාති සඤ්ඤාපෙත්වාති බ්‍රාහ්මණ නෙතං ඝරාවාසපලිබොධෙන කතං, අථ ඛො මාරාවට්ටනෙනාති බ්‍රාහ්මණං සඤ්ඤාපෙත්වා. තඞ්ඛණානුරූපායාති යාදිසී තදා තස්ස අජ්ඣාසයප්පවත්ති, තදනුරූපායාති අත්ථො. තස්ස තදා තාදිසස්ස විවට්ටසන්නිස්සිතස්ස ඤාණපරිපාකස්ස අභාවතො කෙවලං අබ්භන්තරසන්නිස්සිතො එව අත්ථො දස්සිතොති ආහ ‘‘දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං අත්ථං සන්දස්සෙත්වා’’ති, පච්චක්ඛතො විභාවෙත්වාති අත්ථො. කුසලෙ ධම්මෙති තෙභූමකෙ කුසලෙ ධම්මෙ. තත්ථාති කුසලධම්මෙ යථාසමාදපිතෙ. නන්ති බ්‍රාහ්මණං. සමුත්තෙජෙත්වාති සම්මදෙව උපරූපරි නිවෙසෙත්වා පුඤ්ඤකිරියාය තික්ඛවිසදභාවං ආපාදෙත්වා. තං පන අත්ථතො තස්ස උස්සාහජනනං හොතීති ආහ ‘‘සඋස්සාහං කත්වා’’ති. එවං පුඤ්ඤකිරියාය සඋස්සාහතො එවරූපගුණසමඞ්ගිතා ච නියමතො දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථසම්පාදනන්ති එවං සඋස්සාහතාය අඤ්ඤෙහි ච තස්මිං විජ්ජමානගුණෙහි සම්පහංසෙත්වා සම්මදෙව හට්ඨතුට්ඨභාවං ආපාදෙත්වා.

යදි භගවා ධම්මරතනවස්සං වස්සි, අථ කස්මා සො විසෙසං නාධිගච්ඡි? උපනිස්සයසම්පත්තියා අභාවතො. යදි එවං කස්මා භගවා තස්ස තථා ධම්මරතනවස්සං වස්සීති? වුච්චතෙ – යදිපි තස්ස විසෙසාධිගමො නත්ථි, ආයතිං පන නිබ්බානාධිගමත්ථාය වාසනාභාගියා ච සබ්බා පුරිමපච්ඡිමධම්මකථා අහොසීති දට්ඨබ්බා. න හි භගවතො නිරත්ථකා ධම්මදෙසනා අත්ථි. තෙමාසිකොපි දෙය්‍යධම්මොති තෙමාසං දාතබ්බොපි දෙය්‍යධම්මො. යං දිවසන්ති යස්මිං දිවසෙ.

23. බුද්ධපරිණායකන්ති බුද්ධො පරිණායකො එතස්සාති බුද්ධපරිණායකො, භික්ඛුසඞ්ඝො. තං බුද්ධපරිණායකං, බුද්ධජෙට්ඨකන්ති අත්ථො. යාවදත්ථං කත්වාති යාව අත්ථො, තාව භොජනෙන තදා කතන්ති අධිප්පායො. දාතුං උපනීතභික්ඛාය පටික්ඛෙපො නාම හත්ථසඤ්ඤාය මුඛවිකාරෙන වචීභෙදෙන වා හොතීති ආහ ‘‘හත්ථසඤ්ඤායා’’තිආදි. ඔනීතපත්තපාණින්ති එත්ථ ඔනීතො පත්තතො පාණි එතස්සාති ඔනීතපත්තපාණීති භින්නාධිකරණවිසයොයං සද්දො බාහිරත්ථසමාසොති ආහ ‘‘පත්තතො ඔනීතපාණි’’න්තිආදි. ‘‘ඔනිත්තපත්තපාණි’’න්තිපි පාඨො, තස්සත්ථො ඔනිත්තං නානාභූතං විනාභූතං ආමිසාපනයනෙන වා සුචිකතං පත්තං පාණිතො අස්සාති ඔනිත්තපත්තපාණි, තං ඔනිත්තපත්තපාණිං, හත්ථෙ ච පත්තඤ්ච ධොවිත්වා එකමන්තෙ පත්තං නික්ඛිපිත්වා නිසින්නන්ති අත්ථො. පත්තුණ්ණපට්ටපටෙ චාති පත්තුණ්ණපටෙ ච පට්ටපටෙ ච. තත්ථ පත්තුණ්ණපදෙසෙ භවා පත්තුණ්ණා, කොසියවිසෙසාතිපි වදන්ති. පට්ටානි පන චීනපටානි. ආයොගාදීසු ආයොගොති පටිආයොගො, අංසබද්ධකං පත්තත්ථවිකාදීසු. භෙසජ්ජතෙලානන්ති භෙසජ්ජසම්පාකෙන සාධිතතෙලානං. තුම්බානීති චම්මමයතෙලභාජනානි. එකමෙකස්ස භික්ඛුනො සහස්සග්ඝනකං තෙලමදාසීති සම්බන්ධො.

මහායාගං යජිත්වාති මහාදානං දත්වා. සපුත්තදාරං වන්දිත්වා නිසින්නන්ති පුත්තදාරෙහි සද්ධිං වන්දිත්වා නිසින්නං. තෙමාසන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. ‘‘තෙමාසං සොතබ්බධම්මං අජ්ජෙව සුණිස්සාමී’’ති නිසින්නස්ස තං අජ්ඣාසයං පූරෙත්වා දෙසිතත්තා වුත්තං ‘‘පරිපුණ්ණසඞ්කප්පං කුරුමානො’’ති. අනුබන්ධිත්වාති අනුගන්ත්වා.

බුද්ධානං අනභිරතිපරිතස්සිතා නාම නත්ථීති ආහ ‘‘යථාජ්ඣාසයං යථාරුචිතං වාසං වසිත්වා’’ති. අභිරන්තං අභිරතීති හි අත්ථතො එකං. අභිරන්තසද්දො චායං අභිරුචිපරියායො, න අස්සාදපරියායො. අස්සාදවසෙන ච කත්ථචි වසන්තස්ස අස්සාදවත්ථුවිගමනෙන සියා තස්ස තත්ථ අනභිරති, තයිදං ඛීණාසවානං නත්ථි, පගෙව බුද්ධානං, තස්මා අභිරතිවසෙන කත්ථචි වසිත්වා තදභාවතො අඤ්ඤත්ථ ගමනං නාම බුද්ධානං නත්ථි, විනෙය්‍යවිනයනත්ථං පන කත්ථචි වසිත්වා තස්මිං සිද්ධෙ විනෙය්‍යවිනයත්ථමෙව තතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ යථාරුචි. සොරෙය්‍යාදීනි අනුපගම්මාති මහාමණ්ඩලචාරිකාය වීථිභූතානි සොරෙය්‍යනගරාදීනි අනුපගන්ත්වා. පයාගපතිට්ඨානන්ති ගාමස්සපි අධිවචනං තිත්ථස්සපි. ගඞ්ගං නදින්ති ගඞ්ගං නාම නදිං. තදවසරීති එත්ථ තන්ති කරණත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘තෙන අවසරි තදවසරී’’ති.

බුද්ධාචිණ්ණකථා නිට්ඨිතා.

සමන්තපාසාදිකායාති සමන්තතො සබ්බසො පසාදං ජනෙතීති සමන්තපාසාදිකා, තස්සා සමන්තපාසාදිකාය. තත්‍රිදං සමන්තපාසාදිකාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මින්ති එත්ථ තත්‍රාති පුරිමවචනාපෙක්ඛං, ඉදන්ති වක්ඛමානකාරණවචනාපෙක්ඛං. තත්‍රායං යොජනා – යං වුත්තං ‘‘සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනායා’’ති, තත්‍ර යා සා සමන්තපාසාදිකාති සංවණ්ණනා වුත්තා, තස්සා සමන්තපාසාදිකාය සංවණ්ණනාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මිං සමන්තපාසාදිකභාවෙ සබ්බසො පසාදජනකත්තෙ ඉදං හොති. කිං හොතීති ආහ ‘‘ආචරියපරම්පරතො’’තිආදි.

ආචරියපරම්පරතොති ‘‘උපාලි දාසකො’’තිආදිනා (පරි. 3). වුත්තආචරියපරම්පරතො. නිදානවත්ථුප්පභෙදදීපනතොති නිදානප්පභෙදදීපනතො වත්ථුප්පභෙදදීපනතො ච. තත්ථ බාහිරනිදානඅබ්භන්තරනිදානසික්ඛාපදනිදානදස්සනවසෙන නිදානප්පභෙදදීපනං වෙදිතබ්බං, ථෙරවාදප්පකාසනං පන වත්ථුප්පභෙදදීපනං. පරසමයවිවජ්ජනතොති ‘‘සකාය පටිඤ්ඤාය මෙත්තියං භික්ඛුනිං නාසෙථා’’තිආදීසු (පාරා. 384) මිච්ඡාපටිපන්නානං පරෙසං ලද්ධිනිරාකරණතො, තතොයෙව ච අත්තනො සමයපතිට්ඨාපනෙන සකසමයවිසුද්ධිතො.

බ්‍යඤ්ජනපරිසොධනතොති පාඨසොධනෙන බ්‍යඤ්ජනපරිසොධනං වෙදිතබ්බං, සද්දසත්ථානුසාරෙන වා නිබ්බචනං දස්සෙත්වා පදනිප්ඵත්තිදස්සනං බ්‍යඤ්ජනපරිසොධනං. විභඞ්ගනයභෙදදස්සනතොති ‘‘තිස්සො ඉත්ථියො’’තිආදිපදභාජනස්ස අනුරූපවසෙන නයභෙදදස්සනතො. සම්පස්සතන්ති ඤාණචක්ඛුනා සම්මා පස්සන්තානං, උපපරික්ඛන්තානන්ති අත්ථො. අපාසාදිකන්ති අප්පසාදාවහං. එත්ථාති සමන්තපාසාදිකාය. සම්පස්සතං විඤ්ඤූනන්ති සම්බන්ධො. තස්මා අයං සංවණ්ණනා සමන්තපාසාදිකාත්වෙව පවත්තාති යොජෙතබ්බං. කස්ස කෙන දෙසිතස්ස සංවණ්ණනාති ආහ ‘‘විනයස්සා’’තිආදි.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය සාරත්ථදීපනියං

වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා සමත්තා.

පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.